Алтан Сэргэ-5. Анонс. 11.02.14

10 февраля, 2014 в 9:02
1-2.Мыла.Новгородов алфавита

Ном±оруодап Алпаабыта

 

ТµІ былыргы ібµгэлэрбит тµµрдэртэн тардыылаах «Урууна»  суруктарын онобул устуоруйа билимин дьоно кэпсииллэр – суруйаллар.

Оттон, аныгы сахалар сурукпут-бичикпит саха биир чулуу киґитэ, Сэмэн Ном±оруодап латыынныы буукубаларынан оІорбут алпаабытыттан са±аламмытын билэбит.

Дьэ, ити, латыынныы буукубаларынан сахалыы бэчээттэммит Жюль Верн «КистэлэІнээх арыы», «Грант капитан о±олоро» уонна Николай Островскай «Ыстаал хайдах хатарыллыбыта» диэн кинигэлэри ампаар тµгэ±эр турар дьааґыктан булан убайым Миитээ аа±ан иґитиннэрбитэ, іссі аа±арга µірэппитэ (оскуола±а киирэ илик да буолларбын, эдьиийим Таанньа нууччалыы буукубалары билиґиннэрбитэ). Онон, іссі нууччалыы буукубалардаах алпаабыт иннинэ, Ном±оруодап алпаабытынан сахалыы аа±ар буолбутум.

1954 с. сайыныгар Хара муора кытылыгар бµтµн Сойуустаа±ы «Артыак» диэн пионер лаа±ырга сынньана барыахтаа±ым. Ону, мин оннубар, ханнык эрэ оройуон тойонун дуу, хотунун дуу о±отун ыыппыттар этэ.

Миэхэ (аныгылыы тылынан «утешительнай приз» курдук) іріспµµбµлµкэтээ±и III пионердар тµмсµµлэригэр кыттар чиэґи тосхойбуттара.

Дьокуускайга, «Слет» кэмигэр араас экскурсияларга сырытыннарбыттара. Јріспµµбµлµкэтээ±и типография±а кинигэлэр бэчээттэнэллэрин билиґиннэрбиттэрэ. Онно «Ыстаал хайдах хатарыллыбыта» тастанан илигин кірдірбµттэрэ – ити миэхэ убайым Миитээ аахпыт, латыынныы буукубалардаах Ном±оруодап алпаабытын санаппыта.

А±ам Баґылай эмиэ Ном±оруодап алпаабытынан Ликбиэскэ µірэнэн аа±ар-суруйар этэ.

Онон, саха дьонугар бастакы сахалыы алпаабыт µірэх-билии тірді буолбута, аІаардас мин дьиэ кэргэним холобуругар да кістір.

90-с сылларга сµбэринитиэт, национальнай оскуола кэнсиэпсийэтэ биґирэнэр эрдэ±инэ, саха тылын «латиница±а» кіґірµµ ыччат дьоммутугар туґалаах буолуо±ун туґунан сиэрдээх кэпсэтиилэр, хомойуох иґин, «кураанах куолулааґынынан» хаалбыттара. Оттон, 2000 сыллар са±аланыыларыттан Путин «бэртикээлэ»  импиэрийэ интэриэстэрин эрэ ірі тутарга, а±ыйах ахсааннаах «кыра» омуктары «чыыбыр±аппат» бэлиитикэни ыытарга иэ±иллибитэ. Ону кытта биґиги іріспµµбµлµкэбит салалтата, маргинааллыы ійдііх-санаалаах «элиитэбит» дуома нууччатыйан барбыттара – кµн бµгµн да кірі±µт дии: сахатытыыны барытын ыстыыкка тµґэрэллэр, «омугумсуйууга» кµтµрµіх да курдуктар.

