Ииппит аҕам Семенов Афанасий Гаврильевич кэпсээннэрэ

29 мая, 2015 в 13:18
загружено

Тиийээппитин кытары, богуонтан таһааран, стройдатан баран: “Ньиэмэс Москва анныгар кэлэн турар. Биһиги Сэбиэскэй Сойууспут киин куоратын ханнык да халабырдьыт таарыйыа суохтаах. Онон, табаарыстар, дойдубут туһугар, Сталин туһугар түөкүннүү саба түспүт өстөөҕү суох гыныахтаахпыт”

Табахпын бырахпытым

 

Сэрии иннинэ ас таҥас олус кырыымчык этэ. Аҕам Хабырыыс  бэдэрээттиирин күүһүнэн ону-маны булар этэ.

Ийэм Кэтириис дьиэтин-уотун көрөн, биир-икки ынахтааҕын бэрийэн, элбэх бытырыыс оҕолору бүөбэйдээн хаалара.  Ол быыһыгар ийэм барахсан хамсалаах табаҕы тардара (ол саҕана табахтарын “сааҕын” бырпахпаттар эбит этэ). Табаҕа бүтэн хааллаҕына: “Оҕолоор, табахпын илдьиритэн биэриҥ эрэ”, — диэн соруйарын өйдүүбүн. Биһиги, үөрэ-көтө, оһох холумтаныгар мунньуллан турар хатан хаалбыт табах сааҕын ылан,  былдьаһа-былдьаһа, саха быһаҕынан кырбаан, бэлэмнээн биэрэрбит. Ол кэнниттэн ийэм көмүлүөк оһоҕун иннигэр олорон, сынньана таарыйа, хамсатын толору симинэн, аргыый аҕай кыһыл чохтон уот ылынан баран табахтыы олороро харахпар бу баар курдук.

Мин сэриигэ ыҥырыллыахпар диэри табах диэни тардыбатаҕым. Арай сулууспалыы сылдьан, уолаттары үтүктэн табахтыыр буолбутум. Тоҕо диэтэргит, ким табахтаабат, сынньаммат. Ол курдук сэрииттэн табахсыт буолан кэлбитим.

Сэрииттэн кэлэн баран Сунтаарга Баһылайаптар диэн ыалга күтүөттүү сырыттым.

Арай биирдэ Кириэстээхтэн Сунтаарга дьоннорбор ыҥыырдаах атынан күүлэйдии диэн тиийдим. Ону-маны кэпсэтэн ыаһахтаһан баран, хоско киирэн хамсалаах табахпын тарда-тарда хаһыат ааҕа сыттым.

“Хайаа! Бу туох үлүгэр буруотай!” — диэн айдаантан көрө түспүтүм доҕоор, хоһум иһэ туох да көстүбэт ыыс быдаан буруо үлүгэрэ. Онно көрбүтүм, ааҥҥа Алааппыйа эмээхсин киирэн турар эбит.

Туох да үгүс кэпсэтиитэ суох, хамсалаах табахпын хаба тардан ылла даҕаны, суунар сир үрдүгэр быраҕан кыыратта. Мин өһүргэһим диэн сүрдээх этэ, аппар олоро биэрдим да,  дойдум диэки ыстанара турдум.

Дойдубар тиийэн оттоон, бултаан-алтаан сырыттым.

Биирдэ уолаттардыын тайахтыы бардыбыт. Дьоннорум бары табахтыыллар. Эчи, минньигэһиин, сыта кэлэрэ, мэктиэтигэр тыалы утары кэлэр ээ, киһини кыһытыах. Мин атым сэбин-сэбиргэлин бэрийбитэ буолан, эбэтэр тыаҕа тииҥнии баран аралдьыйан кэлин умнан, табах туһунан санаабат да буолбутум. Бу уолум табахсыт буолан хаалла, һэ-һэ.

 

Бастакы хомуур

 

      Биһиги бииргэ төрөөбүттэр элбэх этибит. Мин үрдүбүнэн эдьиийим Маарыйа уонна убайым Ньукулай анныбар быраатым Сөдүөт диэн бааллара. Атыттар араас кэмнэргэ ыалдьан эҥин эрдэ суох буолуталаабыттара.

