Быралыйан сылдьар үс талааҥҥа (Моисей Ефимов суруктарыттан)

25 июня, 2015 в 15:12
Иван Гоголев обо мне

Күн-дьыл аастар ааһар, кэм кэрбэннэр кэрбэнэр, олох устар, суураллар. Суол сотуллар. Ону кытары эйэлэһэргэр эрэ тиийэҕин.

Биитэр өй өлбөөдүйэ, санаа сайҕана илигинэ ааспыты бүгүҥҥүгэ көһөрөн аҕалан, көннөрбөккө көнөтүнэн саатар сурукка тиспит киһи дуу?

Эргэрэ охсубут таҥаһы бэрэлии сылдьан, хас эмэ сыллар тухары саалыс буолбуту быраҕарга диэн уураахтаары гыммыппын, ийэм барахсан олорбут олохпутуттан оччотугар туга да ордуо суох диэбитигэр сонньуйа санаатым. Ол таҥас диэн, оннооҕор буолуох олордьу сүтэр, бу орто дойдуга олорон ааспыккын мэлдьэһэ охсор.

Улуу дьон оннугар кинигэ суруйан албан аатырдар ойоҕос дьарыктаах биир дьахтар, мин эмиэ кинини үтүктэн дьоҥҥо өйбүн уларса оонньуу сылдьыбыппар, эн ааспыт кэм арааһын араарбат эбиккин диэн сэмэлээбитэ. Туохтуурдарга сыһыаннаан эттэҕэ. Чахчыта, ааспыт да ааспыт, барыта биир хааһахха киирэр диэн ону эридьиэстии барбат буоллаҕым.

Тµµ курдук чэпчэки

Санааны сырыстым,

Ситтэрбэт инники

Дьурааны батыстым.

 

Хас хардыым аайы мин

Манньыаты бырахтым,

Хас тµгэн кµндµтµн

Аахпакка арахтым.

 

Ааспытым манньыаты

Хааґа±ар хаалаата,

Хаампытым бэлиэтэ

Ханна да хаалбата.

Өссө хоһоон эбиликтээтэҕим үһү. Ханна наадыйбыт дьоҥҥо биир хоһооммун ыһыктымына өһүргэттим быһыылааҕа. Сунтаар быйылгы ыһыаҕа сэттэ кыталык кынаттаах дуу кыргыттар муусука доҕуһуоллаах хоһоон ааҕыахтаахтарыгар хоһоон көрдүү сатаабыттара. Суоҕу суоран ылыам дуо, ааспыттан хаһааспын саҥа курдук сандаардар санаам суоҕукайа бэрт буоллаҕа. Поэзияттан тэйбитим ыраатта, аны кэлэн хоһоонунан хоһуйуох суох. Оттон хаһан эрэ хоһоон – мин хорҕойор хонуум, быыһаныым буолан балтараа тыһыынча кэриҥэ хоһоону кэккэлэттим ини. Билигин тыл тыына биллэрин, өйгө күлүм гыммыт саҕыллан сайдарын, бэйэтэ-бэйэтиттэн тиһиллэрин кэтэһэн күммүн-дьылбын барыахпын баҕарбат курдукпун. Уонна монитору кыҥаан олорон хоһоон айар хайдах эрэ курдук. Онтон атыны айар айаката суохха дылы. Айар кыһа этэринэн, аахпыт элбэҕин күүһүнэн оһуор тылы тэҥнии тутан, санаан кэлэ-кэлэ саппыйан, өйдөөн кэлэ-кэлэ өтүүктээн хоһоон айдым ээ дииргэ кэрэгэй курдук.

Өссө биир сыһыана суоҕу сыбыы туттахха, биир эрэдээктэр эн онон-манан эргитиминэ, чопчу суруй, эридьиэстээмэ, киирии тылын уһатыма диэн үөрэҕин утаран эрэбин. Бу суруйуу суруналыыс киэниттэн арыый атыннаах буолуохтааҕынан туһанан, киириитин уһата санаабын соҥноотум.

Поэзия… Мин хоһоон эрэ суруйбат туһуттан арааһы бары айа сатаатым да, ити эйгэ ыыппат курдук эбит. Ааспытым хааһаҕар поэзияҕа сыһыаннаах үксэ бэрт эбит.

