Абыйдар туруорсаллар, Тумууһап туруулаһар-1

5 декабря, 2014 в 0:53
3.Абыйдар туруорсаллар-1

РФ Государственнай Думатын дьокутаата Федот ТУМУСОВ сэтинньи 27-28 күннэригэр Абый улууһугар үлэ бэрээдэгинэн бара сырытта.

Үгэс быһыытынан, уһук хоту улуустар туохтан барытыттан арыыланан хаалаллар. Быыбар иннинэ былаастаах быгыалыыллар, бырабыыталыстыба отчуотун саҕана бэһирэллэр. Ол иһин эмискэ Арассыыйа таһымнаах биллэр бэлиитик тиийэн кэлбитигэр дьон соһуйда да быһыылаах.

Маҥнайгы күнүгэр Белай Гора бөһүөлэгэр кулуупка нэһилиэнньэни кытта көрсүһүү буолла. Онно улахан кэпсэтии таҕыста, элбэх боппуруостар этиллиннилэр. Дьон утаппыттыы бииртэн биир сытыы ыйытыгы туруорар. Дьон саҥарар-иҥэрэр, туруорсар кэмэ-кэрдиитэ кэлбитин ити түгэн туоһулуур.

Иккис күнүгэр Сутуруоха нэһилиэгэр тахса сырыттылар, эмиэ нэһилиэнньэни кытта көрүстүлэр. Хоту дойду ыала хайдах туруктаах олорорун көрөөрү ыалга сырыттылар.
Күнүс оройуон салалтатын уонна тэрилтэлэрин салайааччыларын кытары көрсүһүү буолла.

Абый улууһун олохтоохторугар туһаайан этиититтэн:
— Государственнай Дума бэрэстэбиитэлин быһыытынан аҕыс арктическай судаарыстыбалар парламентарийдарын бастайааннай кэмитиэтигэр үлэлэһэрбинэн, бу судаарыстыбалар хотугу сирдэригэр кэлиҥҥи икки сылга элбэхтик сырыттым. Бэйэм улуустарбар сылдьарым хайаан да наада буоллаҕа дии. Ол иһин бу Абыйга кэлэн олоробун.
Мин бэйэм санаабар, хоту дойду дьоно, холобур, Арассыыйа хотугу сиригэр харабылларынан буолаллар. Кинилэр манна сүүһүнэн, тыһыынчанан сылларга олороллорун тухары Арассыыйа манна баар диэн бигэргэтэллэр. Урукку өттүгэр сэбиэскэй былаас саҕана бу хоту дойду олохтоохторугар ураты кыһамньылаах сыһыан баара. Холобур, аһынан-үөлүнэн, таҥаһынан-сабынан, хамнас уонна проезд төлөөһүнүгэр тиийэ туох баар боппуруоска барытыгар судаарыстыба сүрдээх күүскэ өйүүрэ. Кэнники сүүрбэ сылга ол ыытылла турбут политика тохтоон, билигин олох атын хайысханан барда. Ол курдук, хоту дойдуттан дьон-сэргэ барыахтаах диэн төттөрүтүн баралларыгар проезд төлөөһүнэ үөскээбитэ. Ол түмүгэр хоту дойдуга баар промышленность тэрилтэлэрэ уустук балаһыанньаҕа киирбиттэрэ. Сүрдээх элбэх киһи барбыта.

Ол гынан баран, кэнники сылларга Арассыыйа салалтата хотугу сир олохтоохторугар уонна Арктика боппуруостарыгар улахан кыһамньыны көрөр буолла.

Арктика боппуруоһа аан дойду үрдүнэн үс улахан боппуруостан турар. Бастакытынан, Хотугу Муустаах муора мууһа кэлин ууллар буолла. Сорох экспердэр этэллэринэн, кэнники биэс сылга урут сайын да ууллубат муус 75 бырыһыана уулунна. Онон, иккиһинэн, ол түмүгэр билигин Хотугу Муустаах муораҕа уу элбээтэ. Хараабыллар сырыылара элбиир турукка киирдэ. Онон сибээстээн, таһаҕаһы да таһыы, туризм да боппуруостара үөскээтилэр. Үсүһүнэн, Арктика сиригэр-уотугар сиртэнэн хостонор баай – ньиэптэн, гаастан саҕалаан атын баайга тиийэ элбэх саппааһа баара сабаҕаланар. Ол иһин аан дойду судаарыстыбалара бу сирдэргэ улахан болҕомтолорун уураллар, элбэх үлэни ыыталлар. Арассыыйа эмиэ бэйэтин стратегиятын Арктика боппуруостарыгар оҥорон турар. Ол быһыытынан программа ылыллан үлэлиир.