Оттон РФ тірµт сокуонугар – Конституция±а, 68-с ыстатыйа 3 пуунугар «Российская Федерация гарантирует всем ее народам право на сохранение родного языка, создание условий для его изучения и развития» диэн чуолкайдык сурулла сылдьар. Ол аата, сыччах бэйэбит олохтоох чунуобунньуктарбыт о±ону сахалыы µірэтиигэ моґоллору тэрийэ-оІоро сатыыллар эбит. Ити, ордук киин куораппытыгар баар дьыссааттарга, сахалыы тылынан µірэтэр кылаастар – оскуолалар а±ыйахтарыгар сыґыаннаах. Итиннэ ким буруйдаа±ын чопчу этэр кыаллыбатын биир сµрµн биричиинэтинэн «µірэхтэммит, сайдыылаах аныгы сахалар» бэйэбит сорох монкууртарбыт буолан эрдэхтэрэ. Холобур курдук а±ыннахха, «Кыым» хаґыат быйылгы тохсунньу 30 кµннээ±и 3 №-гэр «Сурук» диэн рубрика±а Дьокуускайтан Семен Сыромятников диэн киґи «Олуона суруйуу» матырыйаала бэчээттэммит. Ити суруйуутугар ааптар «Якутия» хаґыакка тахсыбыт суруналыыс Федор Григорьев «Я – русский якут» ыстатыйатын ырыппыт. Ол ыстатыйа±а Федор Григорьев тіріібµт «тылым – саха тыла буолбатах» диэн киэн тутта этинэрин, «саха оскуолатыгар µірэммит дьонноо±ор элбэх билиилээхпин» дэнэрин суруйбут бу суруналыыспыт Ньурба±а, саха тылын учууталын дьиэ кэргэнигэр улааппыт µґµ. Бу, Сµідэр Киргиэлэйэп курдук «нуучча сахабын – русский якут» дэнээччи кµн-тµµн элбээн иґээхтиир. Онон, сахабыт тыла, ол аата омукпут инники дьыл±ата тіріібµт тылбытыттан быґаччы тутулуктаа±ын туох ханнык Ил Дархаммыт Барыыґап, бырабыыталыстаба±а µлэлиир сахалар, атын да дуоґунастаах дьон ійдµµллэрэ уолдьаста. Сылга бииргэ бэлиэтэнэр «Сурук-бичик кµнµгэр» эрэ сахалыы саІарбыта буолбакка, ытыгыланар киґибит Дапсы курдук у±араабакка туруулаґыах, Ийэ тылбытын сµтэрбэт курдук сыралаґыахтаахпыт. Бука бары. Ґіґэ эппитим курдук, Ил Дархаммытыттан са±алаан, бу мин курдук кіннірµ кырдьа±аска – о±о±о тиийэ.

Дапсыттан ураты да Ийэ тылбытын туруулаґааччы симэлийэн-сµтэн хаалбатын туґугар кыґаллааччы элбэх эрээри, іріспµµбµлµкэбит Ґрдµкµ былааґа, ити µіґэ ахтыллыбыт Федор Григорьев курдук «Я – русский якут» буола сылдьарын тухары, хамсааґын кыайан тахсыа суо±а. Онон, ба±ар-ба±арыма, барыта µрдµкµ бэлиитикэ±э кэлэн иннэ тµґэр – былааспыт дьонноро барахсаттар «Я – русский якут» буола сылдьалларын тухары ыалларбыт бµрээттэр курдук ийэ тылбытын билбэт, билэ да сатаабат монкуртарга кубулуйан иґиэхпит – ити, киэргэтиитэ суох, сахабыт инники дьыл±ата буолуон сіп уонна «Я – русский якут» дэнээччилэрбит элбээн, сахалыы сирэйдээх эрэ хаалар туруктаахпыт. Дьокутааттарбыт,  чунуобунньуктарбыт быыґанар суоллары – сокуоннары тобула охсубатахтарына. Оннук.

