Арай биирдэ Москубага

1 февраля, 2014 в 3:59

 

Киһи эрэ Москубаҕа тиэстэр. Ыйы көтүппэккэ киин куоратынан, аан дойдунан сырыырҕыыр, сөмөлүөттэн түспэт курдук олохтоох дьон аныгы үйэҕэ үгүс.

Ол мин уонча күн аараабыппын номох гынан, нүөмэртэн нүөмэргэ соһо сылдьан кэпсэл оҥостор санаам суоҕа да, биирдиилээн дьон көрдөһүүтүн быһа гыммакка, суруйуубун уһатар буоллум. Хааһына суотугар айаннааччылар онтуларынан өҥнүбэттэр, туох эмэ сонуну быктаран алдьамматтар. Оттон ол хааһынаны хаҥатааччы үтүө үлэһит дьон иһэ үлүннэҕинэ икки сылга биирдэ ханна эмэ айаннаатаҕына улуу дьол. Онно да тиксибэккэ, биир сиргэ хараҕаланан үлэттэн ордубакка олорор дьон өссө элбэх. Бу  суруйуу – кинилэргэ ананнын.

«Туймаада» эрэдээктэрэ, баҕар, эрдэттэн суруйуом диэн санаалаах буолан, Европаҕа сырыытын сөрү-сөпкө дьүһүйэн, бииртэн биири утуу-субуу тиспит буоллаҕына, мин барыым да соһуччу этэ, суруйар туһунан санаа кэлииһи дуо. Арай, хаартыскаларга хабыллыбыты хат көрдөхпүнэ, оччоотооҕу түгэн тиллэн кэлэргэ дылы. Онон, түбэһиэх түгэннэри тиһэ оонньуум.

 

Домодедово уонна дискриминация

 

Дьокуускай саҥа аэропордун уонна Домодедовоны тэҥниир сыыһа гынан баран, бэйэ киэнэ быдан ордук курдук.

Москуба диэн ооҕуй оҕус ситимин киин туочуката буолан, үөһэнэн-алларанан суол иис быһыта охсуһар сиринэн буолар. Хайаан барыта биир туочуканан тиксиһиэй – вокзал үөһэ вокзал диэн ол дойдуга баар. Биир ситим биир сиргэ түмүллэр, онтон сарадахтанан сир-дойду үрдүнэн айан суола тыргыллар. Атын бөлөх суол атын туочукаҕа кииннэнэр.

Айаммыт Дьокуускайтан саҕаланар буолан, ол салгын суолун дьиэтин аҕыйах тылынан ахтыаҕыҥ.

Туох да сүпсүлгэнэ суох бэрэбиэркэни, регистрацияны  ааһан иһирдьэ, онтон үөһэ таҕыстахха – киэҥэ-куоҥа, сырдыга, саатар эрэ задержка буоллун диэх курдук. Арай олорор олбохтор тимир буолан соччо уһуох санааҥ кэлбэт.

Дьокуускайдар барахсаттар кими да туора көрбөккө, сөмөлүөккэ киирэри кэтэһэр дьон кыһалҕаны билбэттэрин курдук дьаһаммыттара хайҕаллаах. Төһө эмэ сокуонунан табахсыттары күөйэ, күөмчүлүү сатаабыттарын үрдүнэн, манна хас эмэ таас табахтыыр будкалары туруорбуттар. Утарыта көрсөн туран табахтаан алдьан – ким да боппот.

Тастан көстөн да турбутуҥ иһин, тустаахха саамай наадалаах сир буолан абырыыр эбит. Дьэ, онно ыччат урукку миниистирэ Подголов тутуллан хаалыам диэн куттаммакка табахтаан бусхатта. Көҥүл саҕа күндү кэриҥ суох. Миниистир солотугар тиксээт, табахпын быраҕыам диэн андаҕайан улахан эрэйи көрбүтэ быһыылааҕа. Билигин кини көҥүл киһи, табахтыырын аны ким да хаарчахтаабат.

Курящий Подголов

Сокуон сокуонунан, киһи бэйэтэ билэр ини – бэйэтин хайдах кэрбэнэрин, доруобуйатын хайдах айгыратарын. Биһиги сокуонньуттарбыт була сатаан эҥини айаллар. Кинилэргэ да кыһалҕа. Госдумаҕа үлэлиир ааттаах, онтон хамнас аахсардаах хайаан да хайа эмэ саҥа сокуону айан, онтун дьүүлгэ туруоруохтаах. Онно да суот-учуот, хос хонтуруол бөҕөтө. Эн ньимийэн баран кнопканы эрэ баттаталыыр буоллаххына, сотору-сотору үрдүүр хамнаскын быһан кэбистэхтэринэ көҥүл. Биирин үксүн ол эрэ туһуттан дьикти-дьиибэ сокуоннары биһиэхэ соҥнууллар ини. Бэйэлэрин кытары күөмчүлэммиттэр. Госдума депутаттара таһырдьа кэриэтэ табахтыыллар.

Урут таһаҕаскын сыһан-соһон, сатаннаҕына эрэ оптуобустанан сөмөлүөтү булар буоллаххына, билигин сөмөлүөт бэйэтэ вокзалга кэлэн сыстар. Оһоҕос курдугунан онно дьылыс гынаҕын да, кыырай халлааҥҥа көтө-дайа тураҕын.

Хас рейс ахсын (барыыга буоллун, кэлиигэ буоллун) Кавказтан хааннаахтар күргүөмүнэн көтөллөр, бииргэ тутуһа сылдьаллар. Киһини барытын тургутардыы уоттаах харахтарынан батыһа көрөн хаалаллар. Сөмөлүөккэ да биир эҥээри барытын ыллылар. Аттыбар кытары мусульманскай мосуоннаах таҥастаах кыыс баар буолан хаалла. Былаата суоҕа буоллар, нуучча диэн балыйыа эбиппин. Аҕыйах тылы ыһыктыбытынан холоотоххо, нууччалыы бэркэ саҥарар. Баҕатын хоту исламы ылыммыт бэйэкэтэ дуу?

Алта чаас диэн ааттаатахха дөбөҥ. Аһаталларынан эрэ саатаан айаннаатахпыт дии. Аттыбынааҕы кыыһым санаатаҕын аайы били сирэйин эмтэкэтин эрэ көрүнньүккэ хаалларар былаатын көннөрүнэр. Эчи, тарбахтара да уһуна бэрт. Туохтаах былаатын имэринэн таҕыстаҕай? Алҕаска баттахтааҕым биллэн хаалыа диэбиттии тарбаҕынан таарыйан баарын бигээн көрөр. Ол былааттарын иннэ-булавканан туттарыналлар эбит. Онтон атын түһэн хаалан саакка-суукка киириэхтэрэ. Сорох былаат бааннаҕына, кэтэҕэр буолан хаалааччы. Сэкириэтин биллэҕим үһү. Таах да бу омугунан күөмчүлэһии үгэннээри аҕай турдаҕына, тоҕо да мусульманка буолан кубулуннамый? Мин исламы ылыннахпына, хара тураах маҥхайара чуолкай. Хайа болуоссаттарыгар тааһынан тамнаан өлөрүөхтэрэ эбитэ буолла?

Кэпсээнтэн кэпсээн. Биирдэ урукку учууталбынаан олорор бөһүөлэгим уҥуор отоннуу таҕыстыбыт. Мин мотоцикл шлемын аннынан кэтиллэр хара мааскалаахпын, тоҕо эрэ. Отонноон бүтэн, паром кэтэһэрбитигэр, биир нуучча – итинник таҥна сырыттахххына шахидка диэн алҕас ытан кэбиһээйэллэр диэбиттээҕэ. Оттон саха суоппар эн тыыннаах эбиккин дуу, тэлэбииһэринэн биирдэ да көстүбэккин диэтэҕэ үһү. Мин аны көстүмүнэ эрэ дьон хараҕын аалар идэлэммиппин билбэт эбит быһыылааҕа.

Арай, көтөн тиийэрбит чугаһаабытыгар аттыбынааҕы былааттаах кыыс тыына-быара кылгаата, силин быһа ыйыһын да ыйыһын, өрүтэ тыын да тыын буолла. Дьэ, били этэр шахидкалара илэ бэйэтинэн олорор эбит ээ диэн, өлөргө бэлэм олордум. Улуу Москубаны өссө биирдэ көрбөккөбүн эрэ үрдүк халлааҥҥа күл-көмөр буолар дьылҕаланнаҕым дии санаатым. Кыыһым сирэйин-хараҕын манаатым. Ама ити бэйэлээх олох олоруон баҕарбата буолуо дуо? Ама да итэҕэл күүһүн иһин? Саатар солуоһунньук ылыахтарын, ханна эрэ көтүтүөхтэрин. Бэлэм сылтах босхо тас дойдуну көрүллүө, кыл мүччү тыыннаах хааллахха, Масюктан итэҕэһэ суох репортаж суруйан аатырыллыа этэ диэн санаалар элэс биллэн аастылар. Таах да Елена Масюк Чечняҕа билиэҥҥэ сылдьан баран, ууну омурдубуттуу суруйбат-саҥарбат буола сылдьыбыттааҕа.

Суох, дьылҕам атын өлүүнү миэхэ ирээттээбит эбит. Этэҥҥэ Москуба сирин буллубут. Сарсыарда айаҥҥа туруммут дьон иккиһин сарсыардааҥҥы олоҕу олорор буоллубут.

Домодедово. Көтөн кэллэххэ өссө биллибэт. Дискриминация мантан көтөн барыыгар биллэр. Биир түгэҥҥэ бары хайысханан көтөр сөмөлүөттэргэ биир кэмҥэ регистрация буолар. Дөйүҥү киһи көтөр кэмин да куоттарыах, балай муҥнаах үүтүн-хайаҕаһын да булумуна булумахтаныах айылаах. Аны туран, билиэт барыта электроннай, регистрация самостоятельнай. Иһирдьэ киирдиҥ да тахсыбаккын.

Били Дьокуускайдааҕы лояльнай сыһыан манна мэлигир. Табахсыт аймахха улахан дискриминация. Эйиэхэ будкатааҕар буолуох муннук, бордууһуна да суох. Көтөр кэмиҥ көстөҕүнэ ол киирбит сиргэр табахтаамына олороргор тиийэҕин. Ону да олорор сиргэ тигистэххинэ. Аһыаҥ иһин, ол дойду аһын сыаната куһаҕан остуоруйаҕа курдук. Москубаҕа харчыта тэбэммит наай гыннар сухарик ылан үссэниэ. Уу да иһэриҥ соболоҥо сүрдээх. Таах да задержка буоллаҕына, биирдэ эмит босхо утах түҥэтэллэр. Аһара уһаабыттары, баҕар, аһаталлара буолуо.

Биир кэм биллэрэллэр – ханна көтөн эрэллэрин. Бу үлүгэр араллааҥҥа алҕаска дуу, соруйан дуу букатын атын сиргэ көтүһэн хаалыах да курдуккун. Бу сиргэ хам хараҕаланан олорбот эрэ туһуттан – хам аччык, табахтаамына, атыны тугу да гынымына.

 

Прелюдия

 

Көтөн кэлбиттэри тоһуйааччы үгүс. Таксист эрэ кырыы кырыытынан. Билбэккинэн охсон, ол дьон илиитигэр киирэн биэрдэххинэ, хас тыһыынчаҥ хардыыны оҥоро иликкиттэн бараныа биллибэт.

В аэробусе

Үгэс быһыытынан, мантан Павелецкай вокзалга диэри аэроэкспресс диэн тэрил 45 мүнүүтэнэн тиэрдэр. Дьиҥинэн, метро Домодедовскай станциятыгар диэри кыра сыанаҕа автобуһунан айаннаан тиийэн, талбыт хайысхаҕынан салгыы барыахха сөп. Домодедовоттан саҕалаан харчыгын тэбээн бардаҕыҥ ол. Өйүҥ экономнай режимҥэ төннөрүҥ саҕана биирдэ көһөр буолан, маҥнай утаа харчыны аахпаккын.

Манна даҕатан эттэххэ, Дьокуускайтан Москубаҕа диэри сөмөлүөт билиэтин сыаната сэттэ тыһыынчаттан эрэ тахса. Баччаларга ити сыанаттан эрэ кыраҕа төрөөбүт Сунтаарбар массыынанан суукканы быһа айаннаан тиийиэм этэ. Бэйэбит өрөспүүбүлүкэбит иһин кэрийиэхтээҕэр үстэ Москубаҕа, хаста эмэ тас сирдэргэ баран кэлиэххэ сөп. Киһилээх оннугар Паттайя диэбит курдук. Дьэ, ити сөмөлүөккэ айан сыанатыгар туох дьайарын туһунан ымпыктаһыахха баара. Ити эмиэ дискриминация биир көрүҥэ буолан эрдэҕэ.

Домодедово кэннибитигэр хаалар. Павелецкай вокзал уруйдуу-айхаллыы көрсөр да, онно аараабакка сир анныгар дьулуһабыт. Метро холлоҕоһун устун айаннаан куугунатабыт. Киирэргэр отут солкуобайы төлөөн баран эн уһун күнү быһа да айаннаа. Ол эрээри хайа акаары оннук хатааһылаабыт үһү. Бу дойдуга бириэмэ дефицитэ. Киһи барыта ыгым, ханна эрэ тиэтэйэр, тугу эрэ ситэ сатыыр. Ол – Москуба быстыспат сорҕото, уратыта, угаайыта. Домодедовоҕа туалет босхо, онтон атына сыана. Ол да богдо – атын тимир суол вокзалларыгар ол дойдулара харчылаах буолан кыһарыйар.

