Бука бары миитиҥҥэ: Дьылҕа тускулланарын туһугар

23 мая, 2015 в 7:59
Былыттар.Елуенэ

2015 сылга бэс ыйын  27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратын Дьокуускай Орджоникидзе аатынан болуоссатыгар Элиэнэ эбэ тардыытыгар, Мэҥэ Хаҥалас сиригэр газо-химическэй собуот тутулларын тохтоторго аналлаах миитиҥҥэ куорат олхтоохторо   кыттыыны ылалларыгар көҕүлүүр бөлөх ыҥырыыта WhatsApp ситиминэн тарҕанна.

СӨ-тин сайдыытын уонна саха омук олоҕун историяларыгар, миитин соругун сиппитин-сиппэтэҕин иһин, суруллан хаалар уһулуччу бэлиэ күн буолуо. Салайан олорор сололоохтор умнуохтарын, умуннарыахтарын баҕарыахтара да, бар дьон туһугар туруулаһыы үтүө холобура буолан    кэпсээнтэн кэпсэлгэ салҕанан бара туруо.

Дьон бастыҥнара айылҕа гааһыттан метанолу (этиловый спирт), ону  сэргэ карбамид  диэн уоҕурдууну   оҥорон таһаарыы тобохторо тыынар тыыннааҕы өлөрөр сүлүһүннээҕин иһин собуоту Мэҥэ Хаҥаласка   эрэ буолбакка, Саха сиригэр туттарбакка туруорсаллар эбит.

Миитин иннигэр Ааrtyk.ru интернет хаһыакка «Нет строительству газохимического завода «Заречье» диэн Ил Түмэн дьокутаата И.И.Шамаев суруйуутун таһаарбыттара улахан махталлаах. Нэһилиэнньэ үһү-бадах истэн билэллэрин дириҥэтэн, химия билимигэр үлэлэһэр учуонайдар уонна анал үөрэхтээх специалист учууталлар сүбэлэринэн,    тулалыыр эйгэҕэ дьайыытын үөрэтиллэн билиллибити дьиҥ чахчытын дьоҥҥо кэпсээбит.

Газохимичэскай  собуоттар тутуллан үлэлии турар эрэгийиэннэрин тулалыыр эйгэлэрэ, ордук тыынар салгын туруга мөлтөҕүн чинчийиллибит чахчыларын уодаһынын суруйбута киһини сэрэхэдитэр.

Саха сирэ төһө да уһун тымныы кыһыннааҕын иһин, кылгас сайын устатыгар ситэн силигилиир киһини абылыыр кэрэ айылҕалаах.  Уратыта, таһыттан дьайыыттан ыараханнык эмсэҕэлиир, өтөрүнэн өрүттүбэт намчы айдарыылаах.

Уһун ичигэс сайыннаах сирдэргэ от-мас быһа охсуллубутун, сир кырса илдьи тэпсиллибитин иһин, тута өрүттэн, үүнэн  бараллар, сүлүһүнтэн ыраастанарга кыах ылан иһэллэр. Хоту сир айылҕата эмсэҕэлээтэҕинэ, уонунан сылынан төттөрү чөлүгэр түһэр, үксүн иинэн-хатан симэлийэр.

Холобур, өрүттэ сатыы сытар үүнээйигэ тохтоло суох сүлүһүннүү турдахха өһөрүллэрэ саарбахтаммат. Сахабыт сирин айылҕата соторутааҕыта уот сиэбит куруҥун курдук хобдох көрүҥнэниэ. Куруҥ олус түргэтээбэтэр да, син күөх таһааланар. Сүлүһүнүнэн ыһыллыбат, күлүнэн уоҕурдуллар. Арай, умайбыттары ситэн солбуйар мастар үүнэллэрэ үйэлэринэн кэмнэниэ. Сүлүһүнүнэн суох гыныллыбыт өрүттүбэттии сүтэр. Оттон киһи этэ-сиинэ мас-от буолбатах, аһааҕырдаҕына чөлүгэр төттөрү түспэт. Айылҕаттан айдарыллыбыт доруобуйаны харыстааҥ диэн чөлүгэр түспэт саҥнааҕын иһин, этэллэр. Киһи тыынар салгына, иһэр уута, аһыыр аһа сүлүһүннэннэҕинэ, ханнык эрэ хабыр дьаҥ хабан олоҕо уһаабат ыйаахтанар.

Төрөөбүт төрүт буордарыгар утумтан утумнара олоруохтаах дьон ону өйдөөн собуоттар тутуллалларын аһаҕастык утарсаллар.  Мин өйдөөбөтүм, дьон-сэргэ бастыҥнарабыт дэнэн, баартыйа, уопсастыба, кулууптар, айар сойуустар тэринэн түмсэллэр. Барыларын соруга, бар дьон олоҕун тупсараары. Ол эрээри, ити түмсүүлэртэн собуоттары тутумуоҕуҥ диэн быһаарыы таһааран тэрийэр бөлөххө кыттыспытын иһитиннэриилэргэ ааҕа, көрө иликпин. Ама, былаас быһаарда эрэ метанолы, карбамиды оҥорор производство сүлүһүнэ сүтэн хаалыа буолуо дуо? Эбэтэр билим билинэрин кырдьыктамматтар дуу?

Өскө,   Сүрүн Сокуонун халбаҥнаабакка тутуһан ис, тас бэлитикэлэрин ыытар судаарыстыбаны тэринэн олорор буоллахпытына,  миитиҥҥэ мунньустубут дьон ирдэбилэ туолуохтааҕа саарбахтаммат. Ол эрээри олохтоох сиргэ бэйэни салайыныы уонна быыбар дэмэкирэтичэскэй принциптэрин кэһии көстөр холобурдара дьиксинэр санааҕа киллэрэр.

