Бу аата хайдах буолан иһэбит? Максим Сибиряков сөпкө сэрэхэдийэр

16 января, 2015 в 2:19
Ураанхай на машине

Бачча тухары хаһыакка, интернеккэ араас темаҕа сурук бөҕө бэчээттэнэр. Билиҥҥи кэми батыһыннаран аһаҕас кэпсэтиигэ үөрэтэ сатаан дуу, ол быыһыгар киһи сонньуйуох, сүөлүргүөх да курдук тыллар-өстөр тахсыталыыллар.

Саҥа дьыл иннинэ биһиги ытык кырдьаҕаспыт спорт, партийнай үлэ ветерана М.Н.Сибиряков “Саха сирэ” хаһыакка 11.12.14 сыл “Олус “сахатыйаары” гынныбыт дуу?” диэн ыстатыйатынан интернеккэ ЯКТ.ру “Дьоһун саас” форумҥа ырытыы оҥорон иһэннэр 07.01.2015 эмискэ сотторон кэбистилэр. Ытык кырдьаҕаспыт үлэлээбит, олорбут олоҕор сөп түбэһиннэрэн, бэйэтэ хайдах толкуйдуурунан дьиҥ баары, буолбуту олус үчүгэй ыллыктаах өйү-санааны биэрэн туран бэртээхэй ыстатыйаны суруйбут. Саханы түһэн биэрэр, самнарар тыллары дуу, омугунан күөнтэһиини дуу таһаарбатах.

Мантан сиэттэрэн, мин оҕо сааһым сылларын санаан кэллим. Биһиги дуу, күөнтэһиини дуу таһаарбатах илин эҥэр уһук нэһилиэктэрин оҕолоро оскуолаҕа омугунан нуучча тылын үөрэтэр программа толору үлэлээбитин, учууталлар баалларын үрдүнэн дэриэбинэбитигэр нуучча суох буолан нууччалыы кэпсэппэт, билбэт этибит. Холобура, биһиги кылааска бииргэ улааппыт нууччалыы билбэт нууччалаах этибит. Онтон атын нууччаны көрбөтөх дьон хантан сатаан кэпсэтиэхпитий?

М.Н.Сибиряков салайааччы буолбут киһи өссө икки, үс бүк эрэйи көрбүтэ чуолкай. Ону санаппыта улахан буруй буоллаҕай? Биһиэхэ билигин да нууччата суох нэһилиэк элбэх. Ытык кырдьаҕас чахчы баар, наадалаах суолу саамай сөпкө таарыйбыт. Эбиитин бар дьонугар кыһаллан махталлаах дьыаланы оҥорбут. Онон бу наадалаах кэпсэтиини сиэрдээхтик ырытан олоххо туһанарбыт, сүбэтин сүрэхпитинэн ылынарбыт ордук. Интернеккэ М.Н.Сибирякову өйүүр дьон этиилэригэр ытык кырдьаҕас сүдүтэ, улахана чахчы наадалаах этиини киллэрбитэ саамай сөпкө бэлиэтэммит.
Максим Николаевиһы мин оҕо сылдьан хайдах үлэлиирин көрбүт, билбит киһи быһыытынан, хата бу түгэнинэн туһанан кыратык ахтан аһарыым. Кини ханна үлэлиир да олус тэрээһиннээҕин, саталлааҕын бар дьонугар, норуотугар көрдөрбүт киһи. Бу кэлиҥҥи үс сылга бүтүн республика үрдүнэн уонча сыаналаах хотону туттубут, икки переработка сыахтарын оҥордубут, улахан сайдыыга таҕыстыбыт, диэн бар дьоммутугар телевизор, араадьыйа хайдарынан кэпсиибит, хаһыатынан арбанабыт даҕаны сүөһүбүт ахсаана күн-түүн аччыы турар.

