«Киьибит» аата саха омук

9 марта, 2014 в 2:19
Быыбар

Ааспыт суруйуубар, ону-маны ыатаран баран, ханнык да паартыйа, онноо±ор итэ±эс µрдµнэн киґи тус бэйэтэ муІур былаастаа±ын санатан тµмµктээбитим.

Бµгµн ол «Киґим» туґунан куолулуур «АС» аа±ааччытын кытта сэґэргэґэ тµґэргэ сананнным.

Инники суруйууларбар ірµµ да, олохпут бары кістµµлэрэ (µірµµтэ-кітµµтэ, кыґал±ата-ыарахана о.д.а.) бэлиитикэ±э, ол аата быыбардарга бэйэбит «уруй-айхал» этэн талар-куоластыыр былааспытыгар кэлэн кэтииллэрин санатыґа сатааччыбын. Нэґилиэк дьокутаатыттан-баґылыгыттан са±алаан, инньэ, ПутиІІа тиийэ бэйэбит талбыт дьоммут буолуохтара дии (сокуон быґыытынан элбэх куолаґы ылбыт кыайыылаахтар). Дьэ, оччо±уна, ол бэйэбит (баґыйар µгµспµт) куоластаан талбыт тойотторбутун кириитикэлээбитэ буолан туох  туґаны ылабытый? Суох бі±і буолла±а дии Оччо±уна, хайдах буолабыт?

Ол иґин этэбин: саамай µрдµкµ былаас хас биирдии киґиэхэ – Эйиэхэ, Миэхэ баар. Ону сатаан туґана µірэниэхтээхпит. Атын сайдыылаах демократия дойдуларыгар курдук, былааска тардыґар, соро±ор суудайар да дьоммутун аґа±астык кµрэстэґиннэрэн, ис эриэннэрин кірін-билэн эрэ баран, тус куоласпытын биэриэхтээхпит. Оннук. Оччотугар, дьиІнээх былаас кіннірµ быыбардааччыга – эн биґиэхэ буолуохтаах: талбыт баґылыкпытын кытта тэІІэ эппиэттэґиэхтээхпит, наада буолла±ына, кімі-ньыма буолуохтаахпыт. Норуот былааґа судургутук тахсан кэлэр. «Айма±ым», «ыалым», «бииргэ бултуур-алтыыр атаґым» диэнинэн салайтарбакка, дьиІ киґилии хаачыстыбаларынан сіптііх хандьыдааты талыахтаахпыт. «Сіптііх» диэн, ол аата дьыалабыай билиитинэн-сатабылынан кірін.

Хомойуох иґин, биґиэхэ ити судургу ирдэбиллэр туттуллубаттар, ханнык да паартыйа, хандьыдаат тускулларын (бырагыраама) аа±а-билэ сатаабаппыт, «былаас сіпкі дьаґайар» диэнинэн салайтаран, µксµгэр «кубус-кураанах, муот» дьоннору-тойоттору талабыт, ол кэнниттэн міІµттµбµтэ буолабыт

Чэ, ыраахтан холобурдаан холонуум: бу 굴µІІµ быыбарга Ил ТµмэІІэ «Якутск вечерний» хаґыат дьоІІо-сэргэ±э сібµлэтэр суруйуулардаах, хоруупсуйаны, µбµ-харчыны «сиир» чунуобунньук айма±ы саралыыр суруналыыс Виталий Обедин хандьыдаатынан турбута, уонна ол саралыыр чунуобунньуктарыгар «ситиґиилээхтик» хотторбута. Ити кістµµ тугу этэрий? Биллэн турар, ірµµ да буоларыныы, кіннірµ быыбардааччы ээл-дээл, хаґыаты-араадьыйаны сэІээрбэт, «иитэр-аґатар тойон айма±ар» хаптаІнас кулуттуу сыґыаннаа±ын кірдірір «туоґу» диэххэ сіп буолуо.

Дэлэ±э да, уруккуттан билиІІэ диэри «не бойся врагов, а бойся равнодушных» диэн сэрэтии суолтата сµтµіхтээ±эр, кµµґµрэ турар. Јссі, ити «ээл-дээл» сылдьар дьоннорбут ійдіі±µмсµйэн, бэлиитикэни сэргиир дьону сиилиир-одуулуур идэлээхтэр эбээт, «эґиги ба±ас тугу быґаараары куолулаабыта буола±ыт» диэх курдук. Итинник «сииґиттэргэ» сµбэм биир – ібµгэлэрбит µгэлэригэр этиллэринии, µітээтэххэ кутуйах кытта «чыый» диир, ол «чыый» диир бырааппын ханнык да ээл-дээл мэндээрийбит киґи былдьыыр бырааба суох. Уон киґи уон аІы кірµµлээх-санаалаах буолуохтаах, ол уонтан «сіптіі±µ» талыы «ээл-дээл мэндээрийбит» дьоІІо кыаллыбата да буолуо – айыл±а араастаан айда±а дии, хайдах да тэІниир кыаллыбат.

Ол эрэн, ити уон аІыы кірµµлэрдээх, «мэндээрийбит» ээл-дээл дьоннордоох да буолларбыт, эмиэ туспа, «Саха омук» буоларбытын, іссі а±ыйах сылынан «Јріспµµбµлµкэ» буолбуппут сµµс сылын µірэ-кіті улуу убайбытыгар «Уруй-айхал» этэн бэлиэтээри бэлэмнэнэбит – сіп буолла±а дии

Чэ, ити, соро±ор міккµірдээх устуоруйа, олох онобулун эндирдээх суолларыгар «сахсылла» сатаабакка, кµннээ±и олохпутугар тіннµіххэ.

ЭтэІІэ буолла±ына, эґиил 굴µн Ил Дархаммытын талар улахан Быыбарбыт эмиэ, а±ыйах ахсааннаах Саха омугу атыйахтаах уулуу ытыйыа, «ыт сиэбэт» гына мік굴µннэриэ турда±а. эмиэ «илин-ар±аа», «киниэнэ-миэнэ» диэн мік굴µннэриэ, соро±у этиґиннэриэ –охсуґаннарыа да турда±а – бука, «талан ылыы» итинник да буолуохтаа±а буолуо. Ол эрээри, били 2001-2002 сс-±ы Бэрэсидьиэни талыыга курдук, «нуучча-саха» диэн омугунан араара сатыыллара хатыламмата ордук этэ. Онто да суох 300-кэ тыґыынча быыбардыыр бырааптаах а±ыйах ахсааннаах омук буоларбытынан, уонна, улуу µгэґит Иван Крылов «У сильного всегда не сильный виноват» диэнин кытаанахтык ійдіін туран, саха омук чулуу дьоннорун улахан омуктарга утары туруора сатыырбыт, ордук-хоґу тыллаґан дьоммутун уган биэрэрбит табыллыбат. Сыччах ійбµтµнэн-билиибитинэн, сахалыы мындырбытынан-сатабылбытынан эрэ кµрэстэґээччилэри кыайа сатыахтаахпыт. «Безумству храбрых поем мы славу» дэґэбит эрээри, аныгы µйэ±э харса суохтаан ырааппатыІ биллэр.

Онон, іссі тігµл, «тииІ курдук ійдііх, саґыл курдук сатабыллаах (албын дуу)» буолуохтаахпыт. Ґксµгµт да, сібµлэґэр инигит. Хас биирдиибит саха омук быстыспат сор±ото буоларбытын, хайа да тµгэІІэ умнуо суохтаахпыт, уонна, бэлиитикэ «кирдээх оонньууларыгар бэйэ бодобутун сµтэриэ суох кэриІнээхпит. Ити, хандьыдааттартан са±алаан, быыбардааччылар бука барыбытыгар сыґыаннаах – бука бары, хас биирдиибит кіхтііх буолла±ына, санаатын аґа±астык этиннэ±инэ-биллэрдэ±инэ эрэ, норуоту сирдиир-салайар дьиІнээх Ил Дарханы талыахпыт. «Миигинэ да суох талыахтара, айдааІІа кыттыґан да диэн» туора хаама сырыттахпытына, хаґан да санаабыт хоту дьаґайар Тойоннонуохпут суо±а – ол ба±ас, чахчы.

Кµннээ±и кµлµм олохпутугар эІэнэ бэйэлээх кістµµ-дьаґал-тэрээґин элбэх быґыылаах.

Бу кµннэргэ, Саха сиригэр суруналыыстар Сойуустара тэриллибитэ Ґйэ аІаара буолбутун бэлиэтээри сылдьаллар. Куолуларынан, эмиэ Былааска бэрт буолан мэІийэр, тойон тугу истиэ±ин-билиэ±ин ба±арарын эрэ кэпсиир-суруйар «суруналыыстарын» тµмэн на±араада, бэлэх-туґах µллэстэр буолуохтаахтар. Итинтэн сиэттэрэн, бэйэм то±о «Сойуус» чилиэнэ буолбутум ту´унан ахтан ааґыым дуу (бука диэн, сµіргµлээмэІ)

Олохтоох араадьыйа±а-тэлэбиидэнньэ±э µлэлии сырыттахпына, «аттестацияны» улуус дьаґалтата ыытар буола сылдьыбыта. Арай биирдэ, Баґылыгы солбуйааччы киґи (хамыыґыйа бэрэссэдээтэлэ) «Соломовы іґµргэппиккин, іріспµµбµлµкэ араадьыйатыгар «µрдµк сололоох» диэбиккин, «аттестациятыгар» илии баттаабаппын» диэн баран, тиэрэ хайыґан кэбистэ. Баґылык кэбиниэтиттэн µµрµллэн кэриэтэ тахсан иґэн, саатар «суруналыыстар» Сойуустаругар киирбэтэх эбиппин, кімµскэґэр киґим суох буолсу диэн, сарсыныгар Сойууска киирэргэ сайабылыанньа биэрбитим. Аттестация±а илии баттаабатах баґылыгы солбуйааччы киґи НВК-ларга «ууратыІ» диэн сурук ыыппыт этэ. Ону, Саха араадьыйатын дириэктэрэ Тарас Лукич Тарасовка быґааран кэпсээбиппэр (баар чахчылары кырдьыгынан малтаччы кэпсиирбин дьаґалта±а сібµлээбэттэрин), дириэктэрим барахсан µтµі киґи Тараас Луукус миигин ійдіібµтэ, іссі, ол тойонум истэригэр (улахан МиитиІІэ) миигин хай±аан тыл эппитэ, НВК оччотоо±у салайааччытыгар Ноевка быґаарбыт этэ. Кэнники, атын баґылыктар хатылаан уураттара сатаабыттарыгар да, Тараас Луукус кімµскэґэн-араІаччылаан испитэ – ілµіхпэр диэри махтана сылдьыа±ым, µтµі салайааччы Тарас Тарасов аатыгар.

Суруналыыстыка±а сыґыаммын «АС» санатыстахха, 1962 сыллаахха «Эдэр коммунист» хаґыакка бастакы иґитиннэриим бэчээттэниэ±иттэн, хаґыаттарга, араадьыйа±а, уопсастыбаннай кэрэспэндьиэн», хамнастаах µлэґит да быґыытынан наар кырдьыгы туруулаґан (суобаґым, ійµм-санаам этэринэн) кэллим. Хаґан да «тойотторго бэрт буолан кістіірµ» суруйбата±ым-кэпсээбэтэ±им.

Биир идэлээхтэрим, суруналыыстар тустарынан куґа±аны этиэхпин ба±арбаппын эрээри, кырдьыгы баарынан ситэри эппэт биир идэлээхтэрбин – ити дьиІнээх суруналыыстар буолбатах, «кірµнньµк суруксуттар» дии саныыбын.

Таарыччы куолулаатахха, µіґэ ахтыбыт Виталий Обедин, Владимир Степанов, Уххан, Туйаара Нутчина, Елена Тихонова уо.д.а. курдук суруйууларын сэргээн аа±абын, кырдьыгы харса суох туруулаґалларын хай±ыыбын. Хомойуох иґин, µлэлии сылдьыбыт НВК-ам суруналыыстарыттан харса суохтары кыайан булан кірбітµм – ким эрэ ал±ас хомоппут буоллахпына бырастыы гыныІ. Итинник.

Аны, «Сойуустар» туґунан іссі кэпсэттэххэ

Бэйэтин эрэ кэпсэнэ сатыыр адьарай дуу диэмэІ.

1990 сыллаахха Борокуоппай Чуукаар, Уйбаан Уххан, бокуонньук до±орбут Ньукулай Чуор кі±µлээґиннэринэн «Саха сирин литератора» диэн ассоциация тэриллибитэ.

Ити ассоциация аатыттан Сэмэн Уруукап илии баттааґыннаах «Писатель Якутии» диэн тµіскэ анньынар бэлиэлээхпин. Бэйэбин «иэппэттэр когорталарыгар» аа±ынабын – суруйааччы Сойууґун чилиэнэ буолбатах аата.

«Суруйааччылар Сойуустара» диэн биґиэхэ, Сэбиэскэй Сойууска улуу Максим Горькайынан тірµттэммит былаас идеологтарын» тэрээґинэ этэ. Аан дойдуга, атын сиргэ итинник Сойуустар суохтар.

Сойуус чилиэнэ буолбатах эрээри, то±о «поэппын» дэнэрбин быґаардахха, ити айыл±аттан бэриллэр эбэтэр бэриллибэт. Миэхэ «бэриллибит быґыылаах» диир тірµ³ттэрим диэн, «Кыайыы 50 сылыгар» ыытыллыбыт инбэлииттэр іріспµµбµлµкэтээ±и Литературнай куонкурустарыгар 43 киґиттэн, улахан, биллэр поэттар Михаил Тимофеев, Иван Горнай тэІинэн I истиэпэннээх дипломунан бэлиэтэммитим (жюри бэрэссэдээтэлэ биллэр поэт Сиэн Кынат этэ). Јссі, саха биир ытыгыланар киґитэ – білµґµігэ, бокуонньук Борис Николаевич Попов Саха араадьыйатыгар Санаайалыын кэпсэтиитигэр миигин (Макаар Мыланы) поэт уонна суруналыыс быґыытынан билинэрин-сыаналыырын иґитиннэрбитэ. Оттон, Сойуус чилиэнэ буолбатах поэттар Уйбаан Алексеевич (аІаардас «Мин Сахабын» хоґоонун да ійдіі), Уйбаан Ухханы да санатыстахха, былааска хаптаІнаабат дьоннору «Сойууска» чугаґаппаттарын ійдµіххэ сіп.

Чэ, бэйэбин кэпсэнэн тахсыбыппын, ытыктабыллаах «АС» аа±ааччыта сµіргµлµµ санаама —  соро±ор кы´ыйбытыІ-абарбытыІ таска тахсара уоскутар, санаа±ын-оноо±ун чэпчэтэр.

Тµмµктµµр курдук, хас биирдиибит оло±о-дьаґа±а, µірµµтэ-кутур±ана, ситиґиитэ-хотторуута тµмµллэн, бу Орто Дойдуга баар сµµґµнэн омуктарга Саха диэн омук баарбытын кэрэґэлиир. Бука бары, хас биирдиибит чопчу – бу саха омук буолабыт.

Макаар МЫЛА, Бµлµµ к.

 

 

9 марта, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*