Бигэ бириигэбэрдээбэтин курдук

12 февраля, 2014 в 12:06
Якутский язык

Кэпсэтээри олорор ки´им – Евгений Ефремович МАКАРОВ. Уу сахалыы ыраастык са²арыахха диэн ньурбалары «сµгµн олордубатын» аа´ан, былырыы²²ыттан интернет и´инэн кэпсэтэр-испэтэр сахалар са²аларын, тылларын-³ст³рµн саа´ылыыр идэлээх ки´ини утары к³р³н олорон, биир бэйэм тылбыттан маттым.

Тугу эрэ сыы´а са²аран кэби´эн саакка-суукка барыам диэн. Ол и´ин тылы бэйэтигэр – Бигэ±э, £р³кµй Баа´ынайга тута биэрэбин:

— Т³рµт ньурбабын. Быйыл алта уон иккис хаарбын ууллараары сылдьабын. Бэйэм математик µ³рэхтээхпин, оскуола±а уонча сыл µлэлээбитим. Онтон уларыта тутуу сылларыгар к³²µл олоххо бараммын, э²ин араас µлэ±э барытыгар µлэлээтим. Тутуунан да дьарыктанным, атыы-эргиэн эйгэтигэр да холонон к³рдµм. Саа´ыран баран итинниккэ сыстыбыт буолан, табыллыбата±ым. Билигин биэнсийэ±э тахсан, нус-бааччы олоробун. Ол гынан баран, быар куустан, дьыбаан киэргэлэ эрэ буолан сытарбын с³бµлээбэппин.

1999 сыллаахха киин куораппытыгар «Ийэ тыл» тµмсµµ тэриллибитэ. Ону барытын истэ-билэ олордохпут дии. Саха чулуу дьоно сахабыт тылын быы´ыыр ту´угар хамсаа´ын тэрийбиттэригэр к³м³-ньыма буолбут ки´и диэн санаа µ³скээбитэ. 1999 сыллаахха Ньурба±а Дапсы уонна Тарас Тарасович диэн араадьыйа±а µлэлиир чурапчы ки´итэ кэлэ сылдьан, би´иэхэ «Ийэ тыл» салаатын тэрийбиттэрэ. Киирэн µлэлэ´иэм диэн сонно сурук суруйбутум.

Ол са±ана Ньурба±а ха´ыат эрэдээктэринэн Васильев Георгий Никитич – Мандар µлэлиирэ. Кини икки сылынан дойдутугар баран, тµмсµµбµт иилиир-са±алыыр ки´итэ суох сир-халлаан ыккардыгар ыйанан хаалбыта. Мин маннык са±алаа´ыны таах быра±ан кэби´эр табыллыбат диэн санаа±а ылларан, биир µтµ³ кµн дьоллоох Дьокуускай куоракка тиийэн кэлбитим. Ол са±ана тыл политикатыгар анал департамент баара. Хомус Уйбааны кытта Римма Романовна Жиркова онно µлэлииллэрэ.

Хомус Уйбааны кытта, омуолаабатахха, кµн а²аара кэпсэппиппит. Маннык µлэлиэхпит уонна µлэлиэххэ диэн бэйэм санааларбын а´а±астык эттим. Кини миэхэ сµбэлээтэ, µлэбитин торумнаата. Анал суруктаах дойдулаатым. Ол са±ана улуус ба´ылыгынан Варвара Андреевна Петрова µлэлиирэ. Киниэхэ киирэн былааннарбын ы´а-то±о кэпсээбиппин, биллэн турар, утарбата±а.

Оччолорго саха тылын кµннэринэн «Аман ³с» кµрэх са²а тэнийэн эрэр кэмэ этэ. Улууска куолу´уттар кµрэхтэ´иилэрин тэрийэбин, бастаабыт ки´ини ³р³спµµбµлµкэтээ±и кµрэххэ ыытыахха диэн этиилээх эмиэ ба´ылыкка киирэн кэллим. Ону тэрийэрбэр харчы наада диэннээхпин. Варвара Андреевна ³р толкуйдуу барбакка, биир ты´ыынчаны бэрдэрбитэ. Ол са±ана биир ты´ыынча диэн улахан харчы этэ. Бастаабыт ки´иэхэ биэс м³´³³гµ, иккистээбиккэ µс, µ´µстээбиккэ икки м³´³³гµ бэрдэрдим. Оннук са±аланан турар Ньурба±а «Аман ³с».