Былыр бэдэрээт диэн баар этэ. Аҕам Мухтуйаҕа (билиҥҥитэ Лиэнискэй), Өлүөхүмэҕэ тиийэ таһаҕас таһар, бэдэрээттиир этэ. Онно мин убайбын кытары олбус-солбус сылдьарбыт.

Убайым барахсан сып-сырдык хааннаах, сып-сырдык баттахтаах, биир да кылаас үөрэҕэ суох эрээри ааҕар-суруйар киһи этэ. Бэдэрээккэ тиийдэҕинэ кинини убаастыыллар эбит этэ. Кини ханна таҥаһын уурда да, ол сокуон курдук этэ. Ким даҕаны чугаһаабат. Элбэх саҥата суох, биир икки тылынан барытын быһаарар киһи эбит этэ.

Сэрии саҕаланаатын кытары Ньурба райвоенкомата убайбын уонна хас да эдэр сэнэх саха уолаттарын бастакы хомуурга ыҥыран илдьэ барбыттара. Миигин ис тэһэҕэс эбиккин диэн хаалларан кэбиспиттэрэ.

Убайым Ньукулай ити курдук баран сураҕа суох сүппүтүн туһунан 1942 сыллаахха “хара сурук” кэлбитэ. Хомойуох иһин, кини билигин ханна көмүллэ сытар сирэ биллибэт.

 

Сэриигэ ыҥырыллыы

 

Аҕа дойду сэриитэ саҕаланыытыгар миигин ис тэһэҕэскин диэн бастакы хомуурга ыҥырбатахтара. Ол оннугар бииргэ төрөөбүт бырааппыныын Сөдүөттүүн, Мухтуйаҕа мас кэрдиитигэр ыыппыттара. Ол сылдьан ириҥэлээх баас буолан, ыалдьан балыыһаҕа эмтэммитим.

1942 сыл күһүнүгэр аармыйаҕа барарга бэбиэскэ тиийэн кэлбитэ. Биһигини түргэн үлүгэрдик байыаннай хамыыһыйаны ыыта охсон, аармыйаҕа утааран кэбистилэр. Быраатым эрэйдээх сайыһа хаалаахтаабыта, харахпар билигин да баар. Кини мас кэрдиитигэр соҕотоҕун үлэлии хаалбыта. Онтон эһиилигэр дьоппуон сэриитигэр ыҥырбыттар этэ.

Биһигини Өлүөнэ эбэ хотун устун, онтон тимир суолунан Иркутскайга тиэрдибиттэрэ. Тиийэн таҥас-сап ылан, саа-саадах сүгэн, дьэ үөрэхпит саҕаламмыта.

 

Түбэһэ сыспытым

 

Сулууспалыы сырыттахха, аспыт диэн олус кырыымчык этэ. Хоргуйбат эрэ бэтэрээтинэн сылдьабыт. Ол быыһыгар байыаннай үөрэхпитин барабыт. Хаамабыт, сыал ытабыт, мэһэйдэри туоруубут.

Биһигини, саллааттары, ыскылааты харабыллатар этилэр. Мин нууччалыы кыайан билбэт буоламмын “бар-кэл” эрэ диэҥҥэ сылдьабын.

Биирдэ пуоспар турдахпына, икки саллааттаах старшина кэлэн, туох да диэбэккэ иһирдьэ киирэн хаалла. Уолаттара таһыгар хааллылар. Сотору соҕус тугу эрэ тутан таҕыста уонна “этиэҥ да сэрэн” диэн сутуругун көрдөрдө, уонна баран хааллылар.

Таһырдьа тымныыката сүрдээх, барааҥка сон нөҥүө киһи курдары тоҥор тыал.

Онтон, туох эппитэ эбитэ буолла, биирдэ, “туох айылаах баарын манатар баҕайыларай”диэммин киирэн көрөргө сананным. Онно киирбитим, доҕоор, саха санаабатах мала-сала, аһа дьэ манна баар эбит. Ымсыырдым аҕай. Хайыамый, устаап аата устаап. Уонна байыаннай балаһыанньанан ылан баран тутулуннахпына ытан кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ. Ол да буоллар, аччыгым бэрт буолан, аҕыйах тооромос хортуосканы ылан сиэппэр уктан кэбистим.

