Баккыбытын багас устубатах киьи

28 декабря, 2013 в 7:12


 

«Туймаада» ха´ыат бу дьыллаа±ы алтынньы ыйын 24 кµнµнээ±и 175-с нµ³мэригэр тахсыбыт Иван Фёдоров «Дойдубут баайа-дуола салгыы атыыланар» диэн уонна атын да ха´ыаттар и´итиннэрии суруйууларын аа±ан баран, аа±ааччыларга  санаабын тиэрдибэт буолуохпун сатаммат.

Быдан былыргы ³бµгэлэрбититтэн ыла т³рµт дойдубутугар олоруохтаах утумнарым кэлиэхтээх кэскиллэрэ суруйарга ис кырдьыкпын кы´арыйар.

Суруйуохтаах толкуйум биир дьураатыгар хаайтарбат идэбинэн, кыратык туораан ылыым. «Туймаада» бар  дьон к³²µл ха´ыата диэн ааттанарын аа´ан, чахчы саха норуотун ха´ыата. Норуот ха´ыата диэн киэ² ³йд³бµллээх ааты, аа±ааччы ахсаанынан и²эриллибэт, дьо²²о санаатын и´итиннэриэн ба±арбыт ки´и а´а±астык суруйбутун, кимиттэн, тиэмэтиттэн тутулуга суох та´ааран, нэ´илиэнньэ киэ² ара²атыгар тиэрдэн, дьµµлгэ та´аарар ха´ыат ити сµдµ ааты ылыахтаах. Саха омуга бэйэтин   киэ²ник, дьо´уннаахтык ааттатар сахалыы тылынан тахсар ха´ыаттаныыта, ол саха омук бы´ыытынан сайдыытын та´ымын  к³рд³р³рг³ биир ирдэбил. Бырабыыталыстыба µбµлµµр ха´ыаттара дьон-сэргэ оло±ун туруктуурга эбээ´инэстээхтэр хай±аналларын эрэ курдук сырдаталлар, норуот хара±ынан к³р³р чахчылаах оло±о тумнуллар. А´атары утары айдаарыллыбат, µбµлµµрµ утары «µрµллµбэт» диэнинэн сирдэнэн, бырабыыталыстыба, Ил Тµмэн µлэлэрин µчµгэй дэтэн, хай±атан норуокка тиэрдээри харчы б³±³нµ кутан, бэйэлэрин ха´ыаттарын та´аартара олороллор.  Киэ²ник и´итиннэрэр ситимнээх к³рд³р³р, и´итиннэрэр, аахтарар тэрилтэлэри (СМИ) бµддьµ³ттэн µбµлµµрµ тохтотон, баайы-дуолу, сайдыыга  тутаах сы´ыаннаах тэрилтэлэри аахсыйаларын  атыылаан харчылана сатыы олоруох оннугар, хаа´ына харчытын,    бэйэни хай±анартан туттунан кэмчилиэххэ баара.3.Уьук.Баккыбытын

Ха´ыатынан и´итиннэриигэ т³нµннэххэ, суруйуу ³йд³бµлэ,    ³р³спµµбµлµкэ ³лµµ аахсыйатын атыылаан тар±атан, тэрилтэни туруктуур хапытаалга (уставной капитал) кыттыга´ын а±ыйатарын хом санаа´ын.   Атыыланыахтаах тэрилтэлэр ахсааннарыгар ААУо «Якутзооветснаб» киирбит. Тыа сирин олохтоохторо сµ³´µтэ суох, хабараан тыыннаах сиргэ µµнээйи эрэ µµннэрэн байылыат оло±у о²остумматтарын,  билим билиитин кытты´ыннарбакка   ³йдµ³ххэ с³п. Сµ³´µ, айыл±а о±ото, ки´и курдук а´аа±ырар, ыалдьар, эмтиир-томтуур к³м³±³ наадыйар. Бырабыыталыстыбабыт   тыа сирин сайдарыгар биэс сыл устата ахсаабакка кы´анар сорук туруорунан баран, ол сайдыыга олук уурсуохтаах тэрилтэни, сµрµн бас билээччи бы´ыытынан, иилиириттэн-са±алыырыттан аккаастана олорор.    

«Сахамедстрах» уонна «Сахафармация»   ААУо-ны нэ´илиэнньэ доруобуйатын харыстабылыгар улахан ту´алара суохтар диэтэххэ µлэ´иттэрэ ³´µргэнэн «³л³лл³р» ини. Биирдэрэ харчыны бы´а тута, икки´э атыылыыр эмтэрин, тыыннаах сылдьар ту´угар харчыны кэрэйбэттэр диэнинэн киксэриллэн, сыанатын бы´ан атыылыы олороннор ночооттоохтук µлэлииллэрэ буолуо диэн сэрэйэргэ  ки´и тыла тахсыбат. Оттон,  «Вилюйавтодор», ал±а´аабат буоллахпына,   суоллары турукка тутарга диэн туспа анаан,  тµ´ээнинэн харчы хомуйар  халаабыстан   (дорожный фонд) µбµлэнэр уонна хаа´ынаттан кытта эптинэр кыахтаах, олус ыты´ын то´уйан олорор тэрилтэлэр ахсааннарыгар киллэрэр сатала суох. Ону аа´ан Саха £р³спµµбµлµкэтэ, µс кы´ал±атынан к³рд³³х кэпсээ²²э киирбит, Арассыыйа регионнарыттан суола суо±унан, баар суоллара туруктара ку´а±анынан бастакы сылдьар, инникини былдьаабытын, µйэлэринэн кэмнэнэр соторунан кимиэхэ да туран биэриэ суох дьыл±атын эбии ньµдьµрэтэри умнар ³р³спµµбµлµкэни салайа олорор дьон кимнээ±ин ып-ыраастык к³рд³р³р.