Онтон ыла улууска «Аман ³с» сылын аайы ыытыллар. Быйыл Ньурба±а уон иккис т³гµлµн ити кµрэ±и тэрийэн кэлэн олоробун. Уонча ки´и кыттыбыта. Олус бэркэ барбыта. Сорохтор бэлиэтииллэринэн, би´иэхэ ыытыллар ити кµрэх ³р³спµµбµлµкэтээ±и «Аман ³ст³³±³р» та´ымынан µрдµк. Мин эмиэ итинник дии саныыбын. Сылын аайы ыытар буолан, тупсан, идэтийэн и´эбит.

Инньэ гынан, быйылгы кµрэххэ µс басты² ки´ибин илдьэ кэллим.

— Ол аата куолу´уттар кµрэхтэрэ диэн буолла±а.

— Ханнык ба±арар омук атын хайа да омуктан итэ±э´э суох. Тыла сайдыбыт омук ³й³ эмиэ сайдыылаах буолар. Былыргы римляннар аан дойдуга араатардарынан аатырбыттаахтара. Оннук куолу´ут дьоннор саха±а суох буолбатахтар, бааллар.

— Оттон саха куолу´утунан былыр-былыргыттан аатырар дии.

— Оннук. Ол дьо±уру сиргэ-буорга тэпсибэккэ, сайыннаран и´эр наада. Америка±а о±ону оскуолаттан тылын, са²арар дьо±урун сайыннараллар. Оттон би´иэхэ о±олор хайдах µ³рэнэллэрий? Учуутал биир кэм кэпсиир, о±о сурунартан ордубат. Са²арар кыа±а сайдыбакка хаалар.

— Дьон иннигэр сатаан са²арар ки´и олох хайа ба±арар эйгэтигэр инники кµ³²²э сылдьар буолла±а.

— Бэйэбин да холобурдуохпун с³п. Урут мунньахтарга э²ин тыл этиэхпин, санаабын биллэриэхпин ба±арарын ба±арар этим. Хаа´ахтан хостуур курдук са²арар кырдьа±астар бааллара. Олору к³р³-к³р³ с³±³р эрэ этим. Бэйэ² са²араары гыннаххына, сµрэ±и² тилигирии м³хс³р, хайдах да са±алыаххын билбэккин, к³л³´µнµ² сарт тµ´эн ыксаан хаала±ын. Ол да буоллар, син хайдах эрэ тахсан кэлэр. Са±алыыгын, онтон сыыйа µ³рэнэн, долгуйбат да буолан хаала±ын.

— Ыччаты хайдах ити суолга угуйуохха с³бµй?

— Оскуола±а уруокка о±ону са²ардыахха, кэпсэтиэххэ, м³ккµ´µннэриэххэ наада.

— Эн билигин бэйэ² хаа´ахтан хостоон са²арар та´ым²а тиийбит ки´и суруксуккунан хайдаххыный?

— Са²арабын да±аны, суруйабын да±аны. Аны туран, биир дьикти тµгэн баар. Би´иэхэ, Ньурба±а, µс сµрдээх тыллаах-³ст³³х, кэпсээннээх-ипсээннээх ки´и баар. Ол µс сээркээн сэ´энньиппит саараама сатаан суруйбаттар. Багдарыын Сµлбэ±э кэпсээнин тистэрбит Уордаах Бааска диэн ки´и баар. Ыкса ыалым. Кини ³й³ букатын к³мпµµтэр курдук, хас сыллаахха туох буолбутун, ким туох т³рµттээ±ин аа±а билэр, т³б³тµгэр ти´э сылдьар. Бэйэтэ хаама сылдьар энциклопедия курдук. Хас ки´и уонча сµ´µ³х т³рµтµн аа±ан та´аарар кыахтаах. Николай Николаевич Мартынов диэн краевед баар. Кэрэ кэпсээнньит ки´и эрээри, суруга тураах хаампытын курдук буолан, суруйа да сатаабат.