Өлүү болдьохтоох, ыскылааттан тахсарбар, биир лейтенант дьахтар кыбынан баран, ааһан иһэр эбит. Миигин көрөөт: “Рядовой Семенов, итиннэ тугу гынныҥ”, — диэн ыххайда. Ону мин: “Халлаан тымныыта бэрт, иттэ киирбитим”, — диэтим. Ону кини: “Пойдешь под трибунал”, -диэн саанна уонна миигин батыс, штабка бардыбыт диэтэ.

Хата кинилэр уруттаан бардылар, мин батыһааччы буоллум. Ол иһэн: “Арай сиэппэр баар хортуоскаларбын буллуннар, оччоҕуна дьууктууллар, биир биэс кэпсэтиитэ суох. Хайдах буолабын?” — диэн ону-маны толкуйдуу истим. Онтон өй ылан, “хаһааһым” дуомун, суол кытыытыгар быраҕаттаан кэбистим. Баҕар, ханнык эрэ дьоллоох булан туһаммыта буолуо.

Ол курдук штабпытыгар тиийдибит.

Лейтенант: “Уоруйаҕы туттум, дьэгдьийиҥ уонна губаҕа уган кэбиһиҥ”, — диэтэ. Тараччы тутан ылан дьэгдьийдилэр да, тугу да булбатылар.

Ити мучумааннаһа сырыттахпытына, арай кып-кыра уҥуохтаах, бүрээтэ, хаһааҕа биллибэт аппысыар киирэн кэллэ. Дьонум бары чиккэс гына түстүлэр.

– Туох буолла, бу саллааты тоҕо туттугут?! – диэн туоһулаһыы буолла.

Онно лейтенант: «Уоруйаҕы туттум, трибуналга биэриэххэ наада”, – диэн эттэ. Мин билигин туох-ханнык буолан хаалыан билбэппин. Бүтэһигэр синэ биир диэн турдахпына, били аппысыарым баргыйан турбат дуо:

— Өссө кини трибуналлаах баҕастаах. Эйигин онно биэриэххэ наада, байыаннай балаһыанньа кытаанах кэмигэр эн арыгылыы, дьахтардыы сылдьаҕын. Эбиитин байыаннай объегы харабыллыы турар саллааты тутан аҕалаҕын. Таҥнарааһын буолбатах дуо?! Бу киһи кимин билэҕин дуо? Бу саха уола, тииҥи сүүс миэтэрэттэн харахха түһэрэр киһи. Сэриигэ киирэн оннук киһи хас өстөөҕү суох гыныан билэҕин дуо? Акаары! Босхолооҥ, сип-сибилигин!

Ити курдук, биир дойдулааҕым Жирков диэн киһи өлөр өлүүттэн быыһаан ылан турардаах.

 

Сыал ытыы

 

Күн аайы барыгын бары иилинэн баран сүүрүү, хаамыы. Эҥин араас мэһэйдээх сирдэринэн туорааһын. Ол быыһыгар ыстыыгынан киирсии, сыал ытааһын.

Биирдэ стройунан хаамтаран полигоҥҥа аҕаллылар. Туох бэйэлээх эбитэ буолла диэн көрбүтүм, арай, ыраах туохтар эрэ хамсыыллар. Төттөрү-таары сыҕарыйаллар. Хамандыырбыт: “Билигин эһиги ол хамсыыр сыаллары ытыаххыт”, — диэтэ.

Биһиги бөлөх бөлөх арахсан ытыалаатыбыт. Мин ыттаҕым аайы суулларан иһэбин, уолаттар хаһан эбит табаллар. Онно хамандыырым көрөн баран, снайперскай оскуолаҕа барыаҥ дуо диэтэ. Мин туран, бу акаары санаабар, “уолаттарбыттан хайдах хаалан хаалыамый” диэн аккаастаан кэбистим.

Онтон хайыһар биригээдэтэ тэрийэбит, сотору сэриигэ киириэххит диэтилэр.

Аны туран хайыһарынан хаамыы буолла. Мин дойдубар, туут хайыһарынан сылдьыбыт буоламмын, олус ыарырҕаппатым. Бастаан утаа сүүрэн иһэн, сууллан түһээт ытарга ыарахан курдук этэ, онтон кэлин үөрэнэн сатанар буолбута.

