Абыйдар туруорсаллар, Тумууһап туруулаһар-2

6 декабря, 2014 в 1:42
3.Абыйдар туруорсаллар-2

РФ Государственнай Думатын дьокутаата Федот ТУМУСОВ сэтинньи 27-28 күннэригэр Абый улууһугар үлэ бэрээдэгинэн бара сырытта.

Дьон ыйытар, дьокутаат хоруйдуур

-Хотугу сир олохтоохторо олохпут күннэтэ ыарыыр. Үлэ суох, сыана үрдүүр, нэһилиэнньэ көҕүрүүр. Ону көннөрүүгэ тугу былаанныыгыт?

-Кэнники сүүрбэ сылларга хоту дойдуга сыһыан уларыйыах курдук. Хоту дойдуга олорор дьону Арассыыйа харабылларын быһыытынан көрөр санаанан салайтардахха, уларыйар кыахтаах. Бу туһунан Государственнай Думаҕа куруук этэбин-тыынабын. Син хамсааһыннар баран эрэллэр. Холобур, бырайыаһы төлөөһүҥҥэ, сынньана баран кэлиигэ. Билигин да ситэ илик элбэх. Хамнаһы үрдэтиигэ үлэ-хамнас эмиэ бара турар. Барытын биирдэ эмискэччи оҥорор, биллэн турар, уустук.

-Өрөспүүбүлүкэҕэ сүөһү ас үксэ кэтэх хаһаайыстыбаҕа баарын быһыытынан үбүлэниэн сөп дуо?

-Ити саамай сөпкө этэҕин. Сүөһү, сылгы ахсаанын 90-ча бырыһыана чааһынайдарга баар. Ол аата биһиги чааһынай сүөһүлээх ыалы тыа хаһаайыстыбатын быһыытынан көрөбүт. Арассыыйа тыа хаһаайыстыбатыгар сокуонугар чааһынай ыал бу эмиэ тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорооччу быһыытынан көрүллэр диэн чуолкай сурулла сылдьар. Ол эрээри биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр оннук сыһыан суох. Тэрээһиннээхтэри, кооперативтары тэрийиҥ диэн туруорсуу барар. Мин санаабар, бу соччо сөбө суох. Өйөөһүн ыалларынан, сүөһү, сылгы төбөтүнэн үп-харчы тыырыллыахтаах.

-Улахан ороскуоттаах иитиллэр, барыыһы биэрбэт сүөһүлэри аҕалан иитии, сүүһүнэн мөлүйүөн сыаналаах хотоннору тутуу ороскуокка тэбиэн сөп дуо?

-Бииринэн ылар буоллахха, тыа хаһаайыстыбата экономика өттүнэн, сыыппара өттүнэн көрөр буоллахха, бу хоту дойдуга барыыһа суоҕа биллэр. Ол аата тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныа суохтаахпыт диэн буолбатах. Саҥа сүүрээннэри, саҥа технологиялары киллэрэргэ үлэлиэхтээхпит. Ол гынан баран, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныы уһук хотугу сиргэ олох укулаатын быһыытынан, ол аата ыалы өйөөһүн бэрээдэгинэн барыахтаах диэн сыаналыыбын.

-Сэбиэскэй саҕана салайааччы хамнаһа боростуой үлэһит орто хамнаһыттан 1,7 төгүлтэн ордуо суохтаах этэ диэн өйдүүбүн. Оттон билигин салайааччы хамнаһа сүүс, тыһыынчанан төгүл улахан. Билигин киһи үксэ тойон, дьокутаат буола сатыыр. Онно эн сыһыаныҥ?

-Эн саамай сөптөөх боппуруоһу туруораҕын. Хамнас араастаһыыта Арассыыйаҕа тыһыынчанан төгүл буолла. Сорох салайааччылар күҥҥэ биирдии мөлүйүөн хамнастаахтар эҥин диэн араас кэпсээннэри истэбит. Арассыыйа Конституциятын быһыытынан биһиги социальнай уопсастыбаны тутабыт. Ол аата хамнас ардыһыыта элбэх буолуо суохтаах. Мин даҕаны, Госдумаҕа «Справедливай Россия» фракция даҕаны хамнас ардыһыыта уон төгүлтэн ордуо суохтаах сокуон барылын киллэрбиппит. Хомойуох иһин, салайар баартыйа «Единэй Россия» утаран, ол кыайан ылыллыбатаҕа.