Үс үрдүк үөрэхтээхтэр да дьиэлэригэр көстөр сиргэ кинигэни уурбат буоллулар диэн этии тула мөккүөр тахса сылдьыбыттааҕа. Кинигэни аны төлөпүөнтэн ааҕар судургутуйда диэччи үгүс этэ. Аахтыннар эрэ буоллаҕа. Ким эрэ кинигэ эргэрдэҕинэ буортулаах, библиотека үлэһиттэрэ кинигэ быылыттан ыалдьаллар диэн аһарбыт этэ. Көс олохтоох бэйэм кинигэни таһаҕас оҥостубаппын. Урут оннооҕор кыраныысса таһыгар күрээн баралларыгар кинигэ соһор буолаллара. Ол билигин суох. Оҕо сааспыттан алтыспыт кинигэлэрим дойдубар, дьоммор, иитиллибит иэримэ дьиэбэр бааллар. Ону таһынан үлүгэр суруйуу үрүҥэ-харата эмиэ били эргэ таҥас курдук исписээнньэҕэ тахсалларын күүтэн сабыылаах ыскаабы иччилээн сыталлар. Хайаан бүтүн сэһэни илиинэн суруйарым эбитэ буолла, билигин биир илиис суругу суруйарбын улаханнык ыарырҕатабын. Ахсыс кылаас кэнниттэн ыраах үөрэххэ баран дьоммуттан тэйиэхпиттэн нэдиэлэҕэ биирдэ хайаан да сурук суруйдахпына сатанара. Ийэм бөдөҥ буочарынан суруйбут суругун ол дойдуга туттахпына, улахан үөрүү буоларын субу олорон өйдөөн кэллим.

Үллэр үйэбэр, саллар сааспар сурук бөҕөтүн суруйбут, оччону туппут да киһибин. Саамай элбэх суругу, ийэм да киэниттэн элбэҕи саха норуодунай бэйиэтэ Моисей Дмитриевич Ефимовтан туппут эбиппин. Уонтан тахса сыл устата тохтоло суох суруйсубут киһим кини эбит. Ол суруктары биири да энчирэппэккэ тиһэн баран мас дьааһыкка харайбыппын булан ыллым. Сүтэрэ сылдьыбытым этэ эбээт. Бэйиэт тиһэх сылларыгар тэйсибит кэммитигэр суох гынан кэбиспит буоллаҕым дуу диэн бэйэбин уорбаламмытым. Онтум баар эбит. Таҥаһы суох гынарга, эргэни элитэргэ мин маастарбын, кумааҕыны харыһыйар буоллаҕым. Этэргэ дылы, суруллубут суоруллубат уонна тыл тыыннаах, тыл кэтэҕэр олох сүмэтэ, сүрүн суолтата саһан сыттаҕа диэн санаам, хата, сайҕана илик эбит.

Өссө биир туора ойооһун. Ол таҥас-сап, мал-сал эрэбиисийэтинэн иирэ сырыттахпына, олбуор нөҥүөтүттэн хайа эрэ киһи миигин ыҥырда. Хаста да хайалараҕынаҕыный диэн үргүтэ сыстым. Кылааһынньыгым эбит, хараххынан мөлтөөтүҥ дуо диэн соһуйда. Ону кэмин иннинэ биэнсийэҕэ тахсаары сылдьар киһи буоллаҕым диэн хардардым. Кырдьык, эн искэр уйаламмыт иккис бэйэҥ уларыйбат биир курдугун иһин, кэм кэрбиир, саас баттыыр. Сотору өй мөлтүө турар. Аныгы үйэ күннээҕинэн күөйэр, мэйиини үлэлэтэр түгэн биэрбэт. Ааспыкка аарыыр, ыралаан ыраатар соло суоҕа бэрт. Били ойоҕос дьарыктаах дьүөгэм этэр хас да хаттыгастаах ааспыт кэмиттэн саамай ырааҕа эрэ ыраас, дьэҥкэ, күн бэҕэһээҥҥи күдэҥҥэ көппүтүн аанньа уонна күөрэйбэттии умнуллар. Киһи умнара үгүс. Дьэ, ол иһин суруксуттуур туһалаах курдук. Хаһан эрэ иэйэн суруйбуккун хат аахтаххына, төрдө-төрүөтэ син төрөөн тахсыан син. Барыта да арылыс гыннаҕына көҥүл. Ол кэриэтэ Моисей Ефимов барахсан хас нэдиэлэ аайы үлэ курдук суруйбут суруктарын аахтахпына, оччотооҕу кэм сорҕото тиллэн кэлиэ ини.