Ити барыта – улуу Москубаҕа тиксии биир кылгас прелюдията.

 

Дьону кытта дьон курдук

 

Биир кэм тыас аллара дойдуттан Смоленскай бульварга биирдэ баар буолан хааллахпыт үһү. Киһи сылдьыбыт сирин умнарын манна кэлэн биллэҕим. Бу турар Арбакка хайдах тиийэрбин билиминэ, аныгы тэрилтэн ыйытыкка хоруй көрдөөбүтүм, манна кэлэн харчыта бүппүт аатырда. Ол харчыны мэҥиэстэн да баран, планшет суолу киһилии ыйан биэрбэтэ. Бу турары билбэт акаары аатырымаары үлүбүөй бара сатаан баран, ыйыта сатаабыппыт, киһи барыта кэлии аатырда.

Кэмниэ-кэнэҕэс сатыы сылдьар Арбакка муннубутунан кэтилиннибит.

Пешеходный Арбат

Дьолго, эрдэ үлэхтээх сирбит бу турар эбит. Арбат эргэ дьиэтигэр киирэн уонча хонуохтаах уйабытын буллубут.

Вход в хостел Нарния

Буллубут эрээри, интернетинэн киһиргэммиттэриттэн атын дойду буолан соһутта. Хаартыскаҕа баар хос өҥө-дьүһүнэ син майгынныыр эрээри, ыт уйатын курдук кыра эбит. Ол каморканы этээстээннэр орон гыммыттар. Саатар түннүгэ суох. Сотору түннүктээххэ көһөрүөхпүт диэн алы гыннылар. Таһаҕастаах, аанньа утуйбатах иккитэ сарсыардалаабыт дьон атын сири көрдүү барбаппыт биллэр. Баарыгар баһыыба.

Крошечные номера хостела

Эрэннэрбит туһунан душтара уопсай – таах да отсек аайы хастыы да.

Душ общий

Босхо чэй, кофе, печенье диэбиттэрэ баарын баар. Сушка да буоллун, босхо аата босхо. Чэ, эрдэ эрэкэлээмэлэммиттэриттэн соттордоро эрэ дьиҥниин сөп түбэһэр быһыылаах. Саатар тэлэбииһэр суох. Кэлин ол суоҕар махтаммытым этэ. Уон күн ол тэрилтэн сынньаныы эмиэ дьол.

Ити хостелы талбытым эмиэ кыракый остуоруйалаах. Сахалар киэннэрин кэпсэппитим этэ да, кэлин атыны талбытым. Үөрэх буолар түгэннэр сахалартан тэйиччи буол дииллэр.

Биир санаторийга сытабын диэммин бичиктэргэ тиийэ үҥсүллүбүтүм. Маннааҕар быдан киэҥ хоско түһэ сытан, дьолбуттан ыллаан ыыра барар идэлэммитим. Куолаһа суох эрээри ырыаһыттыы санаммыт диэн дуу, нөҥүө хоско баар биир улуустан сылдьар дьахтарым миигин арыгылыыр, кини кинигэтин аны таһаарымаҥ диэн үҥсүбүт этэ. Чуо миигин үҥсэ сатааччы үгүс. Буортулаах кинигэни суруйда диэн бүтүн делегация бырабыыталыстыбаҕа тиийэ үҥсүбүттээхтэрэ. Кэлин ити дьахтар мэйиибэр чип уган санаабын уорар диэн кытары соторутааҕыта үҥсүбүттэрин истэн күллүм. Дьэ, кыах киһи эбиппин. Санааны баҕас тоҕо уордамый, ол баай бэйэбэр да баһаам, харчыны тэбэн биэрбэт саалыс эрэ буолар суол.

Ол иһин бу сырыыга Арбаты буллум. Атын омуктар миигин таба көрөн үҥсэ оонньообот инилэр. Таах да биир нуучча (эмиэ Москубаҕа этэ) эһигини бэрисидьиэҥҥитигэр Ньукулаайапка үҥсүөм диэн тылынан сааммыттааҕа. Айар дьиэҕэ айбакка атынынан дьарыгыраллар диэн. Ол Переделкиноҕа баарбыт диэн хоһоон суруйа хорҕойууһубут дуо – куораты кэрийэртэн соло булбат буоллахпыт. Торҕонноппут 90-с сылларга атыылаһартан ордубаккын. Манна баар биһиэхэ суох. Оччолорго мутон шубаны үйэм тухары кэтиэм диэн улахан размерын талан ылбыттааҕым. Сыллата саҥыйаҕы уларытар үйэ үктээн иһэрин хантан сэрэйиэхпиний?

Инньэ гынан, омуктардыын уонча хонук биир дьиэҕэ бииргэлэстибит. Дьон курдук дьон этэ, айах атан кэпсэппэтэрбит да. Үҥсүбэттэринэн үчүгэйдэр диэҕи, аньыыны оҥорумуна дойдуламмыта. Дьону кытта дьон курдук олорор сааспар мин да үктэннэҕим ини.

Оттон хостел төһө да хосторо кыараҕаһын, сушкалара кытаанаҕын иһин, бэрт сир эбит этэ. Үлэһиттэрэ үчүгэйдэр, кэтии-маныы барбаттар, эҥининэн киирбэттэр. Харчы төлөөтүҥ да быраап. Хостелга күөстэнэриҥ, арай, сатабыла суох. Бу таҕыстыҥ да аһыыр сирэ эрэ дэлэй диэннэр, атыттарга харчы тэбэн биэрээри оннук дьаһаннахтара.

Сарсыарда суолга баранан, күнүс кытары күрэнэн, түөртүүр диэки босхолонон, улуу куорат уулуссаларын мээрэйдиир чиэскэ тигистибит.

«Нарнияттан» таҕыстыҥ да – Арбат. Арбаттан киин куорат күөн туттар күндүтэ барыта бу турар буоллаҕа.

 

Атын диэн аны Арбат эрэ

 

Бу сарсыарда Дьокуускай пуордуттан кыырай халлааҥҥа көтөн куугунатан тахсыбыппыт этэ. Домодедовоҕа ол сарсыарданы хаттаан көрсүбүппүт. Күммүт уһуна кыайда.

Бэйэ кэминэн киэһэ диэммит киин куоракка кэлбит дьон утуйа сытыахпыт дуо – атах балах бардыбыт. Арбаттан тахсыаҥ эрэ кэрэх – бары-барыта бу турар буоллаҕа.

Поющий на гитаре на Арбате

Ама дьон Арбакка аараары анаан-минээн кэлэллэр. Онно киһи көрөн сэргиэҕэ үгүс. Хаҥас көр – хартыыналар, уҥа көр – кинигэлэр, илиитин сиэбигэр уктубут Окуджава, Пушкин Наталья Гончаровалыын, бэл, Марина Цветаева хаартыската баар. Москубаҕа ханан эмит сыһыаннаах суруйааччылар тыыннарын манна тилиннэрэллэр.

Творческий Арбат

Манна тиийэн кэлбэт тас суугун, бэлиитикэ бэтиэхэтэ. Бэл, сыр харчы иһин ыллыыр дьон ырыалара уруккулуу. Кэми манна бытаардан харчы оҥорор курдуктар. Сувенир буолла да матрешка, былаат, сулустаах саллаат бэргэһэтэ, эҥин сэбиэскэй атрибутика. Маҕаһыын үксэ манна онон эргинэр. Ыксаабыт эрэ киһи өйдөбүнньүк оонньууру Арбаттан уонна Кыһыл болуоссаттан ылар ини. Оннук оонньуурдар игирэлэрэ сир аннынааҕы киоскаларга быдан чэпчэки сыаналаахтар. Орто дойдуттан ылыллыбыта диэн оонньуурга бэчээт туруорбаттарын кэннэ онтон ылан кыра да харчыны сүүйүөххэ син.

Манна эрэ дьон наҕыл, дууһа кылын таарыйтарбыттыы атын. Арбаттан атын уулуссаҕа быктыҥ да – Москуба уҕараабат уоҕа суугун буолан салгыҥҥа суруллубута сайа охсуо. Ыгым-ыксал дьон халҕаһата бэйэтигэр сөрөөн ханна эрэ илдьэ барыа.

Ол иннигэр Арбакка өссө аарыы түһүөҕүҥ. Манна сотору-сотору дьон батыһыннарыылаах экскурсоводтар кэлэллэр. Олорорго кыттыһан, Москуба бүппэт устуоруйатын сорҕотун босхо истэ түһүөххэ син. Хаһан эрэ аахпытыҥ хат тиллэн кэлиэ ини. Биитэр мастыйбыт бэйэҥ ол литератураҕа хабыллыбыт хаарыан түгэннэргэ кыһаллыбат буолбуккун манна кэлэн өйдүүгүн.

Литератураны өрө тутарым манна хас суруйааччы мөссүөнүн, киниэхэ анаан турбут пааматынньык, эркиҥҥэ ыйаммыт дуоска аттыгар хаартыскаҕа түһэрбинэн муҥурдаммыта. Оттон дойду устуруоруйата урут да миигин умсугуппата, билигин кэлэн кэрэтийиэ дуо. Оскуолаҕа учуобунньуктан ааҕан хал буолбут параграфтарбар баар хааннаах чахчылары, түрүлүөннээх түгэннэри музей аайы муспуттарын көрүөххэ эрэ диэн көрдөҕүм. Дойду устуоруйата Москубаттан саҕаланар, манна кэлэн түмүллэр диэн саатар түмүк тылы сыбыахха.

Аһаҕас халлаан анныгар ааспыты кэрэһилиир, кэрэ өттүн кэпсиир Арбат туһунан аан тылы аһара уһатымыым.

 

Москубаҕа олоруу толуктаах

 

Арбаттан арахтыҥ да – эмиэ да атын, эмиэ да мэлдьи биир улуу Москуба угуйбутунан барар. Устуоруйа урукку болотунатын хайа суруйар уулуссалар хаһан да уларыйымыахтыы маннык куруук турдаллар. Саҥа Арбат, Смоленскай, Новинскай, Тверьской бульвардар кэми кытта саппай уопсан иһэллэрэ өтө көстөр. Арай, кинилэртэн быстан туоруур, быһыта сотор кыра-кылгас переулоктар, уулуссалар сорохторо урукку киэптэрин устубакка туруулаһар курдуктар. Ханна эрэ кырыыга – тыаҕа дьиэ эргэрэрэ эрэй, саҥа дьиэ тутуллара уруйданар буоллаҕына, улуу устуоруйаны уйан турар улахан куораттарга эргэ дьиэ кэрэ диэн кэрэхсэнэр, харах харатыныы харыстанар. Ол туһугар дьон улуута улаханнык турууластаҕына, хамсааһын хайаан да таҕыстаҕына эрэ хайа эрэ дьикти дьиэни арыылаан хааллараллар. Эргийэ иилиир аныгы адьырҕа хаана устуоруйаҕа кытары дураһыйар.

Переулочек

Онон, саҥа дьиэлэри онон-манан кыбыллан, кырдьыгынан-сымыйанан сир ылан, кыайа-хото туталлар. Эконом-класс дьиэ квадратнай миэтэрэтин сыаната бу күһүн Москубаҕа 119,6 тыһыынча солкуобай этэ. Ити өссө сыана арыый да түспүтүн быһыыта үһү. Оттон комфорт-класс дьиэ биир квадратнай миэтэрэтин сыаната 124,3 тыһыынча солкуобай, ол аата арыый да үрдээбит.

Москубаҕа олох араастаһыыта харахха быраҕылыннар да, аһара байбытынан өҥнөр үйэ ааһаары гыннаҕа дуу, артыалынан көмүс уйаланыы муодата кэлбит. Тастан туора киһи өтөн киирбэт оннук өтөхтөрө арыы-арыы көстөллөр. Ол олох ырайын оазиһыгар туох-туох суоҕай? Моргтан уонна төрүүр дьиэттэн уратыта барыта баар дииллэр. Оннук арыылартан биирдэстэригэр премьер Медведев олорор.

Оттон устуоруйаны уйан турар эргэ дьиэлэргэ да дьон олорор. Оннук дьиэни туран биэрдэхтэринэ сыана өссө сүрдээх.

Москубаҕа дьиэ эрэ сыаната үрдүк үһүө, бары-барыта сыана. Үтүө дьон бас билэр дьиэлэрин харчыга уларсан баран, сылаас дойдуларга кыстыыллар. Инньэ гынан быдан барыыһыраллар. Биһиги да пенсионердарбыт сири-дойдуну кэрийэр кэмнэрэ кэлэн эрэрэ кэрэхсэбиллээх. Биир сиргэ хараҕаланан олорортон хал буолан, өйүҥ кытта өлүктүйэр. Биһигинэ суох сирдэргэ дьол ирээтэ сыттаҕа диэн онно талаһаллар диэн буолбатах. Ол харах халтарыйар хаарыан кэрэ сирдэртэн сөп буолууга бэйэ дойдутун бу үйэҕэ билбэтэх кэрэлэрин өйдөөн көрөр, ахсарар кэриҥҥэ, дьэ, кэлиэҥ.