-Нэһилиэктэргэ, улуустарга баһылыктары талыы үксүгэр утарыта туруулары, өстөһүүнү үөскэтэр. Ол түмүгэр улахан бэлэмэ, билиитэ-көрүүтэ, уопута суох дьоннор талыллаллар.

-Талыллыы демократия бэрээдэгин быһыытынан хайаан да баар буолуохтаах. Ол гынан баран биһиэхэ политическай култуура мөлтөҕүнэн араас быһыы-майгы тахсар. Политическай култуураны сайыннарыыга үлэ-хамнас оскуолаттан саҕалаан хас биирдии бэйэбитигэр барыахтаах дии саныыбын.

-Федоров салайааччылаах «Сахаинвест» тэрилтэ дьону сүүлүктээбиттэрин туһунан эн санааҥ?

-«Сахаинвест» тэриллэригэр бастаан сүрдээх үчүгэй тэрилтэ курдук этэ. Приватизация саҕана тэриллибитэ. Дивиденнэри кэтэһэр курдук этибит. Ол гынан баран кини тугу да төлөөбөт, эбэтэр бэрт кыраны төлүүр курдук. Биллэн турар, ону дьон-сэргэ сөбүлээбэт. Экономика туругуттан эмиэ тутулуктааҕын өйдүөххэ наада.
-Арассыыйа ВТО-ҕа киирбитин хайдах сыаналыыгын?

-Биһиги экэномикабыт сайдарыгар хас даҕаны сүрүн боппуруос баар. Биир сүрүнэ – инвестиция. Ол аата биһиги аан дойду инвестиционнай ырыынагар баар буолуохтаахпыт. Ону санкцияларынан бобон тураллар. Иккис суол – технологияны сайыннарыы. Аан дойду сайдыылаах дойдулара билигин алтыс-сэттис технологическай таһымҥа сылдьаллар. Арассыыйа үһүс эрэ таһымҥа баар. Ол аата биһиги техноголоческай өттүнэн таһыммытын үрдэтэрбитигэр атастаһыы баар буолуохтаах. Технологияны киллэрии, атастаһыы күүскэ бардаҕына эрэ биһиги күүскэ сайдыахпытын сөп. Аан дойду эргиэнин тэрилтэтигэр киирдэхпитинэ эрэ бу күүскэ барар кыахтаах. Ол иһин Арассыыйа салалтата онно киирбитэ.

Ол гынан баран билигин балаһыанньа сүрдээх уустук.

-Арассыыйа, Саха сирэ инники дьылҕалара хайдах буолуой?

-Бу барыта бэйэбититтэн – хас биирдии Арассыыйа гражданиныттан уонна салалтаттан тутулуктаах. Оттон мин Арассыыйа да, Саха сирэ да үтүө кэскиллээҕэр бүк эрэллээхпин. Ол туһугар биир бэйэм күн аайы үлэлэһэбин.
-Арассыыйа сирин баайын чэпчэки сыанаҕа атыылаан аһаан-таҥнан олорор. Хаһан бэйэбит табаары оҥорон атын дойдулартан тутулуктаах буоларбытыттан босхолонобут? Онно туох мэһэйдиирий?

-Мэһэйдэр тустарынан этэр буоллахха, туох да хара баһаам. Бэйэм фармацевтическай промышленность сайдыытыгар үлэлэһэ сылдьар киһи быһыытынан, бу өттүн ылан этиэхпин сөп.

Сэбиэскэй Сойуус саҕана биһиги эмпит 80 %-нын бэйэбит оҥорор этибит. Билигин төттөрүтүн эмпит 80 %-нын кыраныысса таһыттан киллэрэбит. Бу балаһыанньаны тосту уларытыахха наада. 2020 сылга диэри бэйэбит фармацевтическай промышленноспытын сайыннараммыт, бэйэбит оҥорон таһаарар эмпитин 50 %-ҥа тиэрдэр сорук турар. Онно анаан программа ылыллан, ол быһыытынан үлэ барар. Ол программа үлэлииригэр сокуон өттүттэн сөптөөх мэктиэ суох буолан үгүс харгыстар үөскээннэр, биһиги икки сылы быһа сокуон барылын бэлэмнииргэ үлэлэстибит. Уонна салгыы үлэлиибит.

