Айымньы: Арай биирдэ

16 февраля, 2014 в 5:44
Огустаах

О±устаах

 

Үүтээнимаанынаһаммынтүлэйбараантүүнүодуулуубун. Уу чуумпу. Алаастан хараан түүн ичигэс салгына ил-ил гынар.

Быйыл дьикти күһүн буолла – балаҕан ыйыгар отой сайыҥҥылыы күннэр тураллар, оннооҕор хаһыҥныы да илик. Мин Оҕустаах алааһыгар кэлбитим хас да хонно. Аҕам айар уоппуска ылан, Москуба куорат анныгар Переделкино диэн суруйааччылар даачаларыгар сайылаата. Бу ый ортотун диэки кэлиэхтээх. Ийэбит ыарыыта дириҥээн балыыһаҕа сытар.

Урукку кэмнэргэ бэйэбит оттуурбут. Моой отчуттарга дулҕалаах эбэтэр талах саба үүммүт сирдэрин биэрэллэрэ, онно сайыны быһа мүлүктэһэн, син икки-үс оту туруорарбыт. Быйыл аҕам оттуур сирин  тастыҥ эдьиийигэр Балаҕыайга биэрбитэ. Онон быйыл ынахпытын сыл туоратаарыбыт убайым Ылдьаа Буһурук механизированнай звеноҕа тырахтарыыһынан, мин Маай алааһыгар көлө-илии биригээдэтигэр үлэлээтибит. Сайын курааннаан от сүгүн үүммэтэҕэ, ү³рэх саҕаланыан икки күн иннинэ былааммытын нэһиилэ толороммут, дьэ,  бүтэммит дэриэбинэҕэ киирбиппит.

Ийэбитигэр отонтон утах оҥорорго элбэх соҕус отон наада. Убайым уонна эдьиийим онус кылааска оройуон киинигэр Намҥа ү³рэнэллэр, өрөбүллэригэр эрэ кэлэн бараллар. Кыра балтыбытын Настеньканы харыһыйан, ачаалатан хара үлэҕэ чугаһаппаппыт. Онон отоннооччу мин эрэ буоларга тиийэбин. Үөрэх саҕаланыыта оскуолаҕа учууталлар харахтарыгар к³ст³н бараммын, биэссэр Дуунньа диэн аймах кыыспытын кытары кэпсэтэн, кус, отон бэрсиэх буоламмын сымыйа ыспыраапка ылбытым, к³хсүбэр саанык тахсыбыт диэн. Андылаахтан оскуола котельнайыгар саһаан таһар Биибий Валерканы к³рд³´³н аараа²²а диэри барсар буоллум. Таарыччы прицепкэ кураанах чэй, табах дьааһыктарын бырахтым, отоммун онно кутуом буоллаҕа.

Өр-өтөр буолбата, Маача сайылыгар тигинэтэн кэллибит. Мантан мин быһалыы барыам, Биибий айан суолунан эргийэн тиийиэр диэри чэйбин өрөн көрсүөм.

Мадьар аартыгынан оргууй хаамаммын Таҥкычах алааһыгар тиийдим. Ортотугар самнайбыт өтөхтөөх булгунньахха ыттаммын чугастааҕы күөлү өҥөйөн көрбүтүм — булгунньах у²а өттүгэр баар дүөдэҕэ чыккымайдар ууну чалыардаан аһаан чалымныы сылдьаллар эбит.  Талахтарынан сөрөнөн үөмэн киирэммин хоһулатан, биэс куһу ыллым. Байанайдаах булчут үөрэ-көтө Оҕустаах алааһыгар тиийбитим эрэ баар.

Оҕустаах – Хамалҕа аҕа ууһун төрүт сирэ. Манна биһи аймах кыстыыра эбитэ үһү. Билигин да сэнэх саха балаҕана баар. Балаҕантан тэйиччи улахан хотонноох. Балаҕан аттыгар кыра үүтээннээх – саха балаҕаныгар абааһылаах диэннэр ким да тохтообот, хоммот.  Арай кыра сылдьан аҕабыныын куобахтыы тахса сылдьаммыт саха балаҕаныгар көмүлүөк оһоҕу тигинэччи оттоммут дуоһуйа утуйан турарбыт. Маннааҕы абааһы Хамалҕалар сыдьааннарын моһуоктаабат дииллэрэ. 

Сэрэйбитим курдук, куспун үргээн күөһүм буһуута куулаҕа тыраахтар тыаһа иһилиннэ. Биибий тото-хана аһаан астынан барда. Мин соҕотох хааллым. Булгу тутуллар биир уостаах 20-лээх саалаахпын, уонча алтан ботуруоннаахпын. Ботуруоммун бэйэм ииттэбин, дыымнай буораҕынан. Күнүһүн саабын сүгэ сылдьан отоннуубун, тыа ортотугар алҕас бочугураһы, эрдэҕэһи көрдөхпүнэ ытан ылабын. Булпун сороҕун күөстэнэбин, сороҕун булууска түһэрэбин.  Түөртүүр саҕана үүтээммэр кэлэммин отоммун саха балаҕаныгар сөрүүн сиргэ дьааһыктарга кутабын. Аһыы түһээт Настаа алааһынан Томторбон диэки кустуу барабын. 