Оттон ол иннинэ хас олбуору миинньиктээччини кытары ордугургуох курдуккун. Кини Москубаҕа олорор эбээт! Кини күннэтэ устуоруйа устан ааспыт уулуссаларын сиппийэр. Ол – туораттан дьол. Оттон миинньиктээччи дьолломмут көрүҥэ соччо суох. Киниэхэ ити күннээҕи көннөрү көстүү буоллаҕа. Киин куоракка олоруу өссө туох толуктааҕын кини билэн эрдэҕэ.

 

Харах баайыыта

 

Оттон биһиги курдук көрөр эрэ үлэлээх, кэлбит аата кэрийэр соруктаах дьонтон туох толугун ирдээтэхтэрэй? Сатаатахха, босхо да элбэххэ тиксиэххэ сөп. Туох да экскурсията, гид арыалдьыта суох хаһан истибиккин өйдүү биэрэ-биэрэ, муҥур уулуссаларга умсан ыла-ыла. Арай, Гоголевскай бульвар эрэ бу диэн тугу да кэпсээбэтэ. Биир уол аан дойдуну умнан, бульварга бүччүм сири булан, ыскамыайкаҕа аараан, арай, кинигэ ааҕар. Кинигэ ааҕар дьону манна эрэ аны көрөҕүн.

Москвич и Гоголевский бульвар.Удачное

Ыраахтан көмүс күһүн күндүтүн көрдөрөөрү бу диэки өҥнөөх сымыйа сэбирдэхтэри тэлгэтэр буолбуттар. Бульвар аата маһын-отун сэбирдэҕэ түһэн көстө сытыахтаах диэн буоллаҕа.

Искусственный газон с листьми.Удачное

Ол оннугар дьиҥнээх сэбирдэхтэри ньылбы хомуйан ылаллар. Элбэх ахсааннаах олбуор-уулусса миинньиктээччилэри килиэптээри буолуо, бука. Итинник дьэрэкээн сирдэр пааркаларга кытары бааллар. Реставрацияҕа турар дьиэлэри дьиэ курдук ойуулаах быыһынан саба бүрүйэллэригэр дылы харах баайыыта көстүү элбэх. Аныгы үйэҕэ ханна даҕаны хараҕы баайарга күрэхтэһэр курдуктар. Көрүнньүк, сымыйа кэрэ күннээн эрдэҕэ. Ол ухханыгар атыттар кэм да харчы оҥороллор. Москубаҕа кэрэни таҥар, абырахтыыр сирдэр бааннардааҕар эрэ арыый да аҕыйахтар быһыылаах. Ээ, уонна аһыыр-сиир, айбардыыр сирдэрдээҕэр. Оҥостон-оҥостон харчы харайыллар сиригэр киирэ түһээт, харчы ыанар сирдэргэ курдат ааһар куоһур куолар эн-биһи курдук саараама сатыылаабаттар, сир аннынааҕы холлоҕос устун субуллубаттар. Сыаналаах массыыналартан барбах аҕай оронон тахсаллаллара буолуо. Ол күндү түүлээххэ сууламмыт бэйэлээхтэртэн биири да харахтаан көрүллүбэтэҕэ. Ыырбыт атын-атына ыйаахтаатаҕа.

Түүлээххэ сууланар күннэр-дьыллар тураллар. Ылааҥы күҥҥэ дылыта былыттанан ылар. Онтон эмискэ тыалыран кэлэр. Бу диэки күн хаста дьүһүн кубулунуон таба таайар уустук. Халлааҥҥа сөп түбэһэн таҥнан-саптан сылдьыы манна уустуктардаах. Хоту сир хоһууннара тоҥо оонньуурбут дьикти. Маннааҕылар барбах аҕай бас сыгынньах сылдьаллар. Киһи үксэ бэрт судургутук таҥнар. Хардыыҥ аайы хартыыҥка-витриналарга баар таҥаһы-сабы ким таҥнар дойдута буолла? Сир аннынааҕы лааппылартан бары таҥнан эрдэхтэрэ дуу?

Сир аннынан сырыылаах куорат диэн Москуба. Ол курдары-таары сылдьар сирдэр баар буолан, түүннэри-күнүстэри халҕаһалыы анньан айанныыр массыыналартан иҥнибэккэ санаабыт сиргэ быһа тиийэр буоллаҕыҥ. Бу көстөн туран сиргэр атыннык тиийэр уустук. Уулуссалары сатыы туоруур сирдэр баалларын бааллар да, дьону көҥүллүүр күөх уот умайар кэмэ кылгаһа да бэрт. Ол эмискэ аллара дьылыс гынар сирдэри эндэппэккэ билиэххэ наада. Ол киирэҥҥин хайысхаҕын бутуйуо суоххун наада. Утуйа сылдьар уйулҕалаах манна барсыбат аналлаах.

Биһиги утуйбат уһун күммүт өссө да салҕанар. Дабайан-дабайан Кыһыл болуоссат хоту сатыы хаамабыт. Харах баайыыта олохтон ол баҕас дьиҥнээх ини. Кыһыл болуоссат, Кириэмил, мавзолей. Оттон харахпыт кырыытынан көрөн ааспыт витрина иһинээҕи кыһыл Феррари биһиги туспутугар харах баайыыта, атын остуоруйа сорҕото.

 

Олох араастаһыыта

 

Дабайдах аайы болуоссаппыт чугаһыыр. Ол аайы үөрбүт-өрүкүйбүт дьон үксүүр. Ону эрэ көрөөрү олох олорбут дьон суох буолбатахтар. Москубаны, Кыһыл болуоссаты көрбөккө өлөр буоллум диэн муҥатыйааччы да дьон баарын биир бэйэм билэбин. Букатын да биир дэриэбинэттэн харыс да халбарыйбакка үйэлэрин моҥообут дьон эмиэ баар. Туох барыта относительнай, биир кыра сири да аан дойдуга холоон ылыахха син. Ол гынан баран, бэйэ дойдутун кэрийиэхтээҕэр Москубаҕа бара охсон кэлэр сыанатынан ыллахха чэпчэки. Биһиги көтөрбүтүгэр Дьокуускайтан Москубаҕа диэри көтөргө сөмөлүөт билиэтин сыаната сэттэттэн эрэ тахса тыһыынча буоллаҕына, билигин баара эрэ 11 тыһыынчанан эргиллэн кэлиэххэ сөп буолбут. Эмиэ да үчүгэй, эмиэ да кыһыылаах. Итиччэ харчынан биир бэйэм төрөөбүт Сунтаарбар көтөн тиийэн баран эргиллибэппин. Олох араастаһыытын өссө биир көрүҥэ итиннэ сытар.

Кыһыл болуоссаты маҥнай көрбүт дьон мыына саныыллар. Хайаан байыаннай парадка үлүгэр тиэхиньикэни, дьону батараллара буолла диэх курдук. Болуоссакка аа-дьуо хаамсар дьонтон кытайа элбэх буолар. Кыһыл атрибутиканы кинилэр урут сэргииллэр, мавзолейга аны кинилэр эрэ дьулуһаллар. Кинилэр киин болуоссаттара аан дойдуга тэҥэ суох улахан буолан, биһиги Кыһыл болуоссаппытын эмиэ мыына көрөллөрө буолуо.

Плащадт Красная вот она

Ол ахтыбыт мавзолейбытыгар ылбычча киирбэккин. Куруук кини өрөбүлэ аатырар. Эрдэттэн үлэлиир кэмин интернеттэн сураһан эрэ баран таба кэлин тайаммыппыт. Ылбычча бу дойдуга тугу да гыныа суох курдуккун. Туох эрэ уустуктаах, кэм да эриэхэбэйдээх буолан иһэр.

Москуба босхо көрө — Кыһыл болуоссат. Көннөрү болуоссата эрэ уонна улуу Ленин уһуктубат уутугар утуйа сытар сиригэр харчыта суох киириэххэ син. Уоннааҕыта соболоҥ эрэйэр.

Уһун күммүтүн Кыһыл болуоссакка салгыыбыт. Ол күн кэмин Спасскай башня чаһыта охсор. Дьону үтүктэн хаартыскаҕа түһэбит. Ама да дойду киинигэр турдар туруох баҕа баарын иһин, халлааммыт тымныыката хаамарга күһэйэр. Өрүһү туоруур муостаҕа тиийээт төттөрү барабыт.

Ычча да ычча, манна кэлэн тоҥортон ордубат дьаабыта. Айаҕалыы сатаан ГУМ диэҥҥэ иттэ киирэн, аны итииргээн таһырдьаны булабыт. ГУМ-ҥа уонна тугу гыныаҥый? Үтүктүспүт курдук үрдүк сыана музейыгар киириитэ эрэ босхо.

Бу сылдьан өйдөөбүппүт аччыктаабыт эбиппит. «Дьиэҕэ» тиийэн наллаан аһаары ас көрдүүр түбүккэ түстүбүт. Хас эмэ этээстээх ас маҕаһыыныгар манан аҕай сыаналаах ас баарын булбатыбыт. Маннык салгыы айаннаатахпытына, бу дойдуларыгар быстарыыһыбыт. Ас арааһыттан, ас астыыр кинигэ ойуутугар курдук эрээри, сыаната онно эппиэттиир.

Арбакка хостелбыт утары быыкаа маҕаһыыҥҥа ханна барытыгар баар хал буолбут аспытын булан үөһэ тыынныбыт. Сыаната да биһиэнин курдук.

 

Сокуон төрүүр уораҕайыгар

 

Сэттэ үрдэлгэ турар Москубаҕа биир уһун күн уонна онтон өссө уһун түүн кэнниттэн Охотнай эрээккэ күнү быһа аараатым.

Ол туһунан быстах-остох бу иннинэ суруйан турар да буолларбын, өссө кыратык олорорбутун-олорбоппутун быһаарар саҥаттан саҥа сокуоннары айар сүрүн хонтуора – Госдума туһунан ахта-саныы түһүөххэ.

Госдума.Красная дорожка

Госдума сүрүн дьиэтэ ыраахтан ыҥырбатар да, нүһэр, хараҥа бэйэтин биллэрэн тэйэр. Ала-чуо буолан ааһан иһээччи хараҕын аалар.

Ыллыҥ да дьылыс гыммат сириҥ. Мин киириэхтээх ааным Улахан Дмитровка өттүнэн кыйан, дума эргэлээх саҥа дьиэтин эргийэн тиийдэххэ эрэ баар. Хос-хос хонтуруол, пропустааххын таһырдьа бааспаргын сандаардан көрөн быһааран эрэ баран иһирдьэ аһараллар. Ол киирэн пластиковай пропускун бэйэтин ылан баран, дьэ, сокуон төрүүр уораҕайыгар киирэр кыахтанаҕын.

Камеры наготове

Киһи элбэҕэ диэн онно. Хаалтыстаах аймах, хобулуктаах хотуттар аалыҥнаһаллар. Нэдиэлэҕэ үстэ пленарнай мунньах буоларыгар, иһирдьэ киирэр көҥүлгэ тиксибэтэх суруналыыстар көрүдүөргэ тоһуйаллар. Эҥин дьыраадыйбыт атахтаах камералар бэлэм тураллар. Биир эмэ дьокутааты тутан ылан кэмэнтээрий оҕото ылаары устар күнү быһа маныыллар.

Мунньах хаамыыта хас хабыньыат аайы мониторунан көстөр.

Онлайн-трансляция

Аллараа вестибюльга улахан мониторга биллэр. Уонна киһи сэргиэҕэ ити дойдуга туох баарый? Остолубуой.

Столовая

Ону бэйэлэрэ да билинэллэр, киирэн аһааҥ диэн ыҥыраллар. Били былыр биир эрэ кинигэ аһас дьон сэбиэскэй ырайдарын ыастыйалыыр буолара – «Книга о вкусной и здоровой пище» диэн. Билигин эҥин ырысыап кинигэтэ үксээбитин иһин, ол ымсыырдар ырай халыҥ кинигэтэ барыларыттан баай бантааһыйалаах курдук. Ол кинигэ этэҥҥэ эртэн эргэ көһүүгэ ханна эрэ сүппүтэ. Кинигэ сүппүтэ диэн, сүүнэ судаарыстыба суох аатырбытын кэннэ. 

В столовке Госдумы

Дьэ, ол кинигэҕэ кэпсэнэр астаммыт ас арааһа манна баар эбит этэ. Кириэмил остолубуойун айдааннаах чегэр суруллубут сыанаҕа да буолбатар, Москуба кээмэйинэн син удамыр сыанаҕа аһыыр чиэскэ тиксибитим. Эмп курдук каска топпот киһи быһыытынан элбэҕи сакаастаабытым да, оннук элбэх харчыны бараабатахпыттан түмүк оҥордоххо – дьокутааттар остолубуойдара урут оробуочайдарга курдук чэпчэтиилээх быһыылаах. Ити курдук оскуола оҕолорун аһаталлара буоллар, нация доруобуйатын боппуруоһа биирдэ быһаарыллан хаалыа эбит.

Тотон, тойон оҕото буолан, үлэхтээх сирбэр тиийээри лифт диэки дьулустум. Хабыньыат нүөмэрин чуолкай билэбин. Тиийдим. Букатын тиэрэ сиргэ эмиэ оннук нүөмэрдээх хос баар да, атын күтүр – ЛДПР! Кэлин өйдөөбүтүм – эргэлээх саҥа дьиэни бутуйбуппун быһыылаах.