Ити, ³р³спµµбµлµкэ бэйэтин ³лµµтµн а±ыйатарга бы´аарыммыт тэрилтэлэрэ. Салгыы Нерюнгритаа±ы к³т³р баабырыкаттан, «Беркакит-Томмот-Якутск» тимир суолу тутар дириэксийэтиттэн  уонна «Сахабулт»-тан ³лµµтµн барытын атыылыырга былааннанар. Бэйэ сиригэр бэлэмнэнэр булкада´ыга суох, ыраас а´ы-µ³лµ нэ´илиэнньэ наадыйыытын толору бэлэмниири тэрийэр соруктаах анал министиэристибэлээх олорон, сымыыт, куурусса этин бэлэмниир µлэни торумнууртан аккаастаныы аньыы ини. Сир баайын ту´а±а та´аарыыга кыттыспат, биир да табаары о²орор тэрилтэни салайбат,  м³лµйµ³нµнэн хамнастаах тойоттордоох, бырабыыталыстыба тугу µлэлиирий?   

Аахсыйалаах тэрилтэ экэниэмикэтин уонна ха´аайыстыбатын тутула, били Сэбиэт былаа´ын бµтµгэс сылларыгар киллэриллибит бэйэни бэйэ µбµлэниитэ (хозрасчет)  диэн тэринии хайысхатынан сайдар. Онон ³р³спµµбµлµкэ  тэриллэллэригэр µп уган, ³лµµгэ киирбит  ирээтин бы´ыытынан барыыстарыттан µллэстэн хаа´ына±а µп киллэриэхтээх этэ.

Ночооттоохтук µлэлиир тэрилтэлэр салайааччыларын, сµрµн бас билээччи бы´ыытынан, ууратан, барыыстаахтык µлэлэтэр кыахтаах дьону анаан µлэлэтиэхтээх этэ. Ону да кыайан дьа´айар кыа±а суох, µлэлиир эрэ кэмнэригэр  ³р³спµµбµлµкэ ха´аайыстыбатын арыый аматык дьылы туоратар соруктаах, бэтэрэнэн толкуйдаах дьон, былаас баартыйатын ³²³тµнэн соло±о тиксэн, салайан, дьа´айан олороллор дуу диэх курдук. Буолан диэн тылы кыбытарбыттан туттуннум.  Эбэтэр бэйэ ки´итин, хайдах да салайдын, µтµмэн хамнастаан а´атар эрэ соругунан сирдэтэллэр дуу?

¥п киллэрэ сылдьыахтаах баайы-дуолу то±о бµгµ²²µнэн ыйдаран атыылыыллар? Баай-дуол сылтан сылга элбии турар, ол олох сайдыытын сокуона. Ону сэргэ, биирдиилээн тэрилтэлэр эмиэ сайдаллар. Онтон аахсыйа сыаната µрдµµрµн диэки уларыйа турар. Ити, µрдµк  та´ымнаах  бырабыыталыстыба сайдыы суолунан салайарыгар сити´иллиэхтээ±и этэбин. Би´иги ³р³спµµбµлµкэбитигэр экэниэмикэбит туруга хайда±ын, барыгылдьытан да буоллар, билэргэ, µµнэр сылга ³р³спµµбµлµкэ бµддьµ³тµн барылын ту´унан сололоохтор и´итиннэрэллэрин бэйэ к³рµµтµнэн и´инэн, токкооло´он  илдьиритистэххэ ³йг³ туох эмэ кылах гыныа.