Эттээх кинигэ тахсыах элбэх сурук эбит. Күнүн-дьылын, сылын тутуһан өссө тикпиппин. Хаһан эрэ күөрэтэр күн-дьыл кэлиэн билбиттии. Оччолорго эдэрим да бэрдэ буолуо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһугар сүүрбэ биэстээхпэр ылыллыбытым. Уонна уонча сыл саамай эдэр суруйааччы ахсааныгар сылдьыбытым.

Кэтэхтэн куоластаан, бүөмнээн быһааран буолбакка, сиэр быһыытынан мунньахха куоластаабыттара. Кистэлэҥ куоластааһын этэ. Биир эрэ киһи утарбыт буолан тахсыбыта. Иван Гоголев мунньах кэнниттэн «фуршекка» мин бүгүн долгуйдум, дьиҥнээх бэйиэт кэллэ диэбитин өйдөөн кэллим. Арба, ол сойууска киириэм иннинэ үс күн утуйбакка бэйэбэр рекорд олохтообутум этэ. Ол остуоруйатын тистэхпинэ, суруйуу жанра букатын атын буолар ини…

Өйүм сиидэлээн, ити суруктарга туох чопчу баарын субу диэн билбэппин да, иһэ истээх буолуо диэн бүтэйдии сэрэйэбин. Моисей биһикки хардарыта сурукпут бэйэтэ исповедьтыҥы этилэр. Икки сойууһу холбоору сүпсүгүрэр быыс кэмҥэ, литература сыла дии-дии тэрээһин бөҕөнү ыыталларын саҕана норуодунай бэйиэтэ бэйэтин санаатын кыттыһыннарбытын саҕа буолуо этэ – өскө кинигэ буолан тахсар түгэнигэр.

Аны туран, ити туһунан быктарааппын кытары суругу көрүөх-истиэх, ылыах даҕаны баҕалаахтар көстө оҕустулар. Кинигэ иһигэр киириэх иннинэ өтүүктүөх да баҕалаах баар быһыылаах… Суруктар миэхэ тус бэйэбэр туһуламмыттара уонна тоҕо атыттарынан далаһаланнахха эрэ суруйуу дьоҥҥо тиийиэхтээҕий? Билиҥҥи кэмҥэ ааҕааччыга тиэрдэр суол аҥаардас кинигэ эрэ буолбатах.

Уонна… Моисей Дмитриевич биир суругун талымына эрэ арыйа баттаабытым, бэйэлээх бэйэм туһунан суруйбут эбит. Кини оннук суолталыыр, үрдүктүк тутар эбит буоллаҕына, тоҕо да мин туохтан барытыттан тутулуктанан, былыргылыы сэмэй аатын ылаары, суруйар кыахпын толору туһаммакка хаалыахтаахпыный дии санаатым. Мин аҕай дэммэккэ, тойоҥҥо-хотуҥҥа ньыла түспэккэ аҥаардас айарынан отучча сылы халтай ыыппыт бэйэм бу суруйааччылар тумус туттар киһилэрин тылларыттан, хойутаан да буоллар, тутум үрдээбит саҕа сананным. Уонна суруктары өтүүктээминэ, хайдах баарынан хат бэчээттиири таһынан, бэйэм кыбытык санааларбын кыттыһыннарыам дуу диэтим. Төһө да кинигэ эйгэтигэр ыйааһыннаах биир киһи бу суруйааччылары холбуу сатыыр кэмҥэ онон айдааны тардаайаҕын диэн дьиксинэр тыллары эттэр, баары баарынан ыытыам. Баҕар, бэйэбин аһара хайҕаабытым хастаан ылан быраҕыам, ол-бу олох ымпыгын, күннээҕи түбүк туһунан этиилэрин быһа сотуом буолуо. Таах да атын суруйууларга бытовой деталлары биир бэйэм ордук сэргээччибин.

Ол иннинэ бэйэм туспунан эппитин киллэриим:

 

Үтүө доҕорум Венера!

Бүгүн эн «Алҕаска арыллыы» диэн (били сборниккар киирбэккэ хаалбыт) кэпсээҥҥин аахтым (урут аахпатаҕым ээ). Дьэ, сөхтүм! Чахчы, талааннаах киһигин. Эйиэхэ туох кистэнэ сылдьарын бэйэҥ да билбэккин, атыттар да билбэттэр. Ты – таинственный человек! Транска киирии туругун олус бэркэ биэрбиккин. Оттон шкатулканы эн хоскор көрөн баран, ханна оҥоһуллубутун билбит, хаайыыттан тахсыбыт киһи туһунан лоскуй итиннэ наада эбитэ дуу, суоҕа дуу? (Дьиҥэ, мин ол киһиэхэ тоҕо эрэ күнүүлүү санаатым – чэ, ол туһа туспа).