ЛДПР

Биир мунньах киириэхтээхпин киирдим да, сурунар, устар көҥүллэммэт. Онтон букатын да үспүйүөҥҥэ холоон холдьохтулар.

Туда нельзя

Сокуон суруллар сиригэр суруналыыс хараҕынан эрэ үлэлиир. Улахан мунньахха аккредитациялаах буолан киирбитиҥ да иһин, анал балконтан эрэ парламентскай киирсиилэри кэтиэххэ син. Ол, баҕар, сөп буолуо. Жириновскай эҥин курдуктар суруйан аһыыр аймаҕы сөбүлээбэттэр. Нуучча буолбатаҕым буруйугар аны далбы таарыллан хаалыам.

 

Моһуок

 

Киһи ханнатыттан тутулуга суох моһуогурар. Дьокуускайга «Чолбон» бассейн акция биллэрэн босхо сөтүөлэттэрбитинэн аһара үлүһүйэн, кулгаахпар уу таһымнаан, Москубаҕа тиийэн аҥаар кулгааҕым букатын бүтэйэн хаалла. Оннооҕор таас дьүлэй дьон хайдах эрэ сылдьар, наадатын толунар. Мин киһи омунум бэрт буолуо, букатын балайдата сыстым. Төлөпүөнүм тыаһа иһиллэр да, хайа сиэпкэ баарын таайбат үлүгэрэ.

Оннук Госдуманы кэрийии бөҕөтө. Бэлиитикэттэн бэрт ыраах киһи аатырбыт араатардары уун-утары көрөн да туран билиэ суох курдукпун. Арай, Валуев аттыбынан адаарыйан ааспытыгар айахпын атан эрэ хааллым, Хаһан түһэрэр сэппин хостуохпар диэри киһим мунньахтыыр сирдэригэр дьылыс гынан хаалла. Онно көннөрү киһини аһарбаттар, эн иккилии да кыһыл киниискэлээх буол, анал көҥүл ирдэнэр. Инньэ гынан, кэтэҕин эрэ түһэрдим. Ол да сөп ини. Дьэ, улахан киһи эбит.

Хайа дьокутааты кытары кэпсэтиэххин баҕараҕын, сибилигин да саалаттан ыҥыран таһаарыахпыт диэбиттэригэр мух-мах буоллум. Ол бэйэлээҕи утары көрөн олорон тугу эмэ ыйыппыппар хоруйдуурун уоһунан сирдэтэн билэбин дуо, тугуй? Төһө эмэ дума эргэлээх саҥа дьиэтин кэрийтэрбиттэрин үрдүнэн, кэннилэриттэн мунан балайда сырыттым.

Переход в думе

Ол сылдьан алҕаска биир дьокутаат дьахтарга эрийэбин диэммин, эмиэ оннук араспаанньалаах атын дьахтарга тиийэн хааллым. Москубаттан эрийэрбин билэн баран, дьэ, дьоллоох да киһи эбиккин ээ диэтэҕэ үһү. Истэрим буоллар, ол дьолбун толору туһаныам хаалбыт.

Мин төрүкү мунаахпын манна кэлэн билиниим. Ордук киһини батыһа сырыттахпына, хайа үөлэһинэн ханна киирбиппин кэлин олох өйдөөбөппүн. Госдума иһиттэн бүгүн тахсыбат үлүгэрэ буолсу. Биир сиргэ мунньах оҕото буолуохтааҕар нэһиилэ булан тиийдим. Арба, ол дойдуга киирдиҥ да бүтүүкэтэ. Ону да улахан үлэһиинэн, пропуһунан. Онтон таҕыстаххына төттөрү киирэргэр хат пропуск көрдүөххүн наада. Төһө да дума иһэ киэҥин, эҥин кабаевалар илэ устан ааһалларын иһин, күнү быһа онно хаатыйаланар манан дьыала буолбатах. Ол Алина Кабаева гимнастка диэтэххэ, уҥуоҕунан улахана бэрт эбит этэ. Мунньахтыы кэлэригэр олох подиумҥа тахсыахтыы оҥостон кэлбит.

Мунан-тэнэн мунньахтаан, өссө Госдума ойуулаах тэриэлкэ уонна көмүстүҥү дуйдаах уруучука бэлэхтэтэн дьиэлиир кэмим кэллэ. Устар, суруйар тэрилбин барытын сүгэ сылдьар буолан, халаабыһым да улахана бэрт, ол бостууга кыайтарыа суох курдук. «Государственная Дума» диэн логотиптаах бакыаппын ону сэргэ тэйбэҥнэтэн, «дьиэм» диэки хайысхаланным. Ол иһэн, киэһээҥҥи Москубаны улаханы хаартыскаҕа түһэрэбин диэн ыскаамыйаҕа аарыырга дылы гыммытым. Кэлин өйдөммүтүм – тэйбэҥнэтэ испит бакыатым суох эбит. Баҕар, думаҕа да хаалбыта буолуо. Халаабыспар эрэ үөрэнэн хаалан, эбии таһаҕас туһунан санаабатахпын. Хайа эрэ дьоллоох ол тэриэлкэни дьиэтигэр ууруннаҕа. Биитэр туох «подозрительнай» бакыатай диэн бэрээдэктээх дьоҥҥо тыллаабыттара дуу? Метроҕа ол эрэ туһунан лэбэйдииллэр. Кимиэнэ да буолбатах тэрили көрдөххүтүнэ, тыытымаҥ, биллэриҥ диэн.

Инньэ гынан атаҕым кэм да Кыһыл болуоссакка тиэртэ. Онтон арай өйдөөбүтүм Арбаттааҕы хоһум күлүүһэ суох. Күлүүстээх киһи күүлэй тэбэ барбыт. Ити тиийиэм, бу тиийиэм диэн сааратан, мин болуоссакка уһуур чинчилэнним.

Киһим суох да суох. Бэйэм балайдатан тиийиэхпин – күлүүһүм суох. Тура сатаан, дьоҥҥо эрийэн суланыахпын – Саха сиригэр түүн. Биир эдэр дьүөгэ эчи хаарыаны, эн буолбут киһи дииртэн атыны эппэт. Мин соруйан киин болуоссат саамай киин туочукатыгар туран эрэ ытанабын. Мантан түүн уулуссаҕа хонор киһи буоллум дэтэлиибин.

Тула өрүкүйбүт дьон үгүс. Ол дьоллоох хартыынаҕа хайа эрэ азиатка ытыы турара хайдах да хапсыа суох. Дьон Спасскай башня фонугар хаартыскаҕа түһэрин мэһэйдиибин. Дьүлэй ааттаах ол араас омук тылынан айдааралларын арааран истиэм дуо? Ымайбыт буолла да – омук, кэлии, күүлэй киһитэ диэн өйдүөххэ сөп. Кыһыл болуоссат боллоруттаҕас таас ньуурун мээрэйдээччи буолла да – турист, көр киһитэ.

В самом центре страны

Арай, мин тура сатаан ытыыбын, ол да буоллар, тулабын хаартыскаҕа түһэрэбин. Москубатааҕы хаартыскаларым үксэ Кыһыл болуоссаты хаптылар, хаһан да умнуллубаттык харахпар бу иннибэр барыаран турар мавзолей, дьэрэкээн үрдүлээх сыгынньаҕын сырбалдьыйан сибэтиэй аатырбыт Баһылай Блаженнай храма, кытары кыыспыт Историческай музей хатаннаҕа үһү.

Кириэмил чаһыта хаһы эрэ оҕуста. Күлүүстээх киһи мэлийдэ. Кыһыыта диэн, тур, билигин кэлиэм диир. Атах буоллар элэйдэ, кэллэҕинэ да, сүгэн ол Арбаты булларар ини.

Биир сиргэ хараҕаланан туруом дуо – Жуков пааматынньыгын диэки барыталаатым, тоҥон Охотнай ряд сир аннынааҕы маҕаһыыннарыгар кииртэлээтим.

Охотный ряд

Ол сылдьан, биир эмиэ кыһалҕалаах киһини таба көрдүм. Кини эмиэ турар. Жуков анныгар. Атына диэн, кини соруктаах – «Путин – позор России» диэн суругу тутан турар. Хата, кини аттыгар хаартыскаҕа түһүөх баҕалаах турист үгүс. Күлэ-күлэ түсүһэллэр, Путин дии-дии күлэллэр ээ, өссө. Күлүүлээх бэрисидьиэннээх кэм да биһиги буолуохтаах.

Киһи тоҕо Путины дойдубут саата-суута буоларын быһаарар, эҥин аньыытын ааҕа кэпсиир. Кини соҕотоҕун утарар, ол сокуонунан көҥүллэнэр. Биир эдэр уол Путин баар буолан олохпут тубуста диэн баайса сатаата. Ааһан иһээччилэртэн икки дьахтар сөпкө этэҕин диэн сөбүлэстэ.

Коля и Путин позор России

Мин туустаан биэрээччинэн сырыттым. Онтон үмүөрүһэн, киһибитин миитини тэрийдэ диэн баайсыахтара диэн тарҕастыбыт. Болуоссакка Ленини эрэ араҥаччылыыр курдуктарын иһин, полициялар кыйа сылдьаллара син көстөр. Хап гыннахтарына тугу булан ылаары гынаҕын? Саха сирэйдээх аата саатар манна тылга тииспэтэх киһи. Ол Болотнай эҥин диэн биһигиттэн ыраах дьыала, бэйэ кыһалҕата үгүс. Ол иһигэр күлүүс.

Киһи кэллэ, сүкпэтэр да, иккиэн дьиэлээтибит. Аара Ленин аатынан библиотека диэки биир дьахтар охто сытарыгар харахпыт хатанна. Итиннэ иһэр-аһыыр дьон стрелкалаһаллар быһыылааҕа. Сир аннынан холлороон аайы умналааччы үгүс да, ити дьон атын араҥа буоллахтара. Умналыыр манна өртөн буолбатах. Аһыахха диэтэххэ сыана үрдүгэ сүр. Ол дьахтар сарсыныгар өрүттэн иһэн-аһаан ырааппыт этэ.

Пьяный иностранец

Онон, ханна да тиий – кыһалҕа биир. Биир бүттүүн Арассыыйа буоллахпыт.

Хонор сири булан утуйан абыраныаҕы, түүнүн утуйбат дьон үгүс. Омуктар олустууллар. Эчи, саҥалара улаханын, күлэллэрэ элбэҕин. Кинилэргэ барыта күлүүлээх – Арассыыйа кыһалҕата кинилэргэ экзотика. Эһиэхэ бу баар диэбиттии туалеттарын аанын да саптыбаттар. Туалет диэбиккэ дылы, ити дойду Москубаҕа син биир кыһалҕа.

Платные туалеты

Баалларын бааллар да харчы наада. Автомат-туалеттар бааллар. Ким харчылаах – ол туалекка киирэр кыахтаах. Манна даҕатан эттэххэ, сэтинньи 19 күнүгэр туалет күнүн бэлиэтииллэр. 2001 сыллаахха Сингапурга ити кыһалҕаҕа аналлаах конференция буолбуттааҕа. Онно туалет аан дойдутааҕы күнүн олохтообуттара. Кыһалҕа аата кыһалҕа. Дьон күн аайы аһыыр, оччону төттөрү таһаарар – экология ээ эмиэ ол.

Дьэ, били омуктар ньамалаһалларын ортотугар утуйан хааллым. Дьүлэйим Москубаҕа улаханнык туһалаата. Уулусса биир кэм суугуна, метро тыаһа-ууһа миигин тумунна. Ол үрдүнэн улахан айдаантан уһукта биэрдим. Биир омукка дьахтар кэлбит. Этиһии үгэннээбит. Оскуолаҕа француз тылын үөрэтэн улаханнык атахтаммыт бэйэм оннооҕор өйдөөтүм – маат-куут диэн международнай тыл буоллаҕа.

Эмиэ утуйдум. Аны тоҥсууртан уһугуннум. Били дьахтардаммыт омук итирэн кэлбитин хоһугар киллэрбэтилэр. Лиҥийэ сатаан баран, көрүдүөргэ күөлэһийдэ. Бүгүн хонор сирэ суох буолуу куттала эн хайа омуккун билиммэт.

Онон, кыра-улахан кыһалҕа сир дьонун ситимниир, ардыгар биир тыынныыр. Бары да баара эрэ дьон буоллахпыт.

Ол омуктар арыгылаан кыахпытын ылбыттара. Төрүкү оннук дьон эбитэ дуу, биһиги дойдубут киэбин уларса сылдьыбыттара эбитэ дуу? Хаһан эрэ тыаҕа эдэр киргиис уолаттар кэлэн, хайа бу эр киһилиин-дьахтардыын иһэр да омук эбиккит диэн сүөргүлээн баран, аҕыйах ыйынан абырах көрдүү сылдьар сурахтара иһиллибэтэ. Киһи хонуктуур сирин киэбин уларсарга үөрүйэхтээҕэ эбитэ дуу?