Хаа´ына±а киирэр харчы ма²найгы барылтан  158 м³л. солк. кµччээн 133 млрд солкуобай буолбут, оттон  хаа´ынаттан туттулуохтаах µп 149 млрд солкуобайтан  153 млрд солкуобайга диэри элбээбит. ¥п миниистирэ В. Жондоров бы´аарыы курдук и´итиннэрэринэн, нолуогунан киирэр µп 5,7 млрд солк. а±ыйаабыт, оттон нолуоктан та´ынан киирэр µп, то´о±олоон бы´аардахха, аахсыйанан кыттыгастан киирэр харчы, 1,7 млрд элбээбит. Дьиктитэ баар, эбиллэр µп «АЛРОСА» хампаанньа барыы´ыттан тии´инэр ³лµµ   эбит.   Сылын аайы, «АЛРОСА»-тан сылга 1,7 млрд солк., нолуогун киллэрбэккэ барыыстан ³лµµ эбиллэрэ эрэ итиччэ, ³сс³ аахсыйата атыылыммытын кэннэ киирэр, оттон  «Нижне-Ленское» ААУо бу сылга а²аардас нолуогунан   1 млрд  130 м³л. т³лµµрэ саба±аланар, барыы´ыттан да кырата суох µп киириэхтээ±э. Санаан к³рµ²,    хаа´ына±а т³´³л³³х элбэх µбµ сылын аайы килэриэхтээх аахсыйалартан, биир дьыл тахсыытын бы´аараары атыылаан, аккаастана олоробутуй?    Анаммыт бэрисидьиэн Саха £р³спµµбµлµкэтин экэниэмикэтин бэйэтин кэмигэр туруктаа±ын  к³рд³р³³рµ,   этэ²²э олорбуппут дэтээри,   туохпутун барытын биир дьылы этэ²²э туоруур ту´угар туран биэрэбит курдукпут.   Ити саба±алаа´ыным олус куйаартан куйуурдаа´ын буолбатах диэри «Жизнь Якутска» ха´ыат суруйуутуттан устан аахтарыым. «Автор издательства дома «Коммерсант» анализирует продажу 16%  акции «АЛРОСА». По его мнению, в Якутии федеральный центр добился того, что так и не удалось сделать в Башкирии и Татарстане: оттеснил на второй план местные элиты и получил контроль над крупнейшими активами республики». Дьэ, буолар да эбит. Дьµ´µйэн эттэххэ, баккыбыт эрэ хаалла, онтон ба±ас аккаастанан, ийэттэн тµспµтµнэн салыбыра´а сылдьыбатах ки´и.

Бырабыыталыстыба±а, µксµн, бµддьµ³т харчыта тиийбэт кэмигэр сололоохтор хамнастарын µрдэтэр,  норуокка ту´алыахтаах µбµ сарбыйар «µтµ³» µгэстээхтэр. £р³спµµбµлµкэни кы´ала²наах µбµлээ´и²²э тиэрдибит сололоохтор, сир ийэ µрдµгэр сиэрдээх бы´ыы диэн баарынан сирдэтэн, бµддьµ³т туттуллар µбэ т³´³ быры´ыан киирэр µбµнэн сабыллыбатын са±а хамнастарын тµ´эрэн биэриэхтээхтэр.  Бµддьµ³ккэ µп а±ыйах киирэрэ ³р³спµµбµлµкэ салааччыларын буруйдара, айыл±а±а сигэниэхтэрэ эрээри, кинилэр та´ымнара намы´а±ын тµмµгэ.

Арассыыйа хомуньуустарын баартыйатын Саха сиринээ±и салаата ааспыт быыбар иннигэр Дьокуускайга Ленин болуоссатыгар сугулаан тэрийбиттэригэр биир сµрµн боппуруо´унан Арассыыйа бырабыыталыстыбатын µлэтин тохтоторго туруорсуу этэ.  Ити буолар, Кµн Дьирибинэ µгэтин, бэйэ иннигэр бэрэбинэ са±а сытарын к³рб³т буолаа´ын, ³лб³т-сµппэт кырдьыга. Арассыыйа µрдµнэн баайы-дуолу норуокка т³нн³р³рг³ «³рг³ст³³хтµк» туруорсаллар. Бэйэбит сололоохторбут  хаалбыты, бэриллибити, сокуонунан дуолаласпыты у²а-ха²ас ыскайдана олороллор.

Саха £р³спµµбµлµкэтин  экэниэмикэтэ иитэ-са±ата суох киэ² буолбатах. Дьи²инэн, ³р³спµµбµлµкэ ба´ылыыр-к³´µлµµр биир-икки бырамыысланнай хампаанньа, корпорация эбэтэр аахсыйалаах холдинг тэрийэн µлэлэтэр кыахтаа±а.

Онон, са²а Ил Тµмэ²²э этии киллэрэбин. Аан дойду судаарыстыбаларыгар анаммыт бэрисидьиэн суо±унан, бэрисидьиэни анаа´ынынан норуот быраабын кэ´ии к³нн³´µллµбµтµнэн, ал±ас  быраабы кµ³мчµлээ´ин саха норуотугар салгыы барарын тохтоторго. Ону сити´эргэ, анаммыт бэрисидьиэни уонна кини бырабыытылыстыбатын бириэмэннэй сололоохторунан билинэргэ уонна баайы-дуолу, ол и´игэр аахсыйалары атыылыыр боломуочуйаларын, дьи²нээх норуотунан талыллыбыт бэрисидьиэн соло±о олоруор диэри, сокуонунан тохтоторго. К³р³ргµт курдук, норуоту сул сыгынньахтаан эрэллэр. Сатаатар, баккыбытын ба±ас устубатах ки´и ньии!

 

У´ук УЙБААН

28 декабря, 2013 Без рубрики

Добавить комментарий

*