Кыбыттарыы кыһалҕата

16 мая, 2015 в 13:11
images

(Салҕыытын 2-һэ)

 

Экэнэмиичэскэй кыбыттарыы икки сүрүн хайысхалаах,  үп эргиирин   уонна тэриллии үлэ оҥоруутунуун сыһыаннаһыылара.    Үп-харчы баай-дуол чопчу кэмҥэ ылыныллар кээмэйэ.

Ити кээмэйи хамсатааһын нэһилиэнньэни кыбытыкка киллэрэр.  Кыбыттарыы, үөһэ этэн аһарбытым курдук, өй торумнааһыныттан тахсар. Өй үлэтин ол түмүгэ экэнэмиичэскэй кыбыттарыыны икки өрүттүүр. Харчынан сыһыаҥҥа кыбыттарыы уонна экэниэмикэни хамсатыы (экономический механизм) оҥорон таһаарыы (хозяйственная деятельность) икки ардыларыгар соруктара сөп түбэспэтиттэн утарсыы (структурный кризис) үөскээн тахсар.

Өй барыыһырарын туһугар, соруйан, эбэтэр сыыһа, дубук толкуйдаан итилэри оҥоруон сөп. Түмүгэр, нэһилиэнньэ харчынан дохуота дойду иһигэр баар табаар (киллэриллибит, оҥоһуллубут)  атыыланар сыанатын кытта кэриҥнэһиитэ кэһиллэр.

Үп эргииринэн кыбыттарыы икки өрүтүн чорботон бэлиэтиим. Ити икки төрүөттэн, салҕыы үөскэтиллэр  кыбыттарыылар көрүҥнэрэ элбэхтэр. Сүрүн өйдөбүллэрэ туохха уонна хайдах кыбыттарыыланаргыттан уратылаһаллар. Ону ымпыктыы-чымпыктыы сатаамыым.

Бастакыта. Табаары  оҥорооччулар, киллэрээччилэр (салҕыы хааччыйааччылар диэм) өрүскэлэригэр нэһилиэнньэ атыылаһар кыаҕын, туһанар наадатын таһынан хааччыйаллар, нууччалаатахха, перепроизводство диэн билиминэн билиниллэр. Табаар атыыга барбат, саалыс буолар. Ити түбэлтэҕэ тиийиммэккэ олорор судаарыстыба саалыстаммыты батарарга (сфера сбыта) абырыыр өҥөнү оҥорор. Итини таһынан, хааччыйааччылар кыбыттарыыттан тахсаары ночоотторун аҕыйатар суолу көрдүүр толкуйга түһэллэр, ол тобулбуттара дьоҥҥо-сэргэҕэ охсуута суох ааспат. Өссө куһаҕана, дьон хаанын тоҕууга тиийэр.

Иккиһэ. Табаар бар дьону толору хааччыйар курдук дойдуга суоҕуттан кыһайтарыыны, «нехватка или дефицит» диэн аатырар. Былдьаһык табаар сыанатын үрдэтэттэрэр. Хамаҕатык атыыланарын ааһан, былдьаһыктаннаҕына сыананы үрдэтэн харчыланыан баҕалаах элбэх. Нэһилиэнньэни суллуубут, кэбис, аньыыны оҥоробут диэччини көрө-истэ иликпин.  Судаарыстыба сыананы хонтуруолга туппат буоллаҕына үксүгэр соруйан тиийбэти тэрийэн сыананы үрдэтии барар. Ону инфляция иэдээнэ, кыбыттарыы кыһалҕата дии-диибит эппэти этитэн, санаабаты санатан, оҥорботу оҥорторон, үргэҥнэтэн-сахсаҥнатан  айахпыт муҥунан хаһыытыыбыт, кыахпыт тиийэринэн кыаһалыктанабыт. Сөҕүөх иһин, бырабыыталыстыба инфляцияны утары охсуһуон оннугар суоттаан, бачча бырыһыан сыана үрдүөн сөп диэн тарҕатар.   Ама, сымыйа дуо?

Сааҥсыйа биллэриллибин өҥө оҥостон, киллэрии табаар суох, кыбыттарыы  диэн ааттаан табаар, өҥө оҥорооччудар кытта, туохха барытыгар сыананы үөрэ-көтө үрдэттиллэр.  Ону уодьуганныахтаах салайааччыдарбыт, төттөрүтүн көх-нэм буолан, кыбыттарыы кэмигэр  ыал устун барбакка, этэҥҥэ олоробут диэн киһиргэс оҥостоллор.

Холобурга өрөспүүбүлүкэбит иһин ыллан көрүөххэ. Сир баайын туһаҕа таһаарар аахсыйалаах хампаанньалар өрөспүүбүлүкэҕэ сыһыаннара, харчыларын тас дойдулар бааннарыгар харайтараачылартан туох атыннааҕый? Саха сирин баайа эргитиллибит харчыта өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтэ сайдарыгар үлэлээбэт. Регистрациялара атын сиргэ үһү.

Федерация тэҥ бырааптаах субъега дэнэр СӨ-тэ туруорсубат. Туохтан куттаналлар? Быраабы ситиһэ сатааһын, арахсыы боппуруоһун туруоруу буолбатах.    Тугу эппиттэринэн, утары чыып диэбэккэ, ньылахачыйа сылдьыахха, кэтэҕи кэнэйдиэхтэрин сөп диэччилэр биир-икки буолбатахтара батталлаах бэлиитикэ ыырын иһиттэн тахса иликпит туоһута.   Куттас сэнэбилгэ сылдьар, куолаһы соноттоххо онон сөбүлэһиэ  диэн.