Оттон Арбатка хонуктуур бэйэтэ туһунан остуоруйа. Таһырдьа таҕыс эрэ – атын олох. Манна бэргэһэҕин сиргэ ууран баран ырыа ыллаан харчы хомуһар бааламмат. Умналыыр атын, бу Билбэтим, туох диэххэ сөбүн. Арааһыгар туойан ас таһаарыахха баара да, бу киһигитигэр куолас мэлигир. Мантан чугас «Бриллианты Якутии» диэн маҕаһыыҥҥа туох эрэ сыһыаннаах курдук санана сылдьан, умналыырга баҕас тиийбэтэх киһи.

 

Устуоруйаны утумнуур суол устун

 

Күнэ да тымныыта, киһи сатыы сылдьан алдьаныа суох халлаана. Ол иһин оптуобуһунан улуу Москуба устуоруйатын утумнуур суол устун айанныыбыт.

Харах да кулгаах – Москубаны маннык кэрийэргэ аккредитация ирдэммэт. Харчы төлөө да онтон хамнастанар гид сэһэнин истэ-истэ сэттэ үрдэлгэ турар куорат устун айаҥҥа турунаҕын. Биир чаастаах лиэксийэ эн устуоруйаҕа билиигин хаҥаппатар да, билбит-көрбүт саҕа сананаҕын.

Интэриниэтинэн эҥин экскурсияны сакаастыахха сөп эрээри, Өрөбөлүүссүйэ болуоссатыттан ыһыытаан ыҥыра туралларыгар түбэһэн, бу хоҥнон эрэр оптуобуска дьылыс гыммыт ордук. Итинник билиһиннэрии экскурсиялар маршруттара биирдиҥи – эргэ-саҥа Москуба, уулуссалар, дьиэлэр, Кириэмили тастан ааһан иһэн көрүү, хайаан да Воробьевы горы, Поклоннай гора эбэтэр Кыайыы паарката. Бу сырыыга Мосфильм площадкатыгар аараппыттара сонурҕатта.

Куорат туһунан сэһэн биир устуоруйаҕа сигэнэр гынан баран, кэпсээччи кимиттэн, кини билиитин таһымыттан, кэмҥэ сыһыаныттан тутулуктанан син уратыланар. Биһиги арыалдьыппыт кыыс-дьахтар эргэ Москубаны эргитэр кэпсээнэ ностальгия долгунугар киллэрэр. Баай уонна дьадаҥы араастаһыытын чахчытынан буолар сирдээҕи ырай арыычааннарын ааҕа көрдөрөн сэргэхситтэ.

Урукку баайдар өҥөлөрүнэн билиҥҥэ диэри чөл турар дьиэ-уот баарын тоһоҕолоон бэлиэтиир. Ол атыыһыт дьиэтэ, ити баай дьиэтэ, кини балыыһа туттарбыта, оттон кини оскуола, музей – соннук бара турар. Баай буолла да куоракка, дьоҥҥо, дойдуга туох эрэ өҥөнү оҥорон устуоруйаҕа оннун булбут. Оттон билиҥҥи баайдарбыт, аатыра сатыыр дьоннорбут көннөрү дьонтон күрэнэр оазистары эрэ туттубуттар. Бүгүҥҥүнэн бүтүн кэми бүүрүктүүрдүү дьаһаммыттар. Билиҥҥи меценаттар нолуокка чэпчэтии туһугар эрэ харчы оҕотун өлүүлүүллэр. Урут да аньыы-хара баар ини. Онтуларын боруостаары сир-сир аайы таҥара дьиэтин туттарбыттара билиҥҥэ диэри аньыыны суурайа турдахтара. Оттон билиҥҥилэр кыһыллар суох оҥорбут Быыһааччы Киристиэс храмнарын хат оҥорбуттара арай биллэр.

Көмүс дуйдаах куполлар ааспыт уонна аныгы аньыы-хара суураллыан сөптөөҕүн кэрэһилииллэр.

Тымныы да тымныы, тыал да тыал. Биир чаастаах экскурсия кэмигэр оптуобуска иттэн абыранныбыт. Иккитэ таска тахсыыга үлүйэн өлө сыстыбыт.

Мосфильмы таһыттан да буоллар көрдүбүт. Евгений Леонов таас двойнигын аттыгар хаартыскаҕа түстүбүт. Ол аттыгар камераҕа кытары пааматынньык туруорбуттар этэ.

Памятник камере

Атын биллэр артыыстар тыыннаахтарына таска бэлиэ хаалларан, илиилэрин суолун хаалларбыттара кэрэхсэтэр. Лия Ахеджакова дьоҕус ытыһа, Александр Абдулов, Татьяна Доронина, Александр Ширвиндт, Эльдар Рязанов киэннэрэ бу сыталлар.

С рукой Ахеджаковой

Артыыс, режиссер аймаҕы тааһынан үйэтитэ сатыыллар. Ол гынан баран, пааматынньык буолуу оннук дьол диир мөккүөрдээх. Холобур, режиссер Георгий Товстоногов от күөхтүҥү таас мөссүөнүгэр көтөр аймах бэлиэтээн турара соччото суох курдук. Дьон пааматынньыктарга сыһыана эмиэ араас-араас. Питергэ биир пааматынньык кэлин сирин дьаралыктаабыттара күлүүлээх этэ.

Мосфильм территориятыгар киһи хантайан көрөн төбөтүн булбат икки небоскреб дьэргэйбит.

Два небоскреба на Мосфильме

Сюрреализм хартыыната ханалыйбытыттан оронон тахсыбыт курдук тутууга дьон олорор үһү эбээт. Артыыс аймахтан киинэ киэннэрэ харчыны хаһыйар үйэлэрэ, дьэ, үүннэ этэ дуу.

Хаһан эрэ көмүс куполларынан, онтон Сталин сэттэ высоткаларынан сирдэтэр эбит буоллахтарына, билигин онон-манан күөрэс гыммыт баай-талым олоҕу кэрэһилиир небоскребтарынан Москубаҕа хайысханы быһаараллар.

 

Тымныыттан сылтаан

 

Биир билэр кыыһым Москубаҕа сылдьабын-сылдьабын биир да музейы көрө иликпин диэн турар.

Кыһыл болуоссатынан күн аайы ааһар аата, Историческай музей диэннэрин өҥөс гыннахха сатанар. Саҥата суох саабыла арааһын, эҥин урукку сэрии атрибуттарын көрөрбүтүгэр уон биэс мүнүүтэ буоллубут эрэ суох. Ол аайы гид суох. Интэриэстээх дьоҥҥо бэрт дойду буолуо. Хайа да сиргэ устуоруйаларын кэрэһилиир сирдэрэ сэрии, хаан-сиин тохтуутун үксүн туоһулууллар. Киһи аймах баччаҕа тиэрдибит суола сэрии, айдаан эрэ аргыстааҕын хайдах гыныаҥ баарай.

Музейга

Таһырдьаны буллубут. Хаартыскаҕа түһэн хал буолбут дьон уонна тугу Кыһыл болуоссакка гыныахпытый? Историческай аттынан Воскресенскай боруотанан киирэ-тахса оонньуоҥ дуу, Манежнай болуоссакка халыйан дьаарбайыаҥ дуу, Александровскай садка тиийтэлиэҥ дуу – барыта бэрт этэ да, тымныыта бэрт.

Арай, Кыһыл уонна Манежнай болуоссаттары икки аҥыы тыырар Иверскэй икона часовнятыгар киирэн, уу чуумпуга үйэлээх санааны тиһэ түһүөххэ сөп. Таарыйа иттэҕин.

 

Хаайыыга анаммыт харамайдар

 

Ханна барабыт диэн ыйытык ыкпытыгар ыллыбыт да зоопарк диэки айаннаатыбыт. Бу турар сиргэ метронан үстэ көһөн айаннаан тиийдэхпит үһү.

Бу дойдуга сайын сылдьар ааттаах буолуо. Күһүөрү көрөөччү да аҕыйах, кыыл-сүөл да хороонуттан быгара ахсааннаах. Эҥин аттракцион сабыылаах турар. 300 солкуобайы төлөөбүт аата хамныыр харамайы барытын харахтаатахха табыллар.

Ол төлөөн киирбитиҥ да быраап буолбатах – иһирдьэ эбии төлөөн дьикти кыыллары көрөҕүн. Оҕо-уруу дьоло манна буолуо. Биһиэхэ да син бэрт. Итии дойдуга үөскээбит кыыллар сылаас сиргэ тураллар. Онно киирэн биһиги эмиэ да иттэбит, эмиэ да хаайыыга анаммыт харамайдары одуулаһабыт.

Слон

Бу барахсаттар хаһан да бастаанньалаабаттар. Наай гыннар, хороонноругар дьылыс гыныахтара, кэннилэринэн буолуохтара. Арай кимиэхэ да кыһаллыбакка жираф уһун моонньун дьиэ иккис этээһин түннүгүн арааматыгар аалынар.

Жираф

Слон өстүөкүлэ иһигэр аа-дьуо хаамыталыыр. Балык арааһа уу иһигэр буоламмыт көстүбэппит дэнэн устар суолларыттан туораабаттар.

Рыбы

Эҥин таракаан кытары кыһаллыбакка бэйэтин олоҕунан олорорболуур. Арай, биир кэм кэбийэртэн ордубат эбисийээнэлэр сороҕор өһүргэммиттии өстүөкүлэ курдат сирэйгэ биэрэ сатыыллар. Бэйэҕит да бэркит, холоон ордуккут диэбиттии сирэйдэрин эҥин араастык тутталлар.

Манна да сылдьан, оскуолаҕа оннук мөлтөхтүк үөрэммит бэйэкэбит буоллаҕа дуу, бэл, зоологияны билбэппит диэн санааҕа кэлэбит. Биитэр, саас ылан, умнан, уу-хаар тылга мунан хаалбыт бэйэкэбит дуу?

Күлүүлээх кыыл-сүөл, эҥин дьүһүн-бодо манна баар. Кинилэр бэлэми кэрбээн, олох иһин охсуһуу диэн тугун умнан, деградациялаан хаалыахтарын сөбө дуу? Айылҕа сокуонун утарыы, харамай көҥүлүн быһыы. Биһигини саататаары килиэккэ иһигэр кэрбэнээччи, бүтэй иһинээҕи ууга умсаахтааччы дьылҕаланнахтара.

Оттон дьон сэргээн көрөр. Көрүмүнэ, оннооҕор буолуоҕу көрүнньүк гынан дьону саататар үйэҕэ. Арба, былыр арыгыһыттары накаастыыр биир ньыманан буочукаҕа симэн баран, тиэйэ сылдьан көрдөрөллөр буолара. Арыгылаах буочукаҕа. Атын да накаастабыл барыта дьон көрөрүгэр-истэригэр оҥоһуллара. Оннук эргийэн кэлэрэ эрэ хаалла быһыылаах бу тиэрэ үйэҕэ.

Тахсан иһэн оҕо курдук таҥастаах кыра эбисийээнэни кытары түөрт мөһөөккө хаартыскаҕа түһэн дьоллонобут. Фрося – уларсык оҕо буолар оруолун сирбэт көрүҥнээҕэ.

Кэлээри бүтүн Москубанан эргийэн бу сири булбут буоллахпытына, бараары туос сатыы кимнээҕэр түргэнник Арбакка тиийдибит.

 

Дьулаан кэмнэр кэрэлэрэ

 

Киһи диэн дьикти харамай. Таҥара бэйэтин бодотун үтүгүннэрэн оҥорбутун оҥорбут да, ис хоһоонун таппатаҕа дуу, кэлин туох эрэ кэһиллибитэ дуу – кини иһин эриэнин тиэрэ туттахха эҥин быракааһа тахса туруо.

Дьэ, ол быракааһын кытары эйэлэһэн, сорох өттүн кытта эттэһэн бу тухары кэллэҕэ. Киһи өйө хойдуута эт бэйэтэ кэхтэр, ол кэхтэрин саҕана туох өйө наада курдук диэххэ сөп. Оттон өй сыппаҕын, сиикэйин дуу саҕана этэ этэринэн, күһэйэринэн олорор. Киһини өйдөтөөрү ол иһин этин эллииллэр, иэнин илбийэллэр. Оччоҕуна эрэ киһи кыыл хаана кыйданар, сүөһү сүрүнэ сүтэр.

Былыргы дьылларга быракаас баарын баара да, билиҥҥи курдук най барыы, сиҥҥэ түһүү суоҕа. Хаайыллартан харгыстамматтар. Эгэ кэлэн, өлбүт кэннэ накаастанары санаан туттунууһулар дуо? Эбиитин биһиги диэки ытарга ууруллар диэни тохтоппуттара. Кытайга курдук кыра аайы кырган иһэллэрэ буоллар, хааһынаны хорон сиэ, албын-көлдьүн арааһын айыа суох этилэр. Киһини өлөрөргө тиийбэттэрэ чахчы.

Орто дойду олоҕун салайар көстүбэт дьон соруйан оҥорбуттара дуу диэххэ айылаах. Өлөртөн куттанан син туттунар эбит буоллахтарына, билигин туохтан да толлубаттар. Оннук бэйэ-бэйэни сиэһэн, өлөрсөн аҕыйыырбыт да ырааҕынан буолбатах. Сиргэ киһи ахсаана аһара элбээри гыннаҕына сэриини күөртүүллэрэ. Билигин сэриитэ да суох кыргар, суох оҥорор кистэлэҥ ньыма үгүс.