Дьиксинэр оруннаах курдук. Федеральнай киин Уһук Илин сытар эрэгийиэнин инникилээн сайыннарарга санаммыта элбэҕи этэр.

Бастакыта. Уһук Илин сирин быйаҥа бастар бараммат курдук толкуйдаан, баары ситэри туһанарга соруктаныллыбыта.

Иккиһэ. Арассыыйа арҕааҥҥы эрэгийиэннэрин сирин баайа уҕарытыллыбытын төттөрү дьайыыта саҕаланар быыһык кэмэ, оттон үлэлиир нэһилиэнньэтэ   ахсаана туһанылларыттан таһынан. Ордук дьону Уһук Илин сирдэригэр тарҕатан олохсутуу.

¥сүһэ. Саха сирин тоҥ буора кистээн сытар  баайа киэҥ далааһыннаахтык туһаныллыбакка сытарынан ааҕыллар. Ону хостоон ылан, атыылаан судаарыстыба эстэр туруктаах экэниэмикэтин сэнэхситии.

Төрдүһэ.  Өрөспүүбүлүкэ олохтоохтортан,  сирбит баайыттан бэйэбитигэр оҥорон, эргитэн тугу да туһаммаппыт, биэрээччинэн (сырьевая база) олоробут диэн  санаа этиллибитэ ыраатта. Ону болҕомтоҕо ылан, миэстэтигэр производство тэрийии. Дьиктитэ, тоҕо алдьатыылааҕын таллалар?

Бэсиһэ. Сир анныттан ылыллыбыт гааһы  үрдэрэн айаннатары бас билээччи киһи да, хампаанньа да толкуйунан, барыта бэлэм, гааһы ылан   метанол, карбамид оҥорор собуоту бэлэм харчыга туттаран, онно кыттыгаска киирсэн тиһигин быспакка хармааны харчылыы олоруохха син.

Бэрт барыл, остуол сирэйин курдук дэхси, барыта бар дьон уйгулаах олоҕун тэрийэр туһугар оҥоруллар курдук.  Толуга харчынан кээмэйдэниллибэт ыар охсуулаах. Эт-хаан аһааҕыран инбэлиит буоллахха, киһини үөрдүбэт быйаҥ буолуохтаах.

СӨ-тин кылабаата Е.А.Борисов нэһилиэнньэ истиитигэр этэн турар, дьон эппитэ барыта болҕомтоҕо ылыллыа диэн. Итинтэн өйдөөтөххө, собуоттар тутуллалларын сүрүн туруосааччылар өрөспүүбүлүкэ саламтата уонна гааһы үрдэрээччилэр эбит дии саныыгын. Арассыыйа бырабыыталыстыбата дойдулар, эрэгийиэннэр бэйэлэрин сирдэригэр көрүөхтэрин баҕарбат собуоттарын тутарга тылланан,  өй угуоҥ эрэ кэрэх, ыһыктыбатыы ылса сатыыра саарбаҕа суох.

Миитин ыытары көҥүллээннэр, дьон санаатын этэр кыахтаммыт. Бэйэлэрэ да, киксэриилээх утары санааны этээччилэр баар буолуохтара сэрэйиллэр. Кутталлааҕа миитини ыстарар курдук провокацияны оҥоро сатыыр күүстэр көстүөхтэрин сөп. Бэрээдэги көрөөччүлэр миитини ыһарга буолбакка, тустаах сокуону кэһээччилэри тутар соруктаналларын умнубаталлар ханнык.

Е.А.Борисов толкуйдаан, ыйааһыннаан көрүөхтээх, кини аҕыйах сыл солоҕо олорооһуна дуу, омук дьылҕата дуу.

Сахабын, Өлүөнэ-Элиэнэ эбэбин көмүскэһэр санаабын хоһоонноон түмүктүүм.

 

          Кэрэҕин     

 

Кэрэҕин даҕаны эбэкэм

Күндээрдэ күлүмү ыһыахтыы

Күн күлэ көрүнэр киэлигэр,

Күөх налыы кытыллар далбаатыы

Көччүйэ устуһар курдуктар.

 

Кэрэҕин даҕаны Элиэнэм

Сиккиэрдиин сиэттиһэн кэлэллэр

Сибэккиҥ амарах илдьитэ,

Саханы санаатын күүстүүллэр

Саннытын кууспахтыыр иэйиитэ.

 

Кэрэҕин даҕаны Өлүөнэм

Халлааҥҥа харбаһар суорбалар

Хаххалыыр куйахтыы тураллар,

Халадаай таҥныбыт хатыҥнар

Харысхал  алгыһын ыыталлар.

 

Элиэнэм — сахабыт таптала

Эмпэрэ  мыраанын үрдүттэн

Эр хоһуун Манчаарыҥ көрөрө,

Эҥээриҥ мындаатын түөһүттэн

Эрчимин туруктуу туойара.

 

Өлүөнэм — омукпут дьылҕата

Сир Ийэ хоруга буолаҥҥын

Саргыны салайса сытаҕын,

Сүүһүнэн үйэҕэ устаҥҥын

Сүмэлээх илгэҕин бэрсэҕин.

 

Эҥсиллэр Элиэнэм барахсан

Аныгы сайдыыны уһансан,

Амырыын сүлүһүн кутуллан,

Кэхтиэҕэ дуо кыыс кэрэ айылҕаҥ,

Кэлиэхтээх кэнчээри ыччатыҥ?

 

Өҥ сирдээх Өлүөнэм барахсан

Өһөрүөх күүстэри утарсан,

Өргөстөөх тыллары этиэхпит,

Уостубат олоҕу туруорсан,

Улуугар уруйу эпсиэхпит.

 

Уһук УЙБААН.

 

 

 

23 мая, 2015 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*