1967-72 сылларга Уус Алдан Танда үрэҕин нэһилиэктэригэр М.Н.Сибиряков холкуос бэрэссэдээтэлинэн ананыыта олохтоохтор сүргэлэрин улаханнык көтөхпүтэ. Кини кэлбит кэмигэр холкуос каассатыгар үс солкуобай баара эбитэ үһү. Максим Николаевич сүүрэн-көтөн көрдөһөн, кэпсэтиһэн ссуда анаттаран харчыланан чааһынай дьиэлэртэн саҕалаан хас эмэ уонунан механизированнай хотоннору, саҥалыы сайылыктары, кулууптары, спортзаллары, оскуолалары, гаражтары, уопсай дьиэлэри туттартаабыта ардах кэнниттэн тэллэй үүнэрин курдук нэһилиэктэрбит ахсын үксээн киирэн барбыта. Саҥа күөллэр үөскээбиттэрэ. Уонунан тыһыынча гектаардаах ходуһа сирдэрэ оҥоһуллубуттара. Нэһилиэктэргэ ынах, сылгы үөрэ дэлэйбитэ. Олох күөстүү оргуйбута.

Оҕону кытта оҕолуу, эдэрдэри кытта эдэрдии, дьахталлары кытта дөбөҥнүк биир тылы булар, кырдьаҕастары кытта сатаан сэлэһэр, кэпсэтэр Махсыымы холкуостаахтар баара-суоҕа отуччалаах киһини “оҕонньорбут” диэн ытыктаан кэпсэтэллэрэ. Эрдэһитинэн, сырыыта түргэнинэн дьону сөхтөрөрө. Киэһэ оройуон киинигэр райком бюротугар мунньахтыы олорбут киһи сарсыарда “Тандинская дорога бырыы да бадараан, кыыннаах быһах потерял» диэн аакка киирбит куһаҕан суолунан уонтан тахса көстөөх Түүлээххэ киирэн хотон тутуутун дьаһайса сылдьар буолан дьону соһутара, сөхтөрөрө. “Хаһан утуйар, сынньанар киһиний?”, — диэн холкуостаахтар сэргээн кэпсэтэллэрин оччотооҕу оҕолор үгүстүк истэр буоларбыт. Аны бэйэтин кэнниттэн анаан соруйан оҥорбут курдук Р.П.Попову бэртээхэй солбугу хаалларбыта холкуоспутун сопхуос оҥорбута.

Киниэхэ солбуйааччынан үлэлээбит И.И.Егоров сопхуоһу салгыы сайыннаран республика, бүтүн сойуустааҕы социалистическай куоталаһыыларга тиийэ кыайыылааҕынан таһаарбыта. Үрэхпит нэһилиэктэригэр уордьаннаах, мэтээллээх элбээбитэ. Мин төрүүрбэр баара-суоҕа уонча саха балаҕаннаах Танда нэһилиэнньэтэ балтараа тыһыынчаҕа тиийэ үүммүтэ. Ол да иһин тандалар М.Н.Сибирякову ытыктаан билиҥҥэ диэри дьоһуннаах бырааһынньыктарыгар ыҥыран кэмиттэн кэмигэр бочуоттууллар, оҥотторбут күөллэрин көмүс хатырыктааҕынан тото-хана күндүлүүллэр, кэһиилииллэр. Кини сүбэтин, ыйыытын билиҥҥэ диэри истэллэр. Танда кэнниттэн кини илин эҥээр биэс улууһугар райсовет бэрэссэдээтэлинэн, райком бастакы сэкирэтээринэн үтүө суобастаахтык үлэлээн дьонугар-сэргэтигэр үтүө-мааны майгытын көрдөрөн уос номоҕор киирбитэ. Үтүөкэннээх суола-ииһэ бүтэйэ оспотоҕо. Ону бу улуустар бука бары кинини бочуоттаах гражданинынан билиммиттэрэ да туоһулуур.

Бу кыракый үрэх нэһилиэктэрин ыччаттарыттан аҥаардас Үлэ албан аатын уордьанын толору кавалера, Россия үлэҕэ геройа М.Н.Готовцевтан саҕалаан араас үтүөлээх, бочуоттаах үлэһиттэр, спорт маастардара, култуура диэйэтэллэрэ, наука, искусство үрдүк дабаанын дабайбыттар биһиги холкуоспутуттан тахсыталаабыттара. Бу барыта М.Н.Сибиряков үлэни-хамнаһы эргиччи өттүнэн олохтоохтук, саталлаахтык салайыыга сөптөөх акылааты уурбутун туоһулуур.