Үйэлэри нөҥүөлээн кэлбит биир «үтүө» үгэһи кытары аныгы кэмҥэ музейдарга эрэ билсиэххэ сөп. Урукку өттүгэр музей диэн ночооттоох тэрилтэ дэнэр буоллаҕына, билигин ааспыты көрүнньүккэ кубулутан ас таһаарыахха сөп эбит. Биирдэ музейы өҥөс гынар иһин добуочча харчыны төлүүгүн – билиэт сыаната аччаабыта 250. Икки-үс буолан суксуруһа сылдьар буоллаххына, аҥаардас музейы кэрийэргэр да быстаҕын. Үлүгэр ыраахтан анаан кэлбит киһи култуурамсыйан хайаан да музейга сырыттаҕына табыллар курдук. Москубаҕа Кыһыл болуоссакка тиийэн баран хайаан Кириэмил иһин, хас эмэ храмнары, собордары, Оружейнай палаатаны, историческай музейы онтон да атын элбэх сири таарыйан ааспакка буолуоҥуй? Хартыына диэни мээнэ көрөн эрэ кэбиһэр аата Лаврушинскай переулокка аараан, Третьяковскай галереяны өҥөс гыннаххына табыллар.

Третьяковка

Былыр «Огонек» сурунаал сыһыарыыларыгар эрэ көрөр хартыыналаргын ынан туран кыҥаан көрөр эмиэ астык курдук. Төһө да художественнай вкус диэн сыстыбатах киһитэ буолларгын. Оскуолаҕа Левитан «Март» диэн хартыынанан сочинение суруйтаран сордууллара илэ тиллэн кэлбитинии буолар. Айвазовскай, Серов, Шишкин туспа көрүүлэрэ холустаҕа хаалан үйэлэргэ дьон өйүн-санаатын өрүкүтэн эрдэҕэ.

Царевна в Третьяковке

Үйэтитии өттүгэр кыаҕын ылар дьоммут. Тугу барытын көрдөрүүгэ ууран, дьон болҕомтотун тардарга бэлэммит. Туттубут тэриэбэ барыта экспонат буолан иһиэх курдук. Бэл, өлбүт киһини көрүнньүк гынан аан дойду дьонун аралдьытабыт. Таах да эҥин сибэтиэйдэр кырамталарын тиэйэ сылдьан көрдөрөллөр, үҥтэрэллэр дии. Ол төһө сөбө эбитэ буолла? Өлөн баран саатар дьон хараҕын аалбатах, бэттэх диэки бэһирбэтэх киһи. Өлөн да баран улуу бэйэлэрин умуннарымаарылар Кириэмил уһун истиэнэтин таһыгар көмүллэ сытааччылар ааттара устуоруйаны анаан үөрэтээччилэргэ эрэ биллэр ини. Биир бэйэм Политбюро чилиэннэрин, генсектэри билэр эбиппин. Ол эрээри ити таас сэбэрэлэр долгуппатылар, улуу бэйэлэрэ уйадыппатылар. Былдьаһыктаах миэстэ улахан аҥаара кураанах эбит. Хас үйэҕэ саппаас сир эбитэ буолла? Аныгы баайдар өлөн да баран өттөйөөрү сүҥкэннээхэй пааматынньыктары ирдииллэр. Көннөрү таас сурук анныгар сытарга сөбүлэспэттэрэ дуу? Төһө да Кириэмил атта буоллар.

Өлөр өлүүнү тоҕо да үөйдэхпиний? Устуоруйа диэн былыт саппыт былыргыта, өлөр кэмигэр өлбүт дьон, бүппүт дьыала. Ол устуоруйаны кытары бизнескэ кубулутан эрдэхтэрэ. Москуба Новодевичьей, Ваганьковскай кылабыыһаларын аана хаһан да сабыллыбат. Улуулар Кириэмили эрэ кыйа көмүллэр үһүлэр дуо, дьиҥ улуулар онно бааллара чахчы. Аныгы үйэҕэ ити ааттаммыт кылабыыһалары онлайн ньыманан кытары кэрийиэххэ син.

Сылдьыбыт аатын ылан, көрбүт-истибит дэтээри Питергэ хайаан да Петропавловскай кириэппэһи, Марсово хонууну, Зимнэй уонна да атын үгүс дыбарыастары, Эрмитаһы көрбөтөххүнэ сатаммат.

Северная ВенецияЛитейный проспектЭрмитаж в красе

Москубаҕа холоотоххо онно атын хартыына. Москуба аныгытыйыыга охтон эрэр буоллаҕына, питердэр устуоруйаны улаханнык ытыгылыыллара өтө көстөр. Былыргы үйэтинээҕи дьиэлэр аныгы тэрилтэлэргэ сулууспалыы тураллар. Онон-манан «Сбербанк», «Мегафон» эҥин диэн курдук сир-сир аайы тэнийбит суруктар устуоруйа кэрэһитэ дьиэлэр үрдүлэринэн көстөллөр.

Дьиэлэр биллэ эргэрэр эбит буоллахтарына, улуу өрөбөлүүссүйэ илдьитэ «Аврора» крейсер биир кэм биир.

Крейсер Аврора эбит

Эмиэ көрүнньүк буолан туһалыы, харчы киллэрэ турар.

Вход на крейсер

Дыбарыастар ис баайдара, сиэдэрэйдэрэ, чаҕылхайдара олох сиэрэ суох араастыйыытын билиҥҥэ диэри туоһулууллар. Ол уораҕайдарга үктэнэн баран, киһи сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар кыра-хара норуот тоҕо да бууннаан турбутун тута өйдүүр. Маннык олорор сатаммат диэн санаа күлүм гынар (хайа эрэ хотун көмүс солотуулаах будуарын көрө-көрө). Хата, аан дойду искусствотын араас оҥоһуктарын мунньубуттара хайҕаллаах. Пикассо диэтэххэ Пикассо, Моне, Ренуар – салгыы ааттаталаатахха хаһыат балаһатыгар баппат ини.

Ити икки киин куорат хас дьиктитин ааҕа анаарар сорук суох. Пикассо уруһуйа уйулҕабын таарыйбатаҕын иһин, син көрөр харахтаах, истэр кулгаахтаах буолан, Мойка, Фонтанка уонна Нева устун хаптаҕай катерынан (намыһах муосталар анныларын кэбэҕэстик аастыннар диэн) устан иһэн, уруккуну-хойуккуну тэҥҥэ сөрүү тутан арааһы санаан аһарбыттааҕым буолуо.

Набережная МойкиКанал.Вечереет

Онтон биирин – биир көрбүппүн сиһилии түһүүм. Ол иннинэ өссө биирдэ туоруум.

Пааматынньык диэн таас, дьон санаата кылгас, үйэтийии үйэтэ бүтэр кэмнээх. Дьиҥ дьоруойдар ааттара ааттаммакка уопсай таас символга кубулуйдахтара. Үйэ тухары умуллубат уот буолан уһууран эрдэхтэрэ. Таах да бүтүн куораты туттарбыт улуу киһи аата ама умнуллар үһү. Өйтөн өспөт, сүрэхтэн сүппэт буолуу — ити үөһэ ааттаммыт худуоһунньуктар хартыыналарыгар баар ини. Кинилэр харахтарын хатаан, санааларын ууран, иэйиилэрин түмэн үйэлэргэ тохтоппут түгэннэрэ биэчинэскэ, арай, сайаапкалаһаллара дуу? Мин Москубаны Цветаеванан, Питери Ахматованан билинэрбинэн, хоһоон тылынан тиэрдиллэр иэйии өлбөт-сүппэт, арай, аналланара дуу?

Арбаты арбаабат диэн суох ини. Айар дьон аһаҕас халлаан анныгар айан аһыыр сирдэрэ биһиэхэ онно эрэ баар, сир анныгар муусукалаан сыр харчыны хомуһар дьону аахсыбатахха. Арбаты мин ама арбыам суоҕа дуу, уонча хонук онно олорон баран. Аатырбыт Джунаттан саҕалаан эҥинэ бэйэлээхтэр ол эргин үлэлииллэр эбит. Чэ, үлэлээн эрдиннэр, мин баара эрэ музейдар тустарынан кэпсээри ити уһаан-тэнийэн хааллым.

Арбакка Валерий Переверзев диэн киһи арыйбыт «Музей истории телесных наказаний» диэнэ иккис эрэ сылын үлэлиир. Киирии билиэт сыаната 300 солкуобай, дьахталларга чэпчэтиилээх – 200. Иһирдьэ хаартыскаҕа түһэрэр көҥүллэммэт. Оннооҕор Третьяковкаҕа, Эрмитажка  устуохха сөп этэ, харчы төлөөн да буоллар. Киэһэ уоҥҥа диэри дьон бу подвалга олохсуйбут музей аанын саппат эбит.

Монеттан маны ордордо диэххит гынан баран, икки мөһөөгү толуйар сырыы. Киһи аймах дьону накаастыыр ньымалара барыта кэриэтэ ымпыктаммыт, туттар тэриллэрэ көрдөрүүгэ ууруллубут. Киинэ кытары баар. Биир саалаҕа киирдэххинэ – дьон ыйанан тэйгэһэн тураллар. Атыҥҥа – арыгыһыт киһини буочукаҕа симэн накаастыыллара көрдөрүллүбүт. Арыгыһыттары, дьэ, сордорун сордууллар эбит. Мэтээл анаан кытары айаллара үһү.

Атын экспонаттар барыта амырыыннар, киһини бытааннык уонна дьулааннык өлөрөргө эрэ анаммыттар. Туох-туох суоҕай? Кол, дыба, төбө быһар, илиини-атаҕы ыырар, төбөнү ыгыта туттарар, үөлэр, ыйыыр, чаастыыр, хаанын сыыйар, тэһитэ кэйгэллиир тэрил-тэриэбэ барыта баар. Биир бэйэм хайдах эрэ садо-мазо буолуо диэн баҕатыйан кэлбитим баара, атын соҕус дойду эбит. Уоруйахтары уодьуганнаары сирэйдэригэр бэчээт туруораллара. Кытардыллыбыт тимиринэн. Омук-омук араастык накаастыыр эбит.

Музей кыра да, киһи көрөрө-истэрэ үгүс. Өссө дьулаан муусука, хаһыы эҥин баар. Кытархай уот тыгар. Ити тэйгэһэн турар сирэйдэрэ көстүбэт «дьон» кэлин түүлбэр киирбэтэхтэринэ туох буолуой. Оннооҕор буолуоҕу көрүллүбүтэ. Мин арыый атын музейга сылдьыам хаалбыт. Эротика музейа баар диэн олохтоох негрдэр рекламнай илиистэри түҥэтэн эрэллэрэ. Москубаҕа хара дьон итинник түҥэтэр үлэни баһылаабыттар. Харалартан кинилэр эрэ хаалбыкка дылылар. Биһиэхэ курдук хас муннук аайы Кавказ дьоно фруктаны, оҕуруот аһын атыылаабаттар.

Санкт-Петербурга Петропавловскай кириэппэскэ эмиэ итинник хабааннаах музей баар – «Орудия пыток средневековья» диэн.

Пытки в Питере

Инквизиция кэминээҕи киһини эчэтэр, эллиир 90-ча тэрил экспонат буолан турар. Таһыттан дьону угуйарга диэн баһы быһарга төбөнү кыбытар тэрил турар. Сүгэлээх палач бэлэм турар. Дьон, хата, күлэ-үөрэ ити мас дьөлөҕөһүгэр төбөтүн уга-уга хаартыскаҕа түһэр.

Дьулаан да кэмнэр кэлэн ааспыттар диэн санатар тэрилтэлэр буоллаҕа. Москубатааҕы музейга аныгы пытка туһунан кэпсиир тэриллэр, докумуоннар эмиэ бааллар ээ. Билигин бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕун биирдэ талаҕынан таарыйдаххына төрөппүт быраабыттан быһыллыаххын сөбүн иһин, күн сарсын таһыыр ньымата сокуонунан олоххо киирдэҕинэ да көҥүл. Онто суох уоскуйуо суох норуоппут быһыылаах.

Дьулаан кэмнэр диэҕи кэрэлэрэ билиҥҥэ диэри кэхтибэккэ кэрэхсэтэ, бу биһигинньиктэри кэритэ сырыттахтара.

 

Мас-от дьоло

 

Олоҕуҥ үтүөтэ үгүс да, онтон өйгө-сүрэххэ хаалара ахсыылаах. Умнулла, сураҕа да сууралла илигинэ суругунан сылтахтанан ахтан-санаан аһарар тустаахха астык.

Оннооҕор сыыр үрдүгэр тыалтан-хаартан хаххата суох соҕотоҕун туран хаалбыт биир эрэ дьиэни сүүсчэкэтэ хаартыскаҕа түһэрэн аатырбыт киһи баар. Ол дьиэ дьыл кэмиттэн, күн түгэниттэн, фотограф настырыанньатыттан тутулуктанан хайдах дьүһүн кубулуйарын кэтээн көрүөххэ сөп. Ол кэриэтэ киһи эрэ тиэстэр Москубатын тус санаанан тыктаран, наллаан кэпсиир кимиэхэ эмэ наадалааҕа буолуо.