Урукку өттүгэр Саха сиригэр 12 улуус арктическай улуустарга киирэр эбит буоллаҕына, Арассыыйа бырабыыталыстыбата оҥорбут сокуонун барылыгар 5 эрэ муора кытыытыгар баар улуустар киирэллэр диэн балаһыанньа оҥоһуллубут этэ. Манна өрөспүүбүлүкэ салалтата сүрдээх улахан үлэни ыыппыта. Биһиги, Госдума дьокутааттара, Федерация Сэбиэтин чилиэттэрэ, эмиэ үлэлэспиппит. Мин тус бэйэм иккитэ Государственнай Дума трибунатыттан тыл этэн турардаахпын. Биэс эрэ буолбакка, уон икки улуус барыта киириэхтээх диэн. Онтон Арассыыйа бэрисидьиэнин уурааҕа тахсан турар. Онно, хомойуох иһин, арктическай улуустар ахсааннарыгар биэс эрэ улуус киирбит этэ. Ол өттүгэр үлэ-хамнас син биир барар.

Арассыыйа өттүттэн билигин бастатан туран көмүскэнии боппуруостара өрө тутуллаллар. Арктикаттан сэбилэниилээх күүстэр барбыт эбит буоллахтарына, билигин ону төннөрүү соруга турар. Ол курдук, аэропорт тутуута, билиҥҥи кэмҥэ эппиэттэһэр сэбилэниилээх күүстэр чаастара тэриллэ сылдьаллар.

Онтон хотугу улуустарга сырыыны сайыннарар туһугар улахан үлэ барар. Биллэн турар, Арктика олохтоохторугар кыһамньы эмиэ күүһүрүөхтээх. Ол өттүгэр үлэ-хамнас хайдах барыахтааҕын үөрэтэр сыалтан мин бу улууска бара сырыттым диэххэ сөп.

Санааларын түһэрбэккэ, олохторун оҥостон, үлэлии-хамсыы олороллор эбит диэн түмүккэ кэллим.

Дьон ыйытар, дьокутаат хоруйдуур

-Дальнай Восток сайдыыта «Территория опережающего развития» диэнинэн барар буоллаҕына, биһиги онно эмиэ киирсиэхтээхпит.

Ф.Тумусов:
-Государственнай Думаҕа ити сокуон барыла киирбитигэр тыл эппиттээхпин. Дальнай Востогу сайыннарыыга икки көрүү баар. Туох баар хайысханан барытынан кэлимсэ манна олорор дьон олохторун-дьаһахтарын, социальнай боппуруостарын быһаарыыга болҕомто ууруохтаахпыт диэн биир көрүү баар. В.А.Штыров баһылыктаах рабочай хамыыһыйа бу сокуон барылын оҥорон турар. Онно киирсэн мин эмиэ үлэлэспитим. Оттон иккис көрүүгэ билиҥҥи уустук балаһыанньаҕа, үп-харчы кырыымчык кэмигэр оннук барытын кэлимсэ, комплекснайдык, түргэнник, балысханнык оҥоһуллар кыаҕа суох диэнинэн салайтаран, сорох территориялары түргэнник сайыннарар туһугар «территория опережающего социально-экономического развития” диэн оҥоруохха сөп диэнинэн сирдэтэн сокуон барылын оҥорон, Дальнай Восток сайдыытын министиэристибэтэ Арассыыйа бырабыыталыстыбатыгар киллэрэн, бастакы ааҕыыга ити сокуон ылыллан турар.

Бу сокуон бэйэтэ инструкция курдук. Ол территорияны хайдах оҥоруохха сөбүй, хайдах үлэлэтиэххэ сөбүй, ким туох салайыахтааҕый диэн этиллэр. Тыл этэрбэр бэлиэтээн турардаахпын, бу территориялар оҥоһулуннахтарына, инники өттүгэр бу сирдэр атын улуустарга, нэһилиэнньэҕэ дьайыылара хайдах буолуой диэн. Холобур, квотата да, туга да суох кыраныысса таһыттан аҕалар кыахтаах диэн. Онон кэлбит дьон бары үлэлиэхтэрэ дуу, кутталлаах балаһыанньаны үөскэтиэхтэрэ суоҕа дуо диэн. Иккиһинэн, сири-уоту барытын түргэнник ылар буоллахтарына, айылҕаҕа хайдах дьайыахтарай, ону үчүгйдик көрүөххэ-истиэххэ наада. Ол өттүгэр үлэлии сылдьабыт.

-Мааман муоһун хомуйуунан наһаа күүскэ үлүһүйэн эрэллэр диэн. Элбэх муос хомуллан атыыланар. Айылҕаҕа дьайыыта хайдах буоларын үөрэтии уонна хаарчахтааһын суох. Бу муостан киирэр барыыстан улуус тугу да туһаммат.
-Бу боппуруоска мин сокуон барылын оҥороммун Госдумаҕа киллэрэн турардаахпын. Мааман муоһа көстүбүт сириттэн лицензиялаах киһиэхэ диэри илдьэргэ правовой өттүнэн боппуруос быһаарыллыбакка турар. Ити өттүгэр биһиги дьоммутун харыстыыр, көмүскүүр сокуоннар оҥоһуллуохтаахтар.