Кыра сылдьан көччөх көтүүтэ убайбыныын Буһуруктуун сатыы Настаа алааһыгар тахсаммыт от үрэх уутун кэһэ сылдьан бултуурбут. Тэһииргии илик кус бастакы ытыыттан олох хараан бырдаҕын курдук өрө көтөн тахсара.  Икки хас хонон баран эрдэ үлэспит киһибит, таһынааҕы ыалбыт Дыырай Уйбаан тэлиэгэлээх атынан тахсан кустуун майдыын Бөтүҥҥэ тиэйэн киллэрэрэ.  

Бүгүн отоннообокко кустуу сырыттым. Бу сырыыга Маай алааһынан эргийэн Ыарҕалаахха  тиийэн, уонча көҕөннөөх кэлбитим.  Сылайбыт буоламмын күөс күөстэммэккэ кустарбын барыларын булууска уктум уонна аатыгар эрэ үссэнээт утуйардыы оҥоһуннум. Утуйуом иннинэ, буоларын курдук, ааммын аһан, им саҕаҕар барылдьыйан көстөр тыаны одуулуу-одуулуу ону-маны фантазиялыырбын сөбүлүүбүн. Бу да сырыыга  фантазиям кынатыгар уйдаран, Африкаҕа тиийэн улуу булчут буоламмын аар-саарга аатырдым.  Эбэтэр баарыстаах хараабылынан уйаара-кэйээрэ биллибэт акыйаан сүүнэ улахан балкыырын ортотунан киит балыгы эккирэттим

Саҥа утуйан истэхпинэ  ааны лүксүйдүлэр. Олус диэн соһуйан, уолуйан тура эккирээтим: «Кимҥиний?  Туох нааданый?». Аттыбар сытар саабын сулбу тардан ыллым.

— Айыы киһитэбин, муна сылдьабын. Хоннор эрэ, – билэр баҕайы куолаһым иһилиннэ.

Чүмэчибин уматаат ааным олуур маһын туура тартым. Оскуола завуһа, география учуутала, партком бэрэссэдээтэлэ Көстөкүүн Сэмэнэбис  Баһылайап  илэ бэйэтинэн киирэн кэллэ. Санныттан икки уостаах «Зауэр» саатын устан муннукка өйөннөрдө, рюкзагын остуолга тилир гына бырахта.

— Һы, бу уол манна хорҕойо сытар эбит дуу? Кыайан хаампат аатырбыты² дии. Дьэ, оскуолаттан уһулларгын о²осто сылдьаахтыыгын быһыылаах, — рюкзагыттан килиэп, халбаһы таһааран аһыырдыы о²оһунна, хоонньуттан бытыылка ороон куруускаҕа куттаат биир тыынынан түһэрэн кэбистэ.

Мин кистии- саба наара үрдүгэр сытар «Беломорканал» табаҕым хаатын  хара²а муннукка кыыраттым. Көстөкүүн Сэмэнэбис тимир оһох үрдүгэр турар бэҕэһээ күөстэммит куһум мииниттэн кус этин ылҕаан  ылан миискэҕэ уурунна уонна арыгытын иккистээн куттан, бу сырыыга наҕылыйан олорон аһаата.

— Бэҕэһээ  Бүөр күөлүгэр кустуу тахсыбыппыт.  Мин кэрийэ  хаама сылдьаммын хара²аҕа былдьатан  хааллым. Алааһым бу туһунан баара буолуо диэн ынах ыллыгын батыспытым эрийэ-буруйа айаннатан бу эйиэхэ аҕалла. Сарсыарда сирдээн биэрээр, оччоҕуна, баҕар, быыгабарынан му²урданыахпыт, һэ-һэ, — арыгытын сыпсырыйа-сыпсырыйа киһим дойҕохтуу олордо.

Мин, төһө да оскуолаҕа үөрэнэрим-үөрэммэтим  кыл саҕаттан и²иннэр, Көстөкүүн Сэмэнэбис уотугар бэрсибэккэ  бэйэтэ эрэ аһаан-сиэн чаллайдыы олорорун сөбүлээбэтим да, таспар таһаарбатым – аны абааһыны-иччини итэҕэйэр аатыраммын комсомолбуттан тэбиллиэм дуо? Са²ата-и²этэ суох истиэнэ диэки хайыһан сыттахпына, Баһылай К³ст³күүнэбис аһаан бүттэ уонна:

— Мин улаҕа сытыам, — диэт миигин нөҥүөлээн киирэн сытта да, мунна тыаһаабытынан барда.

Мин да өр буолбатым, утуйан хааллым.