 

Эмиэ Кыһыл болуоссат. Ити киин сир хас күн аайы угуйа-умсугута турарынан дьикти. Ити мин Кыһыл болуоссат диэн үлүбүөй уопсай ааттыыр сирим хас эмэ самалык болуоссаттан турарын, чэ, ымпыктаамыым.

Улуу Ленини харахтыыр бүгүн эмиэ сатаммат. Оччотугар Кириэмил иитин иһигэр киирэн көччүйүөххэ, урут көрбүтү саҥа хараҕынан көрүөххэ. Киһи барыны-барытын атыннык көрөр эбит. Урут аахайбакка ааспыккын бу сырыыга арыйаҕын. Урут улуу диэбиккин бүгүн кэлэн сиилиигин.

Кремл.тротуар

Манна кэлэн барытын бэдэрээт сэргиир аатырдым да, Дьокуускайга хас сыл тиэстэбин, хараҕаланан олоробун – ханна да сылдьыбатах, тугу да биһирээн көрбөтөх эбиппин. Музей диэҥҥэ былыр сылдьыбыттааҕым, быыстапканы көтүппэппин, кэнсиэри кэрийэбин диэн сымыйалыыр кыах суох. Арай, бу олорон өйдөөбүтүм – наллаан хаамар, дьаарбайар диэн тугун Москубаҕа эрэ кэлэн билбиппин. Олорор сирбэр миэнэ чопчу маршрут – мээнэ уулуссаны мээрэйдиир диэн тугун умнубуппун. Уоппускаҕа даҕаны түҥ тыаны туох эрэ соруктаах кэтэрим. Арай, Москубаҕа кэлэн, биһиэхэ хаар түһэрин саҕана мас-от өссө да онон-манан күөҕүн сэргээн, хас мас анныгар хаартыскаҕа түһэ сатыыр мөккүөрэ.

Листва и колокола

Олох диэн үлэ эрэ буолбатаҕын, айар дьарыктан да аралдьыйыллыахтааҕын арыйаары аараабыт эбиппин – бу дойду тэбэр сүрэҕэр. Онтун эрэ иһин да махтал.

Инньэ гынан, Кириэмил истиэнэтинэн иилэнэр бүөм сир маһын-отун кэтээн, оччо улахан буускаларыгар, куолакалларыгар кыһаллыбатым даҕаны. Мас-от мааныта манна эбититтэн, хата, толору дьоллоннум.

 

Улуу Кыайыы дьиҥ сыаната

 

Оннук мас-от мааныта Кыайыы пааркатыгар, ол эбэтэр Поклоннай хайаҕа баар эбит этэ.

Бу паарка Улуу Кыайыы үйэ аҥаардаах үбүлүөйүн көрсө 1995 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр силигэ ситэн арыллыбыта.

Вдали небоскребы и церквушка

 Сэбиэскэй норуот сэриигэ хорсун быһыытын үйэтитэр сыаллаах маннык сири оҥорорго өссө 1942 сыллаахха архитектор Я. Чернихов тыл көтөҕө сылдьыбыта да, бу сэрии үгэннээн турдаҕына ким онон дьарыгырыай. 1958 сыллаахха эрэ Поклоннай хайаҕа бу сиргэ Улуу Кыайыыны кэрэһилиир пааматынньык баар буолуо диэн суруктаах гранитнай бэлиэ туруоруллубута. Элбэх мас олордуллубута, Кыайыы паарката диэн ааттаммыта. 1970-1980 сс. монумент оҥоһуутугар субуотунньуктартан уонна дьонтон үп хомуллубута. Барыта 194 мөлүйүөн солкуобай киирбитэ. Салгыы бу улуу дьыаланы судаарыстыба уонна Москуба бырабыыталыстыбата үбүлээбитэ. 135 га сир бэриллибитэ. Кыайыыга анаммыт мемориальнай комплекс тутуута 1984 сылтан саҕаламмыта. 2003 сыллаахха Мемориал территориятыгар часовня арыллыбыта,  2010 сылтан үйэ тухары умайар уот саҕыллыбыта.

Дьэ, ити улуу сири кэрийэргэ бүтүн күн барыан сөп. Сэриигэ анаммыт музей аан дойдуну аймаабыт алдьархайы араас өттүттэн ымпыктыыр. Экспоната да оннук баай, сурук-бичик, хаартыска да дэлэй.

Военные экспонаты

Зал аайы киинэнэн кытары сэрии түгэннэрин көрдөрөллөр. Оттон аһаҕас халлаан анныгар сэрии сэбин бары эгэлгэтин илэ хараххынан көрөҕүн, бартыһааннар землянкаларын кытары өҥөс гынаҕын, окуопаҕа киирэн тахсаҕын.

Маннык сүдү өйдөбүнньүк баар буолбутугар барҕа махтал дииллэрэ чахчы. Бу – устуоруйаҕа улуу суолу хаалларбыттары соҥноон туран көрдөрүүттэн чыҥха атын. Бу – бүгүҥҥэ диэри норуот аатын ыһыкта, дойдубутун сүтэрэ иликпитигэр өҥөлөөх өлбүт буойуттарга ытык иэспит. Маннык баараҕай тутуулар силиктэрэ ситэригэр кылааттарын киллэрбит салайааччы дьоҥҥо да махтаныах кэриҥнээхпит.

Танк

Баҕар, атыҥҥа аньыы-хара элбээбитин иһин, ити эрэ туһуттан ол улахан аҥаара боруостаныан син курдук. Аан дойдуга аатырар баай-тот дьоммут кууһунан онно ууран биэрбиттэрэ иһиллибэт. Кэм да норуот көлөһүнэ тохтубут, үлэлээн өлөрбүт харчылара кыттыспыт.

Урукку өттүгэр таҥара дьиэлэрин туттаран ааттарын ааттатар буоллахтарына, итинник икки атахтаах улуу суолун үйэтитэр дьаһаллары эмиэ үбүлүөхтэрин сөбө. Биир таҥараҕа тура-тура дьиэ туттарардааҕар, киһи да улуу буоларын, бэйэтин тыынын толук ууран туран дойдутун быыһыырын туһунан кэнэҕэски кэмнэргэ кэпсии туруох тутуулары дьэргэтиэххэ сөбө дуу?

Бу сиргэ аараан, Улуу Кыайыы дьиҥ сыанатын өйдүүгүн.

 

Останкино уонна от-мас

 

Ааспыттан аныгыга ойон кэлэн, Останкино оройуонугар айанныаҕыҥ.

Били устуоруйаны утумнуур суоллар онно чопчу тиэрдибэттэр. Сир анныттан оронон таҕыстыҥ да, көннөрү дьон күннээҕи олоҕо күөстүү оргуйар. Көннөрү дьон олорор дьиэлэриттэн атын киһи сэргиэҕэ суох. Аныгы кэм эргэрэн эрэр дьиэлэрэ. Кинилэр – устуоруйаны кэрэһилээбэтэллэр да, Москуба олохтоохторун үйэлэрин моҥуур уйаларынан буолан эрдэхтэрэ.

Кэлии дьон троллейбус, трамвай диэн тэриллэринэн айанныылларыттан тоҕо эрэ туттуналлар. Күн аайы тиэстэр маршруттаах буоллаххына эрэ оннук сырыырҕыырыҥ дуу? Билэриҥ эрэ метро, вагон холлоҕос устун таптаабыт сиргэр син тиэрдэр. Останкиноҕа салгыы монорельсовай диэн кэлин баар буолбут, билиҥҥитэ аналога суох салгыҥҥа ыйаммыт суолунан айанныыбыт.

Монорельсовай

Биир-икки тохтобулу сатыы да барыахха син этэ да, манна хаамарыҥ харчылаах. Тоҕо эрэ чуо Москубаҕа киһи атаҕа ыалдьара бэрт. Бары ону бэлиэтииллэр. Бэл, манна олорор дьон хобулуга суох атах таҥаһын ордорор, кеда кэттиҥ да бэйэҥ киэнэ.

Дьэ, уонна телевидение ийэтэ-аҕата өтөхтөнөр сиригэр тиийэбит. Тэлэбииһэр харан хааллаҕына көрдөрөр араас өҥ-дьүһүн, сурук-бичик буолбут ойуута дьиэ буолан дьэндэйбитэ – маҥнайгы канаал маанылаах дьиэтэ.

ОРТ

Суол нөҥүө — РТР. Арыый тэйиччи дьоҕус соҕус от күөх дьүһүннээх дьиэҕэ – НТВ.

Урукку өттүгэр ОРТ дьиэтин иһин кытта билсибит буоллахпына, бу сырыыга таһынан сылдьыы буолла. Ол саҕана телевидение диэн эйгэҕэ эриллэ сылдьарым, ол да иһин иһирдьэ киирдэҕим. Билигин мин көҥүл соҕус суруксуппун, кыйа сылдьан кыҥыыбын, тастан эрэ кэтиибин.

Останкино башнятыгар ыттар баҕа баһаам да, эн баҕаҥ хоту ыллыҥ да киирбэккин. Эрдэ сайаапкалаһар ордук эбит. Инньэ эбиэт кэннэ үс диэки киллэриэх буолан мэктиэлээтилэр. Бириэмэни өлөрөр кыһалҕата тирээтэ.

Бу сиргэ остолубуойдара оһуобайдаах. Били Госдума киэниттэн итэҕэһэ суох араас минньигэс астаах уонна ол астарын сыаната удамыр буолан абыраата.

Сэниэ киллэриммит дьон, үскэ диэри бириэмэни туһалаахтык атаардахпытына сатанар. Баччалаах дойдуга кэлэн баран, таах сылдьар сүрэ бэрт.

Суолу туораан, Останкино кэрэ күөлүн кыйа И.Старов уонна Винценцо Бренн 1792-1798 сс. айан-тутан таһаарбыт эрдэтээҥҥи классицизм истиилинэн оҥоһуллубут Останкинотааҕы дыбарыаһы сэҥээрэ көрөбүт. Бу театр аҥаардаах граф Н.П.Шереметьев бас билбит дыбарыаһа кэм да өрөмүөҥҥэ турар быһыылааҕа. Ыраахтан ымсыыра көрөн баран, уһаайбаҕа сыста турар таҥара дьиэтин таптыы көрөбүт.

Живоначальнай Троицаҕа анаммыт бу церковь ойууттан түспүт курдук көрүөхтэн кэрэтин харахпытынан хайҕыыбыт.

Церковная арка

Бу сүдү тутууну крепостной маастар П.С.Потехин айан таһаарбыта билигин да кэрэтин ыһыкта илигэ дьикти. Дьэрэкээн оһуордар, ойуулар, аркалар, түннүктэр – кэл манна, чуумпуга тура түс, үйэлээҕи санаан ыл диир курдуктарын ылынан, ити үйэлэри нөҥүөлээбит истиэнэни илиибитинэн бигээтибит, ытыспытынан ытыгылаатыбыт. Сибэкки диэн манна дэлэйин биир бэйэм олус сэҥээрдим.

Салгыы Останкино паарката күһүөрэн турара. Бу диэки сааһыары дуу, сайын дуу сылдьар наада эбит. Баараҕай мастары ыраахтан көрө-көрө дьоллонорбун, аргыһым атыҥырыырдыы тыллаһар.

Осенний лес и башня

Хас мас анныгар хаартыскаҕа түһэ сатыырбын бопсо сатыыр. Мас манна үрдүгүн, суонун ордук саныыр курдукпун. Бэйэлээх бэйэбит тыатыгар баары мыымматарбын да, күөх дэлэйи, өҥ-дьүһүн өрөгөйүн уруйдуур уратылаахпын ханна гыныам баарай. Бу киһигитин ырайы хатылаабыт курдук мас-от, үүнээйи муоратыгар илдьэн быраҕан кэбистэргит, хоһоонунан эрэ хоһуйарга тиийиэх быһыылаах.

Оттон манна Москубаҕа күнэ ханна эрэ күрэнэн, ол паарка аттынан ааһан истэхпитинэ букатын да ардаан барда. Били уһулу ойон тахсыбыттыы үрдүк башня онтон-мантан барытытыттан көстөр эбитэ да, ардаабытыгар, бу барыйан турарын да нэһиилэ кылатыах курдуккун.

Дьиҥинэн, дьиэлиэх баара. «Видимость нулевая» дии турдахтарынан, Москубаны былыт устар үрдүгүттэн хайдах көрүөхпүт эбитэ буолла? Оттон дьон син биир билиэт ылар. Аһаҕас площадкаҕа тахсарыҥ сыаната үрдүк. Көннөрү таас нөҥүө көрөрүҥ да босхо үһүө — биир киһиэхэ тыһыынчаны эрэ кыайбат.

Закрытая смотровая площадка

Дьонтон итээмээри, уонна күммүтүн син биир сүтэрдэхпит, биһиги да үрдүк халлааҥҥа таластыбыт. Дьэ, космоска көтүтэрдии бэрэбиэркэ үөһэ бэрэбиэркэ, инструктаж үөһэ инструктаж. Аллара кыракый лекция истэ түһэн баран, түргэн лиибинэн 540 миэтэрэ үрдүктээх башня 360-с кэрчигэр тиийэбит. Эргийэ сылдьан Москубаны үөһэттэн кэрэхсиэ эбиппит да, тула туман, ардах. Чугаһатар турбанан да туох да көстүбэт.