Экэнэмиичэскэй бэлиитикэ хаһаайыстыбаннай сыһыаны кытта утарсыыларын (структурный кризис), өрөспүүбүлүкэбит тыатын хаһаайыстыбатыгар бара турарынан сибээстээн,  кыратык ахтан аастахпына сатанар.   Хайдах көрүҥнээхтик барарын быһаарыым.

Арассыыйа биирдиилээн бас билиигэ олоҕурар хаппытаал экэнэмиичэскэй бэлиитикэтигэр киирбитэ үйэ чиэппэрэ буолан эрэр. Онтон өрөспүүбүлүкэ да, кини тыатын хаһаайыстыбата да туора турбаттар.

Ас-үөл оҥоруута, ханна да судаарыстыба өйөбүлэ суох сайдыбат. Ол өйөбүл тымныы, уһун кыһыннаах  СӨ-гэр булгуччулаах ирдэбил.  Өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата тыа сирин табаары оҥорооччуларыгар төһө кыаҕа баарынан (этэллэринэн) өйөбүл оҥоро сатыыр. Боппуруоһа хайдах көмө оҥороругар.

Тыа дьоно бары тус баайдаахтар. Уратылаһаллара, сорохтор кыттыгастаах хаһаайыстыба тэринэллэ, сорохтор туспа бэйэлэрэ дьаһаналлар. Ас-үөл оҥорооччулар хайдах тэринэн табаардарын оҥороллоруттан тутулуга суох көмө ыларга тэҥ бырааптаахтар. Ону билиммэккэ, СӨ-тин бырабыыталыстыбата, Судаарыстыбаннай Сүбэтэ (Ил Түмэн) кыттыгастаахтары эрэ хадаҕалыыр соруктаах салайыы үлэтин ыыталлар. Ити кыбыттарыыны тэрийии биир көрүҥэ. Куоһурдара, улахан хаһаайыстыбалар оҥорон таһаараллара элбэх, саҥа технологияны туһаналлар, хаачыстыбалара судаарыстыбаннай ирдэбили тутуһар диэн. Тоҕо үс-түөрт ыанар ынахтаах ыалга анаан аныгы технология оборудованиетын тарҕатары тэрийбэппитий? Киһи бэйэтин көрүүтүнэн тэринэн үлэлиир сүрүн бырааптааҕа умнуллар.

Экэнэмиичэскэй эбэтэр үпкэ кыбыттарыы содула өй-санаа кыбыттарыытын (духовный кризис) үөскэтэр.  Киһи кута-сүрэ уонна өйө санаата арахсыспат бииргэлэр, бэйэ-бэйэлэрин аттарсан, ситэрсэн биэр айдарыылаахтар. Кут-сүр ыһыллыыта, өй-санаа муунтуйааһына киһи олоҕун-дьаһаҕын таһыма намыһаҕыттан, туруга түөрэккэйиттэн быһаччы ситимнээх. Инники эппитин утаран таһаарда диэмэҥ. Олох-дьаһах өйү-санааны сааһылааһына буолбатах, өй-санаа кыһалҕаҕа ыктарыыта тиэрдэр. Түмүгүн хас биирдиибит баҕарбатахпыт да иһин көрө, истэ, билэ сылдьабыт. Олортон олус тэнийбиттэрин ырытан ыаһахтыы барбакка, судургу ааттаталаан ааһыым, арыгылааһын, сүһүрдүнүү (наркомания), ыар буруйдары оҥоруу, дьахтар атыыланыыта (проституция), кэргэнниилэр арахсыылара, ньымааттаһыы (коррупция) о.д.а.

Дьон-сэргэ олоҕор хара мэҥ буолар дьайдары судаарыстыба утары үлэ ыыппат диир аньыы ини. Хааһынаттан харчы бөҕө көрүллэр, уодьуганныырга анаан сокуоннар суруллан ылыныллаллар. Ситиһии эрэ кэмчи. Тоҕо?

Били, дубук тутууга ахтыллар, кутургуйаны ыган эмтии сатааһын курдук. Кутургуйа тахсар төрүөтүн суох оҥоро иликкэ хос-хос тахса турарын кэриэтэ.

Төһөлөөх элбэх саха эдэр ыччата холуобунай буруйу оҥорон хаайыы хатааһыныгар, түрмэ тууйуутугар түбэһэллэрий? Арыгылааһыннара, онтон буруй оҥорооһуннара уопсастыба кутургуйата. Ол төлөһүйэр төрдө, сайдар ситимэ кут-сүр ыһыллыыта, өй-санаа муунтуйуута   буоларын ахсарыллыбат дуу, билиллибэт дуу?

Билиллибэт диир сүрэ бэрт уонна үөрэппиттэрэ, биллэри хайатын лабаҥхалыыр диэхтэрэ. Диэхтэрэ эрээри, олоххо сыһыары тутары билбэппит. Дьэ,   олоххо туһаныллыбат билии  туохха, кимиэхэ нааданый? Туохха туһалааҕын билбэтим. Кимиэхэ көмөлөһүөхтээҕэ өйдөнөр.

 

Уһук Уйбаан

(салҕыыта угуллуо)

16 мая, 2015 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*