Барҕа баай

8 ноября, 2014 в 1:50
2-2.1.И.Попов.Барга баай

Алтынньы 25 күнүгэр (2014 с.) Дьокуускайдааҕы Саха дьүһүйэр түмэлин (национальный художественный музей) дьиэтигэр «Хоту дойду барҕа баайа» диэн үтүө кинигэ алгыстаныытыгар сырыттым.

Кинигэни толкуйдаан, ис тутулун түмэн таһаарааччы Ф.С.Тумусов. Федот Семеновыһы Саха сиригэр билбэт киһи суох буолуохтаах. Билбэппин диир баар да буоллаҕына, аахсыллыбат кэриҥҥэ киирбит киһи. Онон, Ф.С.Тумусов ситиһиилэрин ааҕа суруйбакка, судургутук СӨ-тин норуоттарын, ордук чорботон саха омук, билиҥҥи кэмнээҕи сирдьитэ, бастаһыга (лидер) диим. Ол эрээри саха киһитэ Судаарыстыба Сүбэтин (Госдума РФ) дьокутаата буолан, аан дойду биир улуу судаарыстыбатын, аатыгар эрэ буолбакка, биллэн-көстөн, толкуйун толору үллэстэн, ырытыһан салайсарын киэн тутта санатыым.

Кинигэни ааҕан, сыныйан көрөн баран, сэргээтим. Суруйуубар кинигэ таһымын дьүүллээн быһаарар (рецензия) соруктаммакка, ааҕааччы быһыытынан туох түмүк толкуйдар төбөбөр киирбиттэрин кэпсиим.
Арыйаат киһи сүргэтэ тута көтөҕүллэ түһэр. Тоҕо диэтэххэ, кинигэ үс тылынан, сахалыы, нууччалыы, английскайдыы суруллан, киһи аймахха саха омук дьүһүйэр дьоҕурун тэнитэн көрдөрөр эбит уонна дириҥник, киэҥ хорутуулаахтык анааран толкуйданан оҥоһуллубут, Ону кинигэ аатыттан саҕалаан өйдүүгүн. Хоту дойду барҕа баайа диэн айылҕа сиргэ биэрбит уйгутун туһунан кэпсээбэккэ, саха омук буоларын, тоһоҕолоон өйдөппүт дии санаатым.

Омук баайа хас биирдии киһитэ, киһи баайа толкуйдуур өйө, дьоҕура (талант). Өйө суох – дьоҕур суох. Дьоҕур чочуллан сайдыбыта сахаҕа уус диэн ааттанар. Уус норуотун толкуйа ылынар таһымынан сирдэтэн айар. Кинигэҕэ киллэриллибит айымньылар саха омук былыр-былыргыттан сайыннаран илдьэ сылдьар дьоҕуругар буһарыллан-хатарыллан, эттэнэн-эллэнэн тахсыбыт уустар үлэлэрэ. Сахабын дэнэр киһи киэн туттан, мин хааммар сылдьар төрүттэн төрүккэ, утумтан-утумҥа бэриллэн испит улуу дьоҕур диир кыахтаах. Ол аата саха омук олоҕун философията, кутун-сүрүн эйгэтэ диэн Сир ийэҕэ тарҕаһан олорор норуоттарга кэпсээбит. Мин анааран толкуйдуурум итинник.

Кинигэ түмүһэхтэригэр киирбит саха уустарын айымньылара, хас биирдиилэрэ саха киһитин, сэргэ сылдьар, мэлдьи көрөр, алтыһар кэрэлэрэ эрээри, киэн тутуннара долгуппат буолуохтарын сатаммат. Атын дьүһүйэр култууралаах омуктар да айылгыларын умсугутуо, саарбахтаабаппын. Тоҕо диэтэххэ, дьүһүйэн оҥоруулар барылара биир олохтоохтор. Ол хамсааһын түгэннэрин сатаан тохтотон эбэтэр хамсааһынтан тахсар түмүктэрин кэрэтитии. Киһиэхэ абылыыр күүстэрэ — тулалыыр эйгэҥ олоҕун дьайыыларын сытыырхатыллыбыттара. Элбэхтэн талан, чопчулаан, ырааһырдан, уус хараҕынан көрдөрүү буолар.

Холобурдаталыым. Чороон оһуордара хамсааһын дьикти түгэннэрин тохтотон маска түһэрии, тылынан уус-уран айымньыларга төрүт ийэ тылын байҕалыттан дьүөрэлээхтэрин сүүмэрдээн толкуйу толорон, сурукка тиһии, муусукаҕа –лыҥкынастан лоҥкунас эҥинэ араас тыастартан аттаран сааһылаан, киһи айылгытын манньытар, дууһатын дайытар кэрэ дорҕооннор биир кэлим көтө оонньууларын тэрийии, муускука гынан таһаарыы, Ырыа, тойук – киһи күөмэйэ таһаарар дорҕооннорун сатаан дьүөрэлээн тыллары истиэхтэн кэрэтик саҥардыы. Дьэ, ити курдук көннөрү, судургу курдуктар эрээри, айан таһаарыы дьону бэйэтигэр тардар аптаах күүһэ, уус айылҕаттан айдарбыт дьоҕурун таһымыттан тутулуктанар эрээри, омугун өйүн толкуйдуур кыаҕын ааһа барбат. Тоҕо диэтэххэ, уус бэйэтэ омугун биир таммаҕа Оттон уус айымньыта тобулбут толкуйун түмүгэ.

«Хоту дойду барҕа баайа» диэн кинигэни илиитигэр ылбыт атын омук киһитэ арыйан, тартаран ааҕан, сыныйан көрөн, мин омугум толкуйдуур өйүн таһымын кытта билсиһиэ. Дьэ ити буолар, өбүгэлэрбит этэллэринэн, уол оҕо төрөөн норуотун аар-саарга ааттатааһына.

Биир кинигэҕэ саха уустарын айымньыларын барытын хабан көрдөрөр кыах суоҕа биллэр. Саха бэйэтин уустарынан тутайбатах омук. Киһиргээһин буолбатах. Кырдьык.

Түмүкпэр икки баҕа санаабын этиим. Бастакыта, уустарбыт айымньыларын хомуйан отос-отос таһаара тураллара буоллар. Ф.С.Тумусов ылсыбытын салгыыра олус үчүгэй буолуо этэ эрээри, элбэх кэми ылар, сүүрүнү-көтүүнү эрэйэр киэҥ далааһыннаах үлэни судаарыстыба таһымыгар сахатын норуотун интэриэһин туруорсар, өссө сүдү ытык иэһин толорору аттарар уустуга өйдөнөр. Көрүллэр холобур биэрбитэ да улахан.

Иккиһэ, саха үүнэр көлүөнэтин уһуйааччыларбыт кыра саастаах оҕолору харайар, иитэр, үөрэтэр тэрилтэлэртэн, үрдүк билии кыһаларыгар тиийэ бу кинигэни сатаан туһанан, иитиллээчиллэрин көҕүлүүр гына тиэрдэллэрэ буоллар уустарбыт кэккэтэ хаҥаатар хаҥаан иһиэ этэ. Омук дьоҕура тэнийэриттэн, толкуйдуур өй далааһыннанарыттан кэтэмэҕэйдэнэр сыыһа.

Омугум аата-суола – мин килбиэним.
Иван ПОПОВ – Уһук УЙБААН.

8 ноября, 2014 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*