Биһиги аан дойду сайдыытын англия, нуучча тылларын нөҥүө эрэ билэр иҥэринэр кыахтаахпыт. Ити икки тылы саха тылыттан ойуччу чорботон ордук үөрэтиэхтээхпит. Саха тылынан үчүгэйдик кэпсэттэхпитинэ да сөп. Ону кэлэн иһэр кэм бэйэтэ ирдиир. Кистэл буолбатах тойотторбут оҕолорун нууччалыы үөрэттэрэллэр. Онон саха оҕолорунааҕар куоракка, тэрилтэлэргэ үлэни кэбэҕэстик булаллар. Оннооҕор норуодунай суруйааччыларбыт оҕолоро нууччалыы иитиилээхтэр, сахалыы аахпаттар. Сахалыы да сахалыы диэн үөрэтэр учуонайдарбыт сиэннэрэ бука бэйэлэрэ нууччалыы саҥаралларын ордороллоро буолуо. Ол сөп. Оҕолорбутун наһаа сахалыыга умса анньан сайдыыттан хаалларан түҥкэтэх дьон оҥортуо суохтаахпыт. М.Н. Сибиряков ону сэрэйэн, сэрэхэчийэн “Олус сахатыйаары гынныбыт дуу?” диэн ыйытыы биэрбитин сахсырҕаттан мамонт оҥорон сааҕынаһан эрэбит дуу?,—диэн аны мин ыйытыым.

Дуоктар Филиппов ситэри “сахатыйбыт”

Оҕо сылдьан төрөппүттэрбит, кырдьаҕастар хайдах кэпсэтэллэрин, сэлэһэллэрин кулгаах-харах буолан сэргэҕэлээн, сэҥээрэн истэрбит. Кинилэр ханнык эрэ дьоннор тустарынан кэпсэтэллэригэр сүрдээх сэрэхтээхтик киһини баһааҕырдыбакка, үөхпэккэ олус харысхаллаахтык сыһыаннаһан аатын ааттыыллара. Ким эмэ алҕас куһаҕан тылы кыбытаары гыннаҕына “айыы! Инньэ диэмэ” диэн бэйэ-бэйэлэрин буойсаллара. Сиэр-майгы, бэйэ-бэйэҕэ сымнаҕас сыһыан оннук этэ. Ким эмэ маатыралаатаҕына эбэтэр этистэҕинэ улахан сэмэҕэ, сиилээһиҥҥэ түбэһэрэ. Манан сылыктаатахха, билиҥҥи сайдыылаах үрдүк технология үйэтигэр үөрэхтэммит ыччаттарбытыгар холуйдахха былыргы сахалар ордук сиэрдээх-туомнаах, ыраас, чиэһинэй эбиттэр.

Биһиги кими эмэ ырытар буоллахпытына сахалыы сиэринэн бэйэ-бэйэбитин түһэрсибэккэ, кирдээх тылы, өйдөбүлү туттубакка саҥара үөрэнэрбит буоллар даа.

М.Н.Сибиряков ыстатыйатын интернеккэ ырытыы тыл билимин дуоктара бэрэпиэссэр Гаврил Филиппов “Кыым” хаһыакка ахсынньы 25 күнүгэр ”Олус” буолбатах, “ситэри” сахатыйбаппыт” диэн ыстатыйатыттан саҕаламмыт. Ити аата кини уокка арыы кутан киксэрэн, тэптэрэн биэрбит. Киһилии суобастаах киһи эбитэ буоллар куһаҕан тылы-өһү суруйуо суохтаах этэ. Онтон күөттэммит дьон ону-маны мээнэнэн тиэр-маар туойан өйбүт-санаабыт намыһаҕын, кыараҕаһын көрдөрбүттэр. Дуоктар Филиппов биир биллэр-көстөр суруналыыстан: “Харда суруйуоҥ дуо?”- диэн көрдөспүт. Хата ол киһи аккаастаммыта хайҕаллаах. Өйдөөх киһи эбит.