Биир түүн бойобуой түрүбүөгэнэн ойутан туруоран, барыбытын пуойас богуонугар симэн кэбистилэр. Хас да күнү, түүнү быһа айаннаан Саратов куоракка аҕаллылар. Тиийээппитин кытары, богуонтан таһааран, стройдатан баран: “Ньиэмэс Москва анныгар кэлэн турар. Биһиги Сэбиэскэй Сойууспут киин куоратын ханнык да халабырдьыт таарыйыа суохтаах. Онон, табаарыстар, дойдубут туһугар, Сталин туһугар түөкүннүү саба түспүт өстөөҕү суох гыныахтаахпыт”. Эҥин араас өрөгөй тыллар этилиннилэр. Ол кэнниттэн барыбытын чаас-чаас араартаан кэбистилэр. Мин хайыһар биригээдэтигэр түбэстим.

Ол сылдьан арай дисэнтиэрийэ ыарыыта саба биэрэн кэбистэ. Мин, били сэриигэ сибилигин барыахтаах киһи, госпиталга киирэн хааллым. Хас хонук эмтэммитим эбитэ буолла, үтүөрэн тахсыбытым, дьонум хайыы үйэ барбыт этилэр.

Хойут истибитим, мин анаммыт биригээдэм уолаттара Старай Русса куорат анныгар Ильмень күөлгэ тыыннара быстыбыт этэ. Сиэхситтэр.

Билигин санаатахпына, бу сибилигин тоҕус уон сааспын туолар ыйаахпар ол саҕана, иһим дэлби барбыт эбит.

 

Ньиэмэс пулеметчига

 

1943 сыллаахха сайын бирикээс кэллэ. Ньиэмэс күүстээх сэбилэниилээх тоҕойун ылыахтаахпыт диэн.

Биһиги окуопаҕа кэтэһэн олоробут. Ол кэмҥэ ким дьонноругар сурук суруйар, ким сотору-сотору табахтыыр, ким саатын, сэбин сотор.

Халлаан арыый суһуктуйуута: “Бардыбыт”, — диэн хамаанда кэллэ. Биһиги окуопаттан ойон таҕыстыбыт да, туох да саҥата суох сүүрдүбүт. “Ураа” диэн хаһыытаппат этилэр. Тоҕо эбитэ буолла?

Иннибит диэки сүүрүү кытаанаҕа. Ньиэмэстэр дьэ өйдөнөн, биһигини ытыалаан бардырҕатан бардылар. Киһи бөҕө суулунна. Онно хаһыы, манна ынчык буолла. Ону ол диэбэккэ иннибит диэки баран иһэбит. Ол сүүрэн иһэн көрдөхпүнэ, ньиэмэс окуопатыттан туох эрэ чоройон турар эбит. Ойон киирбитим, биир ньиэмэс муннукка илиитин өрө уунан баран сыстан олорор эбит. Мин соһуйан хаһыытыы түстүм. Онно уолаттарым ойон киирдилэр да, туох да үгүс кэпсэтиитэ суох, киһилэрин соһон таһаардылар да, кырбаан, тэбиэлээн кирдиргэтэн бардылар. Хамандыырбыт сүүрэн кэлэн: “Билиэннэйи өлөрөр табыллыбат. Штабка илдьиҥ”, — диэтэ.

Мин тиийэн туттараран кэбистим. Онтон эппиттэрэ, улахан кутталлах киһини ылбыккын диэн. Ньиэмэс пулеметчига эбит. Арай көрбөккө аттынан ааһан хаалбытым эбитэ буоллар, “ЫТ” буолуох эбиппит.

 

Ньиэмэс аппыһыара

 

Биирдэ балаһыанньабыт кытаатта быһыылаах. Хамандыырбыт кэлэн: “Тыл аҕалыахха наада”, — диэтэ. Миигин уонна хас да киһини ааттаата.

Түүн үөһэ хоҥуннубут. Өстөөх мэһэйдэрин туораан, эҥин араас сиринэн айаннаан, халлаан сырдыыта суол кытыытыгар кэллибит.

Арай иһиттэхпитинэ, массыына кэлэн иһэр тыаһа иһилинниллэ. Биһиги хаптайан кэтэстибит.