Эн кэпсээн жанрыгар олус сонун буочардаах суруйааччыгын. Саха прозатыгар букатын саҥа, сонун сүүрээни киллэриэххин сөп этэ. Сонун сюжеты толкуйдаан баран, боччумнаах айымньыны суруйарыҥ буоллар.

Тылыҥ-өһүҥ да үчүгэй, кыайа тутан суруйаҕын. Оттон манна сорох «романистарбыт» айымньыларын уонча киһи соһо-соһо сылдьан көннөрбүттэрин үрдүнэн, халы-мааргы буолан сордуур. Мин бу тыллары эйиэхэ бэрт буола сатаан эппэппин. Ону эн бэйэҥ да билэҕин. Сатаан эппэппин. Ис санаабын этэбин. Эн миэхэ – таабырыҥҥын.

 

Ханнык баҕарар итэҕэл төрдө шарлатанствоттан тахсар дии саныыбын. Христианство да оннук дии – өлбүт Христос тиллиитэ. Омоллоон оҕонньор: “Христианство- цивилизованнай итэҕэл”, — диирин мин утарсабын. Ону кини: “Эн итиннэ кыттыма, күлэ-күлэ бэйэҥ туспа сырыт”, — диир.

Мин бу сарсыарда быралыйан сылдьар үс талааҥҥа: Бааска Дедюкиҥҥа, Сабарай Илгэҕэ уонна эйиэхэ сурук суруйдум.

11.03.2002 с.

 

Эн Тамараны тоҕо итиччэ таҥара оҥосторуҥ буолла? Кини да саха тылын билэрэ холоон соҕус буолуохтаах этэ. Кими да үтүктүмэ, кими да истимэ, бэйэҥ хайдах саныыргынан, сүрэҕиҥ тугу этэринэн суруй. Онон бүтэр! Эйиэхэ ураты талаан баарын мин билэбин. Миигин, онно баҕас, эрэн! Рая Сарби этэрин курдук, үөһэттэн, Космостан оннук этэллэр.

Эн суруккун били хаптаҕай бытыылкалаах коньягынан сууйа олоробун…

27.03.2001 с.

 

Манна кэпсэтии буолла.

— «Руфовтыы олоруохха! Венералыы олоруохха!» диигит да, Руфов хаартыһыта бэрт.

— Быраҕыа буоллаҕа.

— Оттон Венера?

— Табахсыт.

— Быраҕыа дуо?

— Баҕар…

Дьэ, ити курдук куолубутунан булумахтана олоробут.

Иван Спиридонов правительствоҕа мунньах буоллар эрэ: «Биһиги Союзпут оччо көрсүһүүнү оҥордо, бачча мунньаҕы ыытта», — диэн кэпсэнэр. Мин ону: «Былыргы горком курдук мунньаҕынан үлэлиир эбиккит. Онон

Бокоорбут Уйбаан Дуолу

Болҕомтоҕо ылбат куолу», — диэтэхпинэ күлсэллэр.

5.05.2000 с.

 

Оо, олох, олох…

Бу уопсастыбаҕа сатаан сөп түбэспэт, түбэһэ да сатаабат, бэйэ туспа өйдөөх-санаалаах киһи олох олороро, бэйэтин булунара уустук быһыылаах.

 

Биһиэхэ арыгыны Сэмэн Руфов, В.Сивцев быраҕаннар, иһэр киһи Чуукаар биһикки хааллыбыт быһыылаах диирбин, «уолаттар» эн иһэриҥ сөп, биир-икки үрүүмкэттэн аһара барбат киһи, оттон Чуукаары букатын буой дииллэр, хаһыатын тиэрэ-маары таһаарар.

 

4.10.1999 с.

 

Ити курдук хабааннаах элбэх эбит. Майыһыай билинэр бэйиэтэ, биллэн турар, бэйэтэ уонна Бэньиэрэтэ диэн күлэн-оонньоон этэллэригэр сыһыаннаах элбэх. Ол эрэ буолбатах, икки сойуус, айар ыыр, суруйааччылар тустарынан өссө үгүс.

Бэйэтэ айар кыһа курдук. Мин умна быһыытыйбытым иһин, Моисей Дмитриевич суруйан хаалларбыта ити кэмнэри хат тилиннэрэн күөмэйбэр туох эрэ туран хаалла…

Бэс ыйын 25 күнэ, 2015 сыл.

Венера ПЕТРОВА.

25 июня, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*