Эмискэ  улахан баҕайы тыастан уһугуннум. Испиискэни уматан көрбүтүм — Көстөкүүн Сэмэнэбис муостаҕа олорор эбит. Чүмэчини уматтым, чаһыбын көрдүм – баара-суоҕа чаас аҥаара утуйбуппут.

— Ноо, ити туох буолан тэбиэлэнэҕиний? Киһини наараттан түҥнэри тэбиэххэр диэри? – учууталым кыыһырбыт ахай.

— Эс, тоҕо ол тэбиэлэннэхпиний? Уонна туран, тэбиэлэммитим да буоллар, улаҕа сытар киһини хайдах бэйэм чиэрэс элээрдиэм этэй? Маарыын оһоххун аһаппатаҕы², алаас иччитэ моһуоктаата ини, — чап гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла.

Доҕоттоор, киһи баттаҕа турарын онно көрбүтүм: Көстөкүүн Сэмэнэбис хоп-хойуу баттаҕа хамсаабытынан өрө турда эбээт! Ойон туран, остуол анныгар турар кураанахтаабыт бытыылкатын хаба тардан ылан, тобоҕун аҕыйах хааппыланы куруускаҕа кутта, түргэн үлүгэрдээхтик тимир оһоҕу оттон тигинэтэ оҕуста уонна бэҕэһээҥҥи аһыттан арыылаах килиэп, халбаһы ылан оһоҕун аһатта. Өр баҕайы оһох иннигэр олорон тугу эрэ иһиллиирдии эргичис-урбачыс гына-гына табаахтаан унаарытта, онтон дьэ уоскуйан,  бу сырыыга миигин улаҕа киллэрэн, сытта.

Мэлээриччи көрөн баран сытыахпыт дуо, утуйдубут. Иккис түүлбүн көрө сытабын: бадаҕа кыра эбиппин.  Саха балаҕаныгар толору симиллибит көмүлүөк оһох иннигэр даба халадаайдаах, кэһиэччиктээх аҕамсыйа барбыт дьахтар  таҕаан үрдүгэр улахан чугуун хобордооххо алаадьы астаан сырдьыгыната турар. Сотору-сотору мин диэки хайыһан сылаас баҕайытык  мичээрдээн  ылар. Эмискэ таһырдьаттан улахан баҕайы хара ыт ыстанан киирэн холумтаҥҥа икки илин атахтарынан тайанан туран хобордоохтон алаадьыны хабан ылла, дьахтар үөт тирэҕинэн ыты түөскэ оҕуста. Ити бириэмэҕэ киһим орулууруттан уһугуннум.

Чүмэчи уотугар көрбүтүм дьулаан хартыына: Көстөкүүн  Сэмэнэбис сүрэҕин туттубутунан истиэнэҕэ сыстан олорор эбит, айаҕыттан күүгэн бөҕө аллыбыт, хараҕын өҥүргэһинэн эрилис-туралыс көрбүт уонна оһох диэки ыйа-ыйа ыҥыргыы-ыҥыргыы тартаран киирэн барда. Ыксаатым, хайдах да буолуохпун булбатым, онтон хараҕым уулаах хомуоска быраҕылынна да, ону хаба тардан ыламмын киһим сирэйигэр ыстым. Субу аҕай өлөөрү тартара сыппыт киһи уһуутаабытынан олоро түстэ.  Көлөһүнэ сарт түспүт, сүрэҕин харбыаланар, уһуутуу-уһуутуу олорбохтоото.  Тимир оһох оттуллубут буолан үүтээн иһэ киһи кыайан тыыммат гына итийбит. Ааны тэлэччи астым. Сөрүүн салгын киирэн дьэ тыын ыллыбыт. Нэһиилэ орҕостон туран чаанньыктан уу иһэн киилэргэттэ уонна са²ата-и²этэ суох хомунан таһырдьа тахсан борук-сорукка туман быыһыгар симэлийдэ.

Болдьоспут күммэр Дыырай Уйбаан кэлэн икки дьааһык отону,  отучча куһу тэлиэгэҕэ тиэйэммит Мадьар аартыгынан аллара киирдибит. Дьиэбэр кэлэн таһаҕаспын сүөкэнэн, бэрийэн баран чэйдии олордохпуна оскуола завуһа киирэн кэллэ. Эдьиийим саха ыалын үгэһинэн хойуу үүттээх чэй кутан биэрдэ уонна ынах кэлэн маҥыраабытыгар хотонугар тахсан барда. Көстөкүүн  Сэмэнэбис чочумча саҥата суох олорон баран:

— Иһит эрэ, Оҕустаахха туох буолбутун бука диэн баһаалыста кимиэхэ да кэпсээмэ. Мин сыыһа дьаһаммыппын, – көхсүн этитэ-этитэ көрдөстө.

Степан СИВЦЕВ.

16 февраля, 2014 Без рубрики

Добавить комментарий

*