Оттон дуоктар Филиппов саха тылын албан ааттаахтык көмүскүүр олоҥхо айыы бухатыырыныы сананан: бу мин эйгэм, мин тылым быраабыллалара, онон суруйдахпына сатанар, диэн уустук боппуруоһу үчүгэйдик, сириччи толкуйдаабакка, ылла да харса-хабыра суох Сибирякову эрэ “сиир” гына ыстатыйа суруйан сирилэппит. Тоҕо? Ыччаттарбытын аһара баран наһаа сахатыта сатааһыны ыйыппытын иһин. Миэхэ бу быһыы-майгы араас санаалары үөскэттэ. Урут сэбиэскэй кэмҥэ былааһы наар хайгыахтаах этибит. Ким эрэ олохпут хайдах эрэ диэн ыйыттаҕына ол киһини тута ханна эрэ илдьэ бараллара. Бэрт соторутааҕыта биир автобуска кэнники түннүгүн үрдүнэн реклама курдук оҥоһуулаах дьиибэ суругу көрбүтүм: “Моя территория — мои правила” диэн. Суоппары тиийэн өҥөйөн көрбүтүм хара бараан киһи олороро. Билигин Францияҕа буолбут террактан аан дойду бүттүүнэ айманна. Атын итэҕэллээхтэр “Шарли Эбдо” диэн сатирическай сурунаал дьиэтигэр көтөн түһэн мунньахтыы олорор үлэһиттэрин харса суох ытыалаан өлөртөөтүлэр. Тоҕо? Итэҕэллэрин дьоһун суолтатын түһэрэн, дьүдэтэн көрдөрөр ойуулары-бичиктэри бэчээттээбиттэрин иһин. Ити атын итэҕэллээхтэр Францияҕа наһаа элбээбиттэр. Түөлбэлээн олорор сирдэригэр туора дьону киллэрбэттэр үһү. Бу биһиги сирбит—биһиги былааспыт диэн. Итинник быһыы-майгы долгуна биһиэхэ эмиэ тиийэн кэллэ дуу? Дуоктар Филиппов ыстатыйата миэхэ ити Франциятааҕы быһылааны, ити автобустааҕы суругу санатар.

М.Сибиряков ыстатыйатын аатын: “Олус “сахатыйаары” гынныбыт дуу?” диэбит. Бүтэһигэр ыйытыы бэлиэтэ туруорбут. Ыйыппыт ээ ыйыппыт. Ону тыл дуоктара ыйытыы бэлиэтин көрбөккө Сибиряков “Наһаа сахатыйаары гынныбыт ээ…”—диир” диэн олох атын этиини кэдиргитик оҥорон туспа өйдөбүлү биэрэн баайсан киирэн барбыт. Дуоктар Филиппов үрдүк культуралааҕа буоллар бу ытык кырдьаҕас ыйытыытыгар чопчу хоруйдуохтаах этэ. Ол оннугар, чуут төрөппүт аҕатыгар тэҥнээх Максим Николаевиһы, урут 87 киилэҕэ тустан республикаҕа сэттэ төгүллээх чемпион буолбут аатырбыт-суолурбут бөҕөһү өрө көрөн туран наар мөҕөн-этэн: “Сахалыы үөрэммит дьолун, өйдөөбөт, санаан да көрбөт, ахсарбат, сөбүлээбэт, аҕыйатарга ыҥырар, соҥнуур, буруйдуур, сэмэлиир, баайсар, саатырдар, өйдөбүлэ суох түктэри сүбэлэри биэрэр, өйдүүр да, махтанар да кыаҕа суох”, диэн ыган-түүрэн, ыйан-кэрдэн, дьүүллээн, бэрэпиэссэр, бэрэпиэссэр диэх курдук сыана туруоран, кириитикэлээн кирдиэхтэппит. Тыл билимин дуохтара бэйэтинэн дьэ итинник куһаҕан өйдөбүллээх тыллары мунньубута билиитин-сайдыытын кэрэһэлиир. Өһүргэммитэ буолан хадаар, ньоҕой сигилитин көрдөрбүт. Оо, таһыммыт, таһыммыт итиччэ буоллаҕа. Холумтаммытыттан ырааппатаахпыыыыт!