Сотору соҕус суолга биир кыра массыына уота көһүннэ. Хамандыырым: “Семенов, гранатаны бэлэмнээ”, — диэн дьаһайда. Мин чугаһаан кэлбитигэр, гранатабын быраҕан кыыраттым. Массыынабыт тохтоон хорус гыннарда. Биһиги ытыалаабытынан ойон тахсаат да, массыына аанын аһа баттаатыбыт. Онно көрбүппүт, ньиэмэс аппысыара олорор эбит, суоппара өлбүт. Ону билиэн тутан чааспытыгар аҕаллахпыт дии.

 

Госпиталга

 

      Мин сэрии кэмигэр уопсайа госпиталга түөртэ эмтэммитим. Бастаан Саратов куоракка ыалдьан, онтон атаака кэмигэр, бэйэм киһим алҕас ытан кэбиһэн, онтон… Чэ, саас-сааһынан кэпсээтэххэ маннык.

Биирдэ улахан атаакаҕа киирэн иһэбит. Ньиэмэс ытара сүрдээх. Ону ол диэбэккэ иннибит диэки сүүрэбит. Өлөр-хаалар туһунан  толкуй олох суох. Биир кэм иннибитин көрө-көрө ытыалыы-ытыалыы сүүрэбит эрэ. Ол кэмҥэ эмискэ кулгааҕым “чуҥ” гынан хаалла.

Өйдөнөн кэлбитим, нуучча кыыһа сирэйбин таһыйа турар эбит. “Семенов, ты как? Слава тебе Господи!” — диэтэ уонна соспутунан барда. Барахсан, кып-кыра эрээри, эчи күүһүкэйин. Соһорун быыһыгар туох эрэ диэн саҥарар. Ол быыһыгар мин сүтэн ылабын быһыылаах. Бэйэбит окуопабытыгар тиийээппитин кытары таҥнары соһон түһэрэн баран, икки саллаат санчааска илдьэн биэрдилэр.

Мин төбөбөр, контузия ылан, эбиитин уҥа атахпар таптаран, госпиталга балтараа ый курдук эмтэммитим.

Үрүҥ халааттаах аанньаллар барахсаттар күннэри-түүннэри көрөн- харайан, сотору соҕус атахпар турбутум. Таһырдьа тахсан ыскамыайкаҕа олорон сынньанар буолбутум.

Ол сылдьан көрдөхпүнэ, биир балтыһахтаах саллаат табахтыы олорор буолар. Ханнык омук буолара биллибэт. Мин хараҕым олус сөбүлүү көрөр. Кэнэн бэйэлээх, олох чугаһаабаппын. Кыбыстабын диэххэ дуу?

Ити курдук элбэх күннэр аастылар. Мин чааспар барар кэмим кэллэр кэлэн иһэр.

Биир үтүө күн, таһырдьа дьаарбайа сылдьан көрбүтүм, били саллаатым олорор. Тиийэн, нууччалыы табах көрдөөтүм. Хайдах өйдөһөрбүтүнэн. Мин ыйыттым:

  • Хантан сылдьар киһигиний?
  • Саха сириттэн.

Бабат дии түстүм. Онтон сахалыы:

  • Мин эмиэ Саха сириттэн. (Ол онтон үөрбүппүөн, төрөөбүт тылбын истэн).
  • Ханнык улуустан сылдьаҕын?
  • Сунтаарбын, оттон эн?
  • Мин эмиэ.
  • Оттон, нэһилиэгиҥ ханныгый?
  • Кириэстээх.
  • Мин эмиэ онтон сылдьабын дии. Аатыҥ ким этэй?
  • Бүөтүр диэммин, Сиидэрэп. Оттон эн ким этигиний?
  • Мин Хонооһойбун дии, Куолайбын, Хабырыыс оҕонньор уолабын.

Оо, хара кырыыстаах сэрии ханнык киһини олоҕун, дьылҕатын уларыппатаҕай? Төһөлөөх киһини суорума суоллаан, тулаайах хаалларбыта буолуой? Төһөлөөх сири куорҕаллаабыта буолуой? Оннооҕор оҕо сылдьан бииргэ улааппыт, алтыспыт киһигин дьүһүн кубулуйуор диэри уларытар. Иэдээн.

Биһиги сүтүкпүтүн булбут дьон курдук, онтон ыла хаһан мин чааспар барыахпар диэри күн аайы көрсүһэн, дойдубут туһунан кэпсэтэн, ахтылҕаммытын таһаарабыт.