Сахабыт тылын дьыл±атыгар, Ийэ тылбыт уґун тыыннанарыгар «Кыым» хаґыат µлэґиттэрэ ураты бол±омтолоохтук сыґыаннаґаллара хай±абыллаах – аІаардас тиэрминнэри да сахалыы иґиллэринэн суруйаллара-бэчээттииллэрэ олус µчµгэй. Холобурдаан а±ыннахха, хаґыат  тохсунньу 23 кµнµнээ±и 2 №-гэр «Ийэ тылынан µірэтиини сіргµтµіххэ» диэн іріспµµбµлµкэ лиссиэйин дириэктэрэ, саха уопсастыбаннай Киин (СУОК) бас-кіс киґитэ, физмат билимин дуоктара Иван Шамаев дьоґун суолталаах суруйуутун уонна тохсунньу 30 кµнµнээ±и 3 №-гэ «Бу – сахалыы µірэтии кыайыыта!» диэн ити лиссиэй µірэнээччилэрин хамаандата 17 дойдуттан, 59 хамаандаттан (390 кыттааччы) КазахстаІІа ыытыллыбыт Жаутыков аатынан олимпиада±а ситиґиилээхтик кыттан кэлбиттэрин, суруналыыс Нина Герасимова киґи эрэ µірµіх киэн туттуох курдук суруйбут.

Уйбаан Самаайап саха биир киэн туттар киґитэ, олоххо-бэлиитикэ±э ірµµ да актыыбынай кірµµлэрдээх сэргэх киґи. Дэлэ±э да іріспµµбµлµкэ уопсастыбаннай палаататыгар чилиэн оІоруохтара дуо?.. Демократия, сиэрдээх сыґыан, быґыы-майгы иґин туруулаґара дьон-сэргэ ытыктабылын ылыан-ылар.

Дьэ, сахалар маннык чулуу дьоммут тылын-іґµн истибэт, кини кэнчээри кэскилин тµстэґэр, омугун инникитин туґугар, олоххо толору бэлэмнээх, аан дойду ааттаахтарын кытта тэІІэ хардыылаґар ыччат дьону иитэр-µірэтэр µлэтигэр кіміліспіт, саатар, «тылбай-іспій» буолан ійіібіт буоларбыт хайдах да сатаммат.

Ытыктабыллаах «АС» аа±ааччылара! Уйбаан Уйбаанабыс суруйуутун тµмµктµµрµгэр этэр «о±ону Ийэ тылынан иитиэххэ уонна µірэтиэххэ» диэн луоґуну ірі тутан, хас улуус, нэґилиэк, оскуола ахсын бу ыстатыйаны дьµµллэґэн баран, саха уопсастыбаннай кииІІэ, хаґыакка биллэриллибит электроннай аадырыска сибээстэ олохтооІ, дуу Бука диэн, уґаппакка-тэниппэккэ «Ийэ тылынан» диэн хамсааґыІІа кыттыґыа±ыІ!

Ґіґэ суруйбутум курдук, Ил Дархаммыт бэйэтинэн, Ил Тµмэн дьокутааттара бу хамсааґыны хайаан да ійµіхтээхтэр – оччо±уна эрэ Аал баґа хоІнуо±а, «Я – русский якут» дэнээччи арыый да а±ыйыа этэ.

Јссі тігµл этэбин: µрдµкµ былаастаах дьоммут Ийэ тыл суолтатын, туґатын доло±ойдоругар тохтоттохторуна эрэ, хамсааґын тахсыан сіп.

Ол эрэн, нууччалардыы эттэххэ «На бога надейся, а сам не плошай» дииллэринии, µрдµкµ былаастарбыт саха омук быґыытынан сµтэн-симэлийэн хааларыттан хаґан дьаарханар буолалларын кµµппэккэ, Уйбаан Самаайап сµбэлиирин-суруйарын курдук дьаґаннахпытына сатанар – эдэриттэн-эмэниттэн тутулуга суох.

Јскіті, бу «Ийэ тылынан» хамсааґын тэнийэн омук быґыытынан тµмсµµлээхпитин кірдірірі буоллар, олох ханнык да хахсаат тыалларыгар бэриммэт, тыйыс тыыннаах, одун хааннаах ураанхайдар удьуордара буоларбытын дакаастыа, биллэриэ этибит. Хаґан ійдінµіх дьоммутуй?!

Макар МЫЛА, Бµлµµ куорат

10 февраля, 2014 Без рубрики

Добавить комментарий

*