— Суруксутунан бэрт эрээри сатаан са²арбат дьон эмиэ баар диэ.

— Оннук. Мин хайдах сахалыы ыраастык са²арар ту´унан ³йбµн сынньар буолбутум ыраатта. Бэйэбиттэн кытары и²нэллэрэ – хайдах бэйэ² бэйэ±инэн сыыс тыллары, нууччалыы тыллары тутта±ыный диэн. Бэйэбэр кµµстээх ирдэбил туруоруннум, ол ту´унан былырыын Сайа биэриитигэр си´илии кэпсээн турабын. Онон, хас ки´и бэйэтигэр итинник кµµстээх ирдэбили туруорда±ына, тылын ыраа´ырдыан с³п эбит диэн тус бэйэм олохпунан бигэргэтэбин. А±ыйах уонча сыллаа±ыта нууччалыы-сахалыы булкуйан са²арар ки´и этим буолла±а. Билигин са²арар са²абын кэтээн к³р³бµн, уу сахалыы, ыраастык са²арарга кы´аллабын.

— Билигин уу сахалыы буолуохтаа±ар, хайа да тылы кылгатан, судургутутан суруйуу, оннук бэйэ ыккардыгар кэпсэтии тэнийдэ.

— Ону утары µлэ барда±ына сатанар. Былырыы²²ыттан мин интернет форум и´игэр тылы к³нн³рµµ µлэтин к³±µлээн ыытабын. «Дьо´ун сааска» Бигэ киирдэ±инэ эрэ тардынан, ыраастык суруйа сатаан баран, устунан онтуларын кµннээ±и олоххо туттуохтара буолла±а. Аны «кэпсээлэри» «буулаан» эрэбин да, эдэрдэр элбэхтэрэ бэрт, били²²итэ бэриммэттэр. Ньурба форумугар эмиэ итинник µлэни ыытабын.

— Уонна оттон бу би´иги, суруйар дьон, буортуну о²оро сылдьар буоллахпыт. Дапсы со±ото±ун ³р³бµл аайы охсу´а сатыыр да, эмиэ соччо кыаллыбат курдук.

— Буортулуубут э²ин диэн ити са²ара олоро±ун дии, киртитэбит диэн буолуохтаах этэ. М³лт³т³бµт диэххэ с³п этэ.

— Элбэх буолла±а итинник сыы´а-халты са²арыы, бэйэ² да ³йд³³б³ккµн. Эн курдук сиидэлээн, ³йдµµ-³йдµµ са²арарга µ³рэниэххэ баар эбит.

— Сµµс сыл анараа ³ттµгэр £кс³кµлээх аа±ыытынан нуучча тылыттан саха тылыгар икки а²аар ты´ыынча кэри²э тыл киирэн турар. Сµµс сыл анараа ³ттµгэр! Билигин т³´³л³³х ты´ыынча тыл киирэн сыы´ырда сылдьарын айбыт та²ара бэйэтэ билэн эрдэ±э.

Хас улуус аайы «Аман ³ст³рµ» сылын аайы булгуччу ыытыллыахтаах. Би´иэхэ Прокопий Николаевич Степанов диэн чаа´ы чаа´ынан о´уокай тылын этэр ки´ибит на´аа µчµгэй этиини киллэрдэ. Э´иил хас биирдии нэ´илиэккэ «Аман ³´µ» ыытан, онтон талыллыбыт дьону улуустаа±ы кµрэххэ кытыннаран, дьэ, онно бастаабыттары ³р³спµµбµлµкэ±э ыытарга диэтэ. Быйыл оннук µлэни са±алыыр санаалаахпыт.

 

¤уу, букатын сатаан са²арбаккын диэн Бигэ бириигэбэрдээбэтэ. Ол да буоллар, тылы сыы´ырдыбакка, ³йдµµ-³йдµµ са²арар наадата биллэр. Бµгµн б³±µрдµбµппµт сарсын тылбыт букатын симэлийиитигэр тиэрдиэн с³п.

Кэпсэттэ Венера ПЕТРОВА.

   

 

12 февраля, 2014 Без рубрики

Добавить комментарий

*