Барыта хас биирдиибититтэн тутулуктаах. Биһиги, өскөтүн, өйбүтүн-санаабытын уларытан, барытын аҕалан биэрэллэрин кэтэһэн ытыспытын тоһуйан олордохпутуна, туох да хамсааһын тахсыа суоҕа. Хас биирдии Абый олохтооҕуттан Москуба олохтооҕор тиийэ бары тугу эрэ оҥорон таһаардарбыт диэн толкуйдар баар буоллахтарына, оччоҕуна эрэ үлэ-хамнас, сайдыы барыаҕа.

-Уматык сыанатыттан барыта тутулуктаах. Ньиэбинэн баай эрээри тоҕо уматыгы дэлэйдик оҥорботторуй, туох мэһэйдиирий?

-“Сила Сибири” диэн газопровод, ол иннинэ «Восточная Сибирь – Тихий океан» диэн нефтепровод Саха сиринэн ааһар. Биһиги туруорсабыт – маны переработкалыыр собуот Саха сиригэр тутуллара буоллар диэн. Ол сүрдээх көдьүүстээх буолуо этэ. Ити хайысханан үлэ-хамнас барар. Ол гынан баран, бу ньиэп сыаната сиргэ сытарынан сибээстээн чэпчэки буолар диэн буолбат. Барыта ороскуоттан уонна аан дойду экономикатын тутулуттан эмиэ тутулуктаах.
Хотугу сиргэ икки улахан кыһалҕа баар. Бииринэн – энергетика, иккиһинэн – суол-иис боппуруостара. Хоту дойду олохтоохторун Арассыыйа харабыллара диэн өйдөөннөр, транспортнай ороскуоттары уонна энергетика ороскуоттарын Арассыыйа бюджетыгар уйунуохтаах диэммин мин туруорсабын.

Дизельнэй электростанция биир киловатт чааһа мөһөөккө тиийэ буолар. Атын сирдэргэ иккилии солкуобай. Хоту дойду усулуобуйата ыараханын быһыытынан маны Арассыыйа дотациялыахтаах.

Дьокуускайтан Москубаҕа көтүү чэпчээтэ. Ол курдук Дьокуускайтан бу Белай Гораҕа көтүү эмиэ чэпчиэн наада. Ол боппуруоска биһиги үлэлии сатыыбыт.

-Услуги интернета очень дорогие. Один мегабайт стоит 2 рубля. Какие меры предпринимаются?

-Вопросами удешевления интернета… Я, единственный депутат Госдумы, как отметил министр связи Никифоров, который системно и последовательно занимается этой проблемой. Я могу сказать, что по сравнению с тем, когда интернет только пришел в Якутск, например, 7 раз снизились цены за 1 мегабайт.
Но цены все еще высокие по сравнению с центральными районами.

-Нерест диэн ааттаан балыктааһыны боболлор. Сордоҥ биир кэмҥэ ыамныыр, оттон үрүҥ балык атын кэмҥэ ыамныыр. Ону учуоттаабаттар.

-Мин бу боппуруоһу үөрэтэн баран, хайаан да салгыы туруорсуоҕум.

-В Арктике люди и малые народности, и малочисленные народы. Малочисленные народы имеют большие преференции, а остальные как бы страдают.

-Россия не ратифицировала декларацию о коренных народах. Поэтому есть такое неравенство.

Биһиги кэнэн санаабытыгар, Госдумаҕа, Охотнай рядка олорон мунньахтыыр дьокутаат соруга атын, биһигиттэн туспа. Дьиҥинэн, кини – Арассыыйа олоҕун сүрүннүүр үрдүкү оргаҥҥа биһиги хас биирдиибит бэрэстэбиитэлэ. Киниттэн ким баҕарар тугу баҕарар хаһан баҕарар ыйытыан син. Онно харданы хаһыатынан да, сирэй да, суругунан да ылыа. Бэйэтэ манна суох түгэнигэр кини көмөөһөөччүлэрэ эһиги боппуруостаргытын быһаарсарга бэлэмнэр.
Государственнай Дума дьокутаатын общественнай приемнайдара хас улуус аайы кэриэтэ үлэлииллэр.

6 декабря, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*