Бу сахалыы тыл туһунан мөккүөр буолбатах. Бу биһиги өйбүт-санаабыт, сиэрбит-майгыбыт сатарыйан эрэрин туоһулуур. Ыччаппытын үөрэтэр ааттаах киһибит суруга элбэх сыыппараларга, дакаастабылларга сигэнэн ыллыктаах төрүөттэргэ олоҕуран киһини итэҕэтэр гына быһааран, үлэни үлэ курдук суруйуохтааҕа. Оттон бу, ученай киһи ырытыытыгар ханан да майгыннаабат. Аатынан-суолунан саптынан дуу, боростуой ааҕааччыны сэнээн дуу ылбыт да М.Н.Сибиряков: “…Уруккунан хаалларар тоҕо сатамматый? …хантан хостоон таһаарбыт тылларай? … төттөрү өттө буоллаҕына эрэ табыллар дуо? … биир эрэ театрдааҕый? …уонча (алҕаһаатым дуу), театрдаахпытый? …эстрада ырыаһыттардаахпытый? Нууччалартан тоҕо биир эмэ ырыаһыт тахсыбатый?” диэн судургу ыйытыыларыгар (ыйыппыт ээ ыйыппыт) көнөтүнэн быһааран эппиэттээбэккэ, инньэ диэбит дии-дии, баайса-баайса, быһа тутан ыла-ыла үрдүттэн мээнэ-мээнэ, күдээринэ симэхсин эмээхсиннии сиилээбит-хоһулаабыт. Бу аата тугуй? Ыйытыы этиилэри арааран өйдөөбөт, ыйытыы бэлиэлэрин аанньа ахтан көрбөт туох буолбут тыл билимин дуоктарай?! Маннык ньыманан ханнык баҕарар ыстатыйаны, кими баҕарар араастаан эргитэ сылдьан алаадьылыахха сөп. Маннык олоҕо суох суруйуу туох да туһата суох таах хаалар этиһии. Мин бу дуоктар Филиппов Максим Сибиряков туһунан ыстатыйатын кини бэйэтин курдук ырыымпалыы барбаппын. Бытархайдаспаппын. Хас биирдии тылыгар тиийэ ырыттахха сыыһата-халтыта аһара элбэх. Хайдах баҕарар баайсыахха сөп. Өбүгэлэрбит: “Тыл уҥуоҕа суох” дииллэрэ.

Дьиҥэр, бу ыстатыйа суруллуутун төрүөтэ биллэр. Интернеккэ дьон эппиттэрин курдук быыбар хампаанньатын сэриитэ салҕанар. М. Сибиряков Е.Борисовы утарбыт айыытыгар дуоктар Филиппов көмүс солотуулаах тойоҥҥо бэрт буолан дуоһунаһа, көмүскэлэ суох хаалбыт ытык кырдьаҕаһы хатыылаахтык хаарыйан тойон хараҕын далыгар киирдэҕэ. Талаана, дьоҕура суох киһи итинник гыннаҕына эрэ аакка-суолга тиксэр, баһылыкка чугаһыыр буоллаҕа. Онуоха сөп түбэһэн модератор үөһэттэн ким эрэ сорудаҕын толорон тобу олоччу сотторон кэбиспит. Ити Сэбиэскэй система чиновниктара тойоҥҥо ньылаҥнаан атыттартан ордук балаһыанньаҕа тахсар ньымалара.

Билигин бюджет үбүн уон гыммыт биириттэн ордугун тыа сиригэр үлэни-хамнаһы тэрийии оннугар, быыбарга Ил Дархаҥҥа куоластааһыҥҥа үлэлээбит дьоҥҥо анаан араас министерстволарга саҥа департаменнары, о.д.а. эбэн биэрдилэр. Утарбыттары олимпиецка тиийэ хайа да бэйэлээх буоллун үлэлэриттэн устуу хампаанньата күргүөмнээхтик ыытылла турар.

Билигин Борисов быыбарга балыыҥкаларын түмэн сууттаһыылар буола тураллар. Арай куһаҕаныттан талан эттэххэ, Е.А.Борисов ити сууттарга ханна эрэ тиийэн хотторон хааллын. Хотторуон да сөп. Быыбар кэмигэр сыыһата элбэх. Ону дьон-сэргэ көрө-билэ сылдьар. Оччотугар бу былааска киириилээх-тахсыылаах филипповтар аны М.Н. Сибирякову харса суох арбыыртан соло булуохтара суоҕа. Хайдах буолан иһэбит? Эмиэ ыйыттым.

Арамаан Дьөгүөрэп.

16 января, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*