Кыһайтарыы кыһалҕата

13 мая, 2015 в 2:02
кризис

Украина бар дьоно икки аҥы хайдыһан утарыта турсубуттарыгар Крым олохтоохторо баҕа өттүлэринэн көрдөһөн, Арассыыйаҕа холбоспуттарын түмүгэр Европа дойдулара уонна Америка холбоһуктаах штаттара Арассыыйаҕа бойкуот биллэрбиттэрэ сыл кэриҥэ ааста.

Араллаан төрдө туохтанын, кимнээх  онно орооһоллорун ырыта барбакка, Арассыыйаҕа кыһайтарыы (кризис) тоҕо нэһилиэнньэ үгүс араҥатын ыарыылаахтык охсорун туһунан санаабын үллэстиэхпин баһарабын.

Арҕаа дойдулар саансыйаларынан Арассыыйаны тобуктаппатылар. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ, мыр да гынан көрүө суохтаах этибит. Муомахтанар быаны бэйэбит моонньубутугар кэтэ сатыы сылдьыбыппыт. Ол аата хайдах диэн ыйытыкка бэйэм туох диэн толкуйдуурбун билсиһиннэриим. Ааҕан баран, туох санааҕа тиийэргит бэйэҕит таһымҥытыттан тутулуктаах. Мин суруйуум маннык саныыр дьоннор бааллар эбит дэтэр соруктаах.

Бастакыта. Арассыыйа Аан дойдутааҕы атыы-эргиэн холбоһугар баҕа өттүнэн анньыһан киирбитэ. Сайдыылара инники баран иһэр арҕааҥҥы судаарыстыбалар   астарыгар-таҥастарыгар о.д.а. бэлэмнэригэр кыһалҕата суох үөрэ-көтө олоруохпут, хардатын сир баайынан толунуохпут диэн толкуй этэ. Санаан көрдөххө, олус сөпкө быһаарыныы курдук. ¥рдүк таһаарыылаахтык, кыра ороскуотаахтык оҥорор технологиялаах дойдулар табаардарын чэпчэки сыанаҕа атыылаһан ыла олорор туох куһаҕаннааҕый? Өссө сыанатын икки-үс төгүл эбэн нэһилиэнньэҕэ атыылаан байа олоруохха сөп. Оҥорбуттарын батарар дойду баар буолара, кинилэргэ эмиэ баллайар барыыс.

Эйэ дэмнээхтик эн-мин дэһэн үллэстиһэ олорор угаайыта киксэриитинэн, Арассыыйа бэйэтин ас-үөл оҥоруохтаах тыатын хаһаайыстыбатыгар болҕомтотун уурарын умнан, бэйэтин дьаалатынан   ыыппыта. Түмүгэр тыа сирэ эстэр суолга киирбитэ. Ас-үөл эрэ буолуо дуо, бары оҥорон таһаарар производствоны судаарыстыба бэйэтин иһигэр сайыннарара туһата суоҕунан ааҕыллыбыта.

Сайдыылаахтар диир тас дойдуларбытыттан удамыр сыанаҕа, үрдүк хаачыстыбалаах табаары төһө кыалларынан таһыллан атыыланар кэмигэр оннук табаары оҥорорунан дьарыктаныах  дьону, баҕаларын уҕарытар курдук, киһи туһанарын, тугу барытын дойду ырыынагар тэнис гыннарбыттара.

Оҥорбуттара киирии табаары кытта хаачыстыбатынан, оҥоһуллар ороскуота элбэҕинэн атыы-эргиэн ырыынагар күрэстэһэр кыаҕа суоҕар ким кэскилэ суох дьыаланан дьарыктаныай? Итинник толкуй дойду экэниэмикэтин дьүүкээрдэр турукка киллэрбитэ.  Арассыыйаны тутулукка киллэриигэ, бэйэбитинэн маҥнайгы хардыыны оҥотторбуттара.

Төһө да бэлэм бэрдин иһин, үүт-эт оҥоһуктары, үүнээйи астары хомуйан, кэмбиэйэртэн таһааран,  ордук ыраах эрэгийиэннэргэ тиэрдэн нэһилиэнньэҕэ атыылыахха диэри иҥсэни көбүтэр көрүҥэ сүтэр, иҥэмтэтэ аҕыйыыр. Атыылааччы, дьон хараҕын баайан, үчүгэй көрүҥнээри эҥинэ араас химикаттары туттан тупсараллара, амтанын уларытарын  ааһан, өссө киһи этигэр-сиинигэр кутталланар.  Ону ол диэбэккэ, атыылаһан сии олоробут, атын суоҕар талымастаммаккын.

Арҕаа дойдулар санкцияларын арыый эрдэлэппэтэхтэрэ буоллар, Арассыыйаны тобуктатыахтааҕар сытыарыа этилэр. Бэйэбит тугу да оҥорбот курдук барытын ыстаран, бэлэмнэригэр олорорго олохтоохтук үөрэтэн, сахалыы эттэххэ, чурумчу кэтэрдэн  баран, санкция оҥорбуттара буоллар   хаахтыйыахтаах этибит. Хата, арыый эрдэлээн абыраатылар. Сэрэппиттэригэр махтал.

Иккиһинэн.  «Знание» уопсастыба идэтийбит иһитиннэрээччитэ В.Т.Иванов бэлиэтээн эппитинэн, Арассыыйа сүрүн улахан хампаанньаларын аахсыйаларын 80-ча % тас дойдулар хампаанньаларын бас билиитигэр баар үһү. Ону ааһан баайдар (олигарх) үптэрин  тас дойдулар бааннарыгар хаһаана сыталлара биллэр. Судаарыстыба чиновниктарыгар ону боппуттара диэн түмүгүн билэр ыарахан. Судаарыстыбаннай Сүбэҕэ (Госдума) дьокутаатынан кырата суох баайдаах уонна үптээх киһи талыллар эбэтэр баартыйа испииһэгэр киллэриллэн, туруоруллар быыбар ситимигэр эҥкилэ суох тутуһуллара буолуо диэн сэрэйэр элбэх ыйытыктанар.

Судаарыстыба сириттэн ылан, бар дьон үлэтин түмүгүнэн оҥоһуллубут баайы эргитиллибит үп Арассыыйа экэниэмикэтэ сайдарыгар үлэлиирин оннугар, атын дойдулар баайдара хаҥыырыгар үлэлэтэ, хаһааммыта буолан, уларсаллар. Ити судаарыстыба экэнэмиичэскэй туругун түөрэҥнэтии,   оҥоһуллар баайы дойдