Кыбыттарыы кыһалҕата (Салгыыта)

14 мая, 2015 в 5:24
images

Саҥа, киһи байар быраабын көмүскүүр аатыран, «прогрессивнай» дэнэр, биирдиилээн бас билиилээх тутулга олорбуппут соторү үйэ чиэппэрэ буолуо. Ол тухары инфляция кыайтарбат. Арассыыйа ыытар экэнэмиичэскэй бэлиитикэтэ  ону тохтоторго сааҥсыйа буолуор диэри үлэ ыыппатаҕа, төттөрүтүн оҥорбута диэххэ сөп.

Өскө бар дьон олоҕун таһымын кыһамньылаахтык үрдэтэбит диэн бэйэни үрдэтинэр соруктаах судаарыстыба үбүттэн хамнаһы, биэнсийэни, араас көмөлөрү бычык-бычык, санааны көнньүөрдүбэт да буоллар, үрдэтэллэр. Ону өссө куота көтөн, табаар сыаната үллэс кыган иһэр. Эбиитин,  дойду иһигэр нэһилиэнньэ харчынан дохуотун толуйар табаар оҥоһуллубатыгар инфляция диэн суостаах тыл үлэ киһитин олоҕун огдолутар дорҕооно  сүппэт. Үөһэ ахтыбыт судаарыстыбаларым сааҥсыйа биллэриэхтэриттэн, ол эҥсилгэннээх тыас, өссө  ой дуорааннанна.

Тоҕо диэтэххэ, судаарыстыба биирдии бас билээччи киһитин быраабын көмүскээн табаар сыанатын туппат, ырыынак быһаарыытыгар биэрэр.  Киһи үлэлээн киллэринэр харчынан дохуотугар  олоҕун-дьаһаҕын үрдүк таһымҥа хааччынар бырааптаах. Бар дьон туруктаах олоххо олорор, итинтэн тахсар быраабын судаарыстыба умнар.

Таһыттан табаары киллэрээччилэр, бэлэм оҥоһуллубуту туһаныы бэлиитикэтигэр, Арассыыйа экэниэмикэтин сайдар тирэхтэрэ буолуохтаахтар, инфляцияны суох оҥоро сатаабаттар.  Кинилэргэ евронан, долларынан эргитиһэр дьоҥҥо кыбыттарыы кыһалҕата кыра, хата, үтүөнү  оҥорор. Норуот элбэх, уйунуо диэн өйдөбүлүнэн сирдэтиллэр.

Экэниэмикэ туһунан суруйдахпына, ырыынакка быһыллар сыана судаарыстыбанан хонтуруолланыахтаах диэн мээрилээн тахсабын.

Табаар оҥоһуллар ороскуота биир тэҥ буолбат, буолуон да сатаммат. Оҥорон таһаарааччы үлэ тиһигин сатаан суоттаан тэрийэриттэн эбэтэр бэлэми атыылаһарга сыанатын кэпсэтииттэн тутулуктанар. Табаар сыанатын төһө баҕараргынан үрдэтэр көҥүл буоллаҕына, үрдүк туһалаахтык оҥоро сатааһын (эффективность производства) бастакы уонна инники соругунан турбат. Төһөнөн ороскуоттаахтык оҥоруллар да, оччонон сыананы үрдэтэн, мөлтөх таһаарыылаах үлэ түмүгүн саптыллар. Ити судаарыстыба экэниэмикэтин үрдүк таһымҥа таһаарыы туорай маһа буолар, бар дьон олоҕун тупсарыан оннугар, ньүдьүрэтэр.

Судаарыстыба сыананы хонтуруолга ылааһына диэн, сэбиэскэй кэмнэрин курдук, хас биирдии табаар атыыланар сыанатын быһары төттөрү олохтуурга дьулуспаппын, нолуок кээмэйин сөпкө туһанан, өй угуллуохтааҕын этэбин.

Атыыга тахсар табаар сертификааттаах буолара ирдэнэр. Ону тэҥэ, судаарыстыба кыаҕын, үлэлиир технологиятын быһыытынан табаар оҥоһуллан тахсар ороскуотун суоттаан, табаарга  суоттаммыт сыана (расчетная госцена) сыһыарыан сөп.  Үтүктэр Америкабыт, онтон да атын судаарыстыбалар инньэ гымматтар диэн сыана босхотуттан туһанааччылар утарсыахтара эрээри, Арассыыйаҕа сайдыыбыт, өйбүт-санаабыт таһыма атын. Судаарыстыбанан болҕомтоҕо ылыллыахтаах элбэх уратылардаахпыт.

Оччоҕо  атыылааччы судаарыстыба суоттаабыт оҥоһуллар ороскуотуттан үрдэтэн атыылаатаҕына, үрдэппит сыанатынан ылбыт барыыһын  кэриҥиттэн бырыһыанынан эбии нолуок төлүөхтээх. Ити атыыһыт сыананы төһө үрдэтэрин толкуйдатыахтаах, сыана кыыл барарын тохтотуохтаах. Атыылаһааччы (нэһилиэнньэ) төһөнү атыыһыт хармааныгар анаан эбии төлүүрүн билиэхтээх. Судаарыстыба бар дьонун этэҥҥэ олорор быраабын көмүскээһинэ ити буолар. Урут суруйбутум сүрүн өйдөбүлүн хоһулаатым. Ону сүөргүлээбэккэ ылыныҥ.

Арассыыйа   хапытаал салайар тутуллаах судаарыстыба буолла да, бары дойдулар доҕордуу икки илиилэрин ууммутунан кууһа түһүөхтэрэ диэн толкуйдуур төрдүттэн сыыһа. Тоҕотун толкуйум иһинэн быһааран көрүүм.

Экэнэмиичэскэй да, бэлитиичэскэй да кыһайтарыылар (кризис) сир үрдүгэр өтөр-өтөр, тиһигин быспакка  кэлэ турар саҥнаахтар.   Төрдө-төбөтө туохханый?  Төрүөтэ, мин саныахпар, киһи байарга баҕа санаата. Оттон байар баҕаны ким киксэрэр?  Орто дойдуга олох олорору иилиир-саҕалыыр өй буолуохтаах. Кылгастык эттэххэ, кыһайтарыыттан  туһанар соруктаах, өй толкуйдаан таһаарар.

К.Маркс үөрэҕэ этэринэн, олох-дьаһах өйү сааһылыыр (первичность бытия, формирующая сознание) диэн ылыныллар. Төһө да былыкка быһахтаныы, байҕалга хамыйахтаныы курдук көһүннэр, туохха барытыгар өй толкуйа инники диибин. Эппиппин сааһылыым.

Өй куйаар сыралын сорҕото. Аар Айыы Тойон айааччыттан толкуйдуур кыахтаах өйү бэриһиннэрбит киһи. Сир үрдүнээҕи атын айылҕа оҕолоругар биэрбитэ, куйаар сыралын салайыытынан олоруу, ону латыынныы «инстинкт» диибит. Киһи дьайыыта (действие) өй толкуйун түмүгэ. Дьайыы төрүөттээх уонна түмүктээх буолар. Төрүөтү айылҕа бэйэтэ этэр. Ол төрүөттэртэн  өй толкуйдаан, киһиэхэ дьайыы оҥотторор. Дьайыы түмүгэ суох бүппэт. Билиҥҥи кэмҥэ дылы киһи аймах олорон кэлбит кэмин устатыгар дьайыы сүрүн соруга былдьаһыы, түмүгэ баайы-дуолу баһылааһын.

Салгыы анаардахха, өй мэйии үлэтин түмүгэ. Оттон мэйии тыыннаах этик, киһи,  баһылатар-көһүлэтэр тутаах уоргана.  Мэйии бэйэтэ этэҥҥэ үлэлииригэр илдьэ сылдьааччыта, ол аата киһи, туруктаах буолуохтаах. Киһи олоҕун туруктуур сир ийэ быйаҥа. Мэйии өйүн толкуйун түмүгэ, ону ылан  туһаныы. Ити буолар, өй бэйэтин туһугар үлэтин түмүгэ, хаһаайынын бэйэмсэх оҥоруута, байарга-тайарга дьулуһуннарыыта. Ити ситими сыыһа диэххэ сөп, итиннэ күннээҕи олоҕу дьаһайар мэйии чөмчөкөтө үлэлээбэт. Куйаар сыралынан олоруу (инстинкт) өйө үлэлиир. Атыннык, айылҕа, бастаан бэйэҥ тыыннаах, чэгиэн-чэпдик сылдьаргын көрүн, онтон атыны ол кэнниттэн диэн,  айбыта

Бэлитиичэскэй да, экэнэмиичэскэй да кыһайтарыылар төрүөттэрэ итиннэ саһан сылдьар диэн толкуйдуубун.

Бэлитиичэскэй кыһайтарыылар   айылҕа айан  биэрбит сиэрин-майгытын кэһэн, дойду баайын-дуолун кэлтэччи иҥэринэ сатааһын түмүгэр олохтоох дьон-сэргэ утары турсуутуттан, төрүөттэрэ олохтонор.

Судаарыстыбаҕа бэлитиичэскэй кыһайтарыы сүрүннээн үс көрүҥҥэ арааран ырытыым.

Бастакыта, дойду иһигэр утарыта турсуу. Утарыта турсуу өй киирсиитин дэминэн, эбэтэр хаан тохтуулаах барар уонна түмүгэ үс ситиһиилэнэр.

— Судаарыстыба тутулун уларытыы. Арассыыйаҕа икки төгүллээх өрөбөлүүссүйэлэр түмүктэрин холобура.

— Судаарыстыба салайар былааһын уларытыы,   Киргизия быһылаанын түмүгүнэн саҥа бэрисидьиэни талбыттара.

— Судаарыстыбаҕа ыытыллыр ис бэлиитикэни   тэрээһиннээх утарсыы. Оппозиция диэн ааттанан үгүс дойдуларга көстөн ааһар хамсааһын уонна өй үлэтин талымаһа утарсар дьайыылара буоларынан, суох оҥоһуллубат утарсыы.

Иккиһэ. Судаарыстыба ыытар бэлиитикэтигэр тас дойдулар кыттыһыылара. Икки көрүҥнээхтик, киксэрии эбэтэр орооһуу быһыытынан  ыытыллар.   Таһыттан орооһуу  холобурунан Украинаҕа буола турар утарсыыны ылыахха сөп тыллар.  Киксэрии холобура суох элбэхтик ыытыллар. Сир үрдүгэр олорор бар дьону уонна кини быйаҥын бэйэлэрин баҕаларын хоту үлэлэтэргэ соруктанар «Улуу державабыт» дэнээччилэр тустаан онон дьарыгырар сулууспаны үбүлээн туталлар.

Үсүһэ. Судаарыстыба олоҕор күүс өттүнэн орооһуу. Холобур олус элбэх. Дойдулар икки ардыларыгар барар  бары сэриилэр төрүөттэрэ  буолар.

 

Уһук Уйбаан

(Салгыыта угуллуо)

 

 

14 мая, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*