Бу боппуруоһу маннык диэн быһаарабын. Мааман муоһа тоҕо кэнники кэмҥэ ордук элбэхтик хомуллар буолла уонна ханна барарый? Кини барар Кытайга. Кытайга балтараа миллиард кэриҥэ киһи олорор. Саҥа төрөөбүт оҕоҕо хайаан даҕаны мааман муоһуттан оҥоһуллубут эмэгэти бэлэхтииллэр эбит. Харысхал курдук оҥороннор хас биирдии оҕоҕо биэрэллэр. Мөлүйүөнүнэн оҕо төрүүр буоллаҕына, мөлүйүөнүнэн эмэгэт наада.

Сорох дьон этэринэн, мааман муоһун ыланнар балтараалыы мөлүйүөн солкуобайы өлөрбүттэр, дьиэ ылбыттар үһү. Мин саныахпар, ол балтараа мөлүйүөҥҥэ турбут мааман муоһа Кытайга тиийэн миллиардынан сыанаҕа турар буолуохтаах. Ол иһин мин улуус салалтатыгар уонна тэрилтэ салайааччыларыгар этии киллэрдим. Бу сырьены таска таһаартарбакка, миэстэтигэр ол эмэгэттэри оҥорор гына үлэни-хамнаһы ыытыахха диэн. Онно сөптөөх Абыйга дьиэ-уот да баар, дьон-сэргэ да баар. Манна оҥорор гына боппуруоһу туруоруохха эрэ наада.

Мааман муоһун таһаарбаппыт диэн кыраныыссаны сабан кэбиһиэххэ наада. Кытайдарга этиэххэ наада – Абыйга дьиэ баар, үптэ-харчыта угаҥҥыт, дьону-сэргэни аҕалаҥҥыт миэстэтигэр оҥоруҥ уонна оҥоһуллубут бородууксуйаны таһаарыҥ. ТОР быһыытынан үлэлээҥ диэтэллэр эрэ, боппуруос кыаллар.

(Бу боппуруоска улуус салалтатын кытта салгыы үлэлэһиэх буоллубут. Мин эмиэ Дальнай Восток министиэристибэтин, бырабыыталыстыба таһымыгар Москубаҕа тиийдим да туруорсуоҕум. Ф.Т.).

-Абыйга көрсүһүү аайы дьон балыктааһын туһунан боппуруоһу туруорсар. Хоту сиргэ балыктааһын уонна булт диэни олох укулаатын быһыытынан көрүөххэ наада. Былыр-былыргыттан дьон-сэргэ балыктаан, бултаан бэйэтин хааччынан олорбута. Аҕыйах сылтан бэттэх соһуччу баҕайы араас сокуоннар ылылланнар, хаарчахтар үөскээбиттэрэ. Онтон Госдумаҕа элбэх кэпсэтии кэнниттэн балыктааһын туһунан сокуоҥҥа уларытыылар киирбиттэрэ. Билигин любительскай балыктааһын туһунан сокуоҥҥа уларытыылар киирбиттэринэн, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бирикээстэри, дьаһаллары таһааран турар. Билигин ити лаппа уларыйда. Ол гынан баран, өссө даҕаны ити өттүгэр салгыы үлэлиэхпит.

-Путин төһө эмэ этэрин-тыынарын үрдүнэн судаарыстыба баайын хорон сиэһин, араас бэрээдэги кэһии Арассыыйаҕа син биир тахса турар. Тоҕо?

-Бэрээдэги кэһии тахса турарыгар анал сокуоннар ылыллаллар. Тустаах үлэ бара турар. Ол олох сүтэн хаалыа дииргэ уустук. Бэрээдэги кэһии баарын тухары бу охсуһуу бара туруоҕа.

-Уоруу, бэрээдэги кэһии үксэ салалта өттүттэн тахсар. Кинилэр тустарыгар сокуон сымнаҕас. Тоҕо?

-Манна араас сыһыаннар бааллар. Сорохтор Арассыыйа сокуоннара наһаа күүстээхтэр, кытаанахтар диэн этэллэр. Сорохтор төттөрүтүн сымнаҕастар дииллэр. Мин санаабар, сокуоннар сөптөөхтөр уонна күүстээхтэр. Сүрүнэ сокуон күүһүгэр дуу, сымнаҕаһыгар дуу буолбакка, сокуон хайаан да туоларыгар, буруйдаах хайаан да сэмэҕэ тардылларыгар буолуохтаах.

Бэй. инф.(Салгыыта бэчээттэниэ)

5 декабря, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*