Сотору соҕус мин үтүөрэн чааспар барбытым. Оттон Бүөтүр Уоһукабыс өссө да эмтэнэ хаалбыта. Ол кэнниттэн сэрии бүппүтүн эрэ кэннэ дойдубутугар көрсүбүппүт.

 

Бүтэһик бааһырыы

 

      Биһиги сэриилэрбит өстөөҕү үүрэн, араас дойдулары, куораттары босхолуу-босхолуу, иннин диэки баран иһэр. Хамандыырдарбыт: “Сотору ньимэһи кыайыахпыт, өстөөх бэйэтин арҕаҕар тиийэн эрэбит”, — диэн күн аайы этэллэр. Ол аайы биһиги бу кырыктаах сэриини күөртээбит өстөөх түргэнник суох буоларын туһугар харса суох сэриилэһэбит, бииртэн биир сири ыла-ыла баран иһэбит.

Биирдэ атаакаҕа киирэн истэхпитинэ, ньиэмэстэр минометунан ытыалаан бардылар. “Окуопаҕа төннүҥ”, — диэн буолла. Мин кэнники хаалан хааллым. Ол кэмҥэ аттыбар миинэ түһэн эһиннэ. Эстии күүһүттэн көтөн хааллым.

Биирдэ өйдөөбүтүм тула өттүбэр аймалҕан бөҕөтө. Хараҕым кыайан көрбөт. Аҥаар илиим эрэ хамсыыр. Атыным олох нукаай курдук. Тугу да билбэппин. Хаһыытыыр кыах суох. Арай илиибин хамсатан, аптамааппын көрдүүбүн. Онно, бу санаатахха, санитардар: “Живой”, — диир саҥалара иһилиннэ. Уонна кэлэн: “Тугу көрдөөтүҥ?” – дииллэр. Ону мин: “Аптамааппын аҕалыҥ, ыарыыта бэрт. Бэйэбин бэйэм дьаһаныам”, — диэтим.

Үгүс элбэҕи ыйыппатылар. Илдьэн оҥочо курдукка уган кэбистилэр. Арай онтум хамсаан барда. Өйдөөбүтүм, ыттар эбит. Олор барахсаттар бааһырбыттары санчааска илдьэллэр эбит. Эчи, өйдөрүкэтин.

Ити курдук, ыараханнык бааһыран, түөрт ойоҕоспун тоһутан, аҥаар харахпын сүтэрэн, аҥаар бүөрбүн ылларан, бэрт уһуннук госпиталга эмтэнэн баран, тыһыынча тоҕус сүүс түөрт уон алта сыл сааһыгар дойдубун булбутум.

Ол кэлэрбэр бииргэ төрөөбүт быраатым Сөдүөт дьоппуон сэриитигэр сылдьан кэлбит этэ. Ол гынан баран, улаханнык ыалдьан, оройуон киинигэр Сунтаарга балыыһаҕа сытыара киллэрбит этилэр.

Мин сыарҕалаах атынан бырааппын көрсөөрү Сунтаарга айаннаатым. Хомойуох иһин, тыыннааҕын кыайан баттаспатаҕым. Тиийиэм иннинэ барахсан тыына быстаахтаабыт этэ. Ону аппар тиэйэн аҕалан, Куолайга, оонньообут, улааппыт сиригэр харайбытым.

Онтон ыла сыллар-хонуктар аастылар. Мин холкуоска, онтон сопхуоска, эҥин араас үлэлэргэ үлэлээн кэллим. Сылгыһытынан, сүөһү бостуугунан, каадырабай булчутунан. Хара ойууру тилэри хааман, эҥин араас түүлээҕи бултаан дойдубар, дьоннорбор өҥөбүн оҥордоҕум буолуохтаах.

Биһиги көлүөнэ дьон улахан ыар кэми ааспыт дьоннорбут. Мин олорбут олохпун өлөр өстөөхпөр да баҕарыам суох этэ. Эһиги сааскытыгар сэрии алдьархайа биллибэтин. Дьоллоохтук, эйэлээхтик олоруҥ.

Эһиги, эдэр дьон, биири өйдөөҥ. Киһи олорорун былаһын тухары олох олоруохтаах уонна ол иһин охсуһуохтаах.

Сэгэй.

 

 

 

 

29 мая, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*