Внизу туман

Киһи тиҥилэҕинэн лиҥийэрин тулуйарга анаммыт таастаах сытыары түннүктэргэ олорон эрэ хаартыскаҕа түстүбүт. Уонна тугу гыныахпытый? Күннээххэ, холоон, итиннэ олоруо этим. Кырабар хочуоҥка үрдүгэр тахсан баран, кыайан түспэккэбин күнү быһа олорбуттааҕым. Ким хайдах түһэрбитин өйдөөбөппүн. Үрдүккэ ыттыбытым эрэ баар, төттөрү түһэрбэр мэйиим эргийэр аатырар.

Ол да буоллар, Москуба биир киэн туттар сиригэр сылдьыбыт аатын ыллахпыт дии. Миигин тула маһа-ото да сөп гыммыта. Останкино башнятын кэннигэр декоративнай садоводствонан дьарыгырар сопхуос баар эбит этэ. Дьэ, онно буолуо от-мас арааһа.

Иккиһин сири буллараллара буоллар, мин сибэкки дуу, мас дуу үүннэрээччи буолуом этэ.

Ардаата. Күн киэһэрдэ. Биир сири кытта билсэргэ биир күн ити барда.

Дождь за окном

Останкиноны тула курдук  аа-дьуо хаамыам дуо мин аны?

 

Кэмтэн кэмҥэ командировка

 

Тоҕо да «Арай биирдэ» диэбитим буолла? Суруксуттуом этэ диэн кэмтэн кэмҥэ «командировкалана» сылдьаммын, ол сырыыга ситэ гымматахпын ситэрэ ол дойдуга хат барар буоллум быһыылаах.

Оччотугар суруйуом этэ диэн чопчу туһаайыынан улуу куораты уһаты-туора сыыйылыннарарым дуу? Биитэр оннук соруктаннахха төттөрүтүн буолан тахсара дуу?

Ол иннинэ улуу куоракка хонуктаабытым бэлиэ-бэлиэ түгэннэрин биир тиһиккэ сөллүбэттии баайыыбын салҕааммын хайдах эрэ түмүктүүм. Уһатан аһыыр дьарык бэйэбин да муннараары, эһигини да салгытаары гынна быһыылаах.

 

Киристиэс аатынан сувенирнай лавка

 

Кыһыл былаас биир алҕаһынан, аньыытынан таҥараҕа баалкалана сатааһына буолар. Хара маҥнайгыттан сир-сир аайы таҥара дьиэлэрин алдьатарга туруммуттара. Москубаҕа инньэ түөрт уон түөрт сыл устата тутуллубут Быыһааччы Киристиэс Таҥара дьиэтин арыый кэлин Сталин саҕана куораты сэбиэскэйдиир ухханыгар суох гыммыттара. Тоҕус уонус сылларга, хата, хат тутан, харах халтарыйар храмын дьэргэтэн таһаарбыттара.

ХСС  смоста

Таҥара баарын илэ итэҕэтиэхтии баараҕай уонна сиэдэрэй тутуу. Үгэс быһыытынан, иһирдьэ-таһырдьа итэҕэлгэ сыһыаннаах тэрил атыыта. Атын таҥара дьиэлэрэ онон эрэ муҥурданар буоллахтарына, Храм Христа Спасителя музей уонна сувенирнай лавка оруолун эмиэ толорор. Магнитик диэтэххэ магнитик. Дьон хаартыскаҕа түһэр, тула эргийэ сылдьан ойуу-бичик эгэлгэтин көрөр-истэр.

Таҥараһыт буолуу бобуулааҕын саҕана мин кириэс кэтэн дьүүллэнэрим, дьиэбэр таҥара күлүгүн ыйаан оскуола оҕолорун соһутарым, устудьуоннуур сахха таҥара дьиэтигэр сыбыытыырым. Ол барыта көҥүл буолбутун кэннэ сүрэҕим сойбут. Дьон кириэстэннэҕинэ – кириэстэнэбин, ийэ кынныбын үтүктэн таҥара күлүгүн дьиэбэр уурунабын. Таҥараҕа тиксиэххин, сүрэхтэниэххин диэтэхтэринэ, сырыы аайы туох эрэ диэн куотунабын.

Бу да сырыыга мин кириэстэннэхпинэ комик курдук көстүөм дии санаатым. Сувенирнай лавка аҥаардаах сиргэ Таҥара илэ бэйэтинэн аараабыта буолуо диэн итэҕэйбэтим. Ол инниттэн Пуси Райт бөлөх кыргыттара улахан буруйу оҥордулар этэ диэбэппин.

Вход в ХСС

Хас сир аайы таҥара дьиэтин туттахха – онно Сырдык Тыын олохсуйар, хас икона кэннигэр – Таҥара илэ бэйэтинэн баар диэн буолбатах ини. Таҥара баарын математика курдук чопчу наука дакаастаабытын иһин, кини Куйаар үөһэ Куйаарга баара буолуо. Ону даҕаны субстанция, энергия, матрица быһыытынан. Оттон ол кыччатыллыбыт аналога хас биирдиибитигэр уйаламмыт буолуон сөп.

Бу Храмҥа таҥара күлүгүн удамыр сыанаҕа атыылыыллара биир бэйэбин үөртэ. Уонна тула көстүү кэрэтэ дуоһутта. Пречистенскэй уонна Берсенёвскай набережнайдары ситимниир Москва-реканы сатыы туоруур Патриаршай муостаттан бары-барыта өссө кэрэтийэн көстөрө умсугутта.

Москва река 

Кэм бутуллуута

 

Мегаполис буола тэнийэн, тула сирин барытын дьүһүн кубулуппут куораттан саамай сөбүлүүр миэстэм туһунан суруйбатахпына сатаммат.

Онтум да Саҥа Москубаҕа нэһиилэ арыыланан хаалбыт. Большой Никитскай уулуссаны уонна Новай Арбаты ситимниир Поварской (сэбиэскэй кэмҥэ Воровскай аатынан уулусса буола сылдьыбыттааҕа) уулуссаттан лабаа буолар Борисоглебскай переулокка тиийиэм этэ диэн Москубаҕа дьулуһар курдукпун.

Маҥнай Поварской уулусса туһунан.

Поварская

Аата да этэринэн, киниттэн салаа буолан туоруур переулоктар да ааттара ыйарынан (Столовай, Скатертнай, Хлебнэй, Ножовай) ас астыыры кытта ситимнээх аппетитнай уулусса.

Скатертный переулок

Улуу ыраахтааҕы куукунньатын кытта ситимнээҕин устуоруйа кэрэһилиир. Бу уулуссаны билигин туристар тумнубуттарын иһин, урут баай-тот, биллэр-көстөр дьон эрэ олорор сирдэринэн буолара. Петербурга Миллионнай уулусса курдук аристократтар аҕай олорор сирдэрэ этэ.

Манна Горькай аатынан аан дойду литературатын института (суруйааччылар суос-соҕотох кыһалара, аатырбыт Литературнай институт) баар эбит. Ону таһынан Россия суруйааччыларын международнай түмсүүлэрин бырабылыанньата (ол аата мин эмиэ хонтуорам эбитэ дуу?), Литератордар Киин дьиэлэрэ, «Красный Октябрь», «Рот Фронт», «Бабаевскай» фабрикалар фирменнэй маҕаһыыннара, киинэ артыыһын государственнай театра бааллар. 

МСПС

Норвегия королевскай посольствота, Кипр республикатын посольствота олохсуйбут дьиэлэрэ эргэ Москуба эгэлгэ кэрэтин иҥэрбит архитектурнай пааматынньык аатын ылбыттар.

Эмискэ Россия Үрдүкү суутугар кэтиллэн сирэйгэ бэрдэрбит кэриэтэ сананаҕын. Ити сиргэ хаһан эрэ Ржевскэй Богоматерь дьиэтэ баара эбитэ үһү. Ону көтүрэн ылан баран, ити суут дьиэтин туппуттар. Уонча сыллааҕыта дьиэ подвалын анныттан киһи бөҕө бииргэ көмүллүбүтүн булбуттар. Репрессия эрбиитин сиэртибэлэрэ сири кытта сир буола сыттахтара. Кими сууттуурун билбэтин диэн Фемида хараҕа баайыылаах буолуохтааҕа этэ да, бу Үрдүкү Суут иннигэр турар Фемидалара хараҕын килэччи көрөн турар. Тоҕото биллэр. Биһиги сууппут киһититтэн, кини кимиттэн көрөн сокуону хайа баҕарар ханалытан араастык сууттуур улуу уратылаах.

Ити курдук Поварской устун хааман иһэн, аҥаардас дьиэни-уоту көрө-көрө, ааспыт кэм араас кэрчиктэригэр буолбуту хараххар тилиннэрэн көрүөххүн син. Төһө да суут, посольстволар эҥин диэбиппит иһин, ити диэки айар дьон ордууланар сирэ баһыйар.

Поварскойунан эргийэн баҕалаах Борисоглебскай переулокпар тиийиэххэ син. Саҥа Арбаттан ордук чугас да буоллар, переулок онно тахсар. Переулок бэйэтэ да кылгас, Улахан Молчановканы быһа көтөн ааһар. Манна эмиэ икки посольство баар: Монголия уонна Литва киэннэрэ. Сэбиэскэйдиир ухханыгар Писемскэй аатын иҥэрэ сылдьыбыттара да, 1994 сыллаахха устуоруйаҕа киирбит анал аата – Борис уонна Глеб таҥаратын дьиэтин аата хат иҥэриллибитэ.

Переулок саамай биллэр дьиэтэ – 16-с нүөмэрдээх Марина Ивановна Цветаева олоро сылдьыбыт музей-дьиэтэ.

Дом МЦ

Дьэ, ити туһуттан билэр эрээри онон-манан эргийэн мунааран тиийэн кэлэ турабын.

Тиийэн кэлэ турабын – поэзия тыыныгар тиксээри, бу олоххо туох да буолбутун иннигэр уларыйбат кэрэ кэриҥ өссө да баарын билэн уоскуйаары. Бэйэбэр ыраах кистэммит бастыҥ баҕабын толороору.

Бу дьиэҕэ соҕотоҕун кэлэ сатыыбын. Дьиэҕэ уйаламмыт уйан тыыны үргүтүмээри наллаан улуу поэт туттубут хас малын сыныйан көрөөрү, уора-көстө таарыйан дьоллоноору. Суруйар остуола, утуйбут ороно, туттубут тэрилэ барыта мин туспар хайа да таҥара күндү тааһынан күлүмнээбит күлүгүнээҕэр сүдү.

Стол

Манна тиийэн кэлбэт тас суугун, тыас-сүпсүлгэн. Кэм арыый да аараан, бу күнү тумнан, ханна хаһан буола турары бутуйан ылар курдук. Түннүк оҕотунан көстөр олбуор иһэ хайа эрэ аныгы массыынатын санааҕынан суурайан сотон кэбистэххинэ, урукку Москуба киэнин санатар. Оттон Борисоглебскай мостовойун устун ат туйаҕын тыаһа иһиллэн ыларга дылы. Мегаполис оннугар эргэ Москуба, үтүө Москуба. Ыксал-тиэтэл, ыар-ыгым дьон оннугар Москубаны муза оҥостубут айар абылаҥҥа ылларбыт оччотооҕу дьон.

Марина Цветаева эрдэ төрүөм хаалбыт диэн бэйэтин кэмин атыҥырыыра. Саҥа үөдүйэн эрэр массыыналартан үргэрэ, тыастан-уустан тэйэ хаамара. Арай кини өссө кэлин төрөөбүт буоллун? Илиинэн суруйбут хоһооннорун билиҥҥэ диэри кичэллик харайан илдьэ сылдьалларын оннугар хоһооннорун электроннай варианын монитортан аахтарыа эбиттэрэ дуу? Кимнээҕэр саҥа кэмҥэ сөп түбэһэн, мегаполистан да кэрэни өйдөөн көрөн, хоһоон бөҕөтүн айан аатырыа эбитэ дуу? Илиинэн хат-хат суруйардааҕар, көмпүүтэргэ суруйан табыгыратар түргэнэ, көннөрөргө кэбэҕэһэ сыттаҕа. Аны кэлэр кэмнэргэ санаанан айбыты тута түһэрэн ылар тэриллэр үөдүйүөхтэрэ турдаҕа. Билиҥҥи Москва-Сити халлааҥҥа харбаспыт килэспит дьиэлэрин архитектура пааматынньыктара диэн туристарга көрдөрүө эбиттэрэ буолуо. Путин эпохатын кэрэһилиир кэрэлэр диэн кэнэҕэһин кэпсиэхтэрэ турдаҕа. Ол сахха ким герой буолар, ким антигерой аатырар?

Памятник МЦ 

Кэмнэри бутуйа бу Борисоглебскайга хайа муҥун аарыахпытый? Салгыы суруйар сатаммат. Арай, бэйэбэр эрэ анаан түгэнтэн түгэн түгэхтээх өрүтүн дьүһүйүөм эбитэ буолуо. Бу суруйуу бэчээттэнэн бүтэ да илигинэ ол баҕалаах куораппар хат барар буоллум. Онтон туох тахсан кэлиэн ким билиэ баарай. Көтөн тиийдэххинээҕи, эргиллэн кэллэхтээҕи дьыала буолуо.

 ЧЭГДЭ

 

 

 

 

1 февраля, 2014 Без рубрики

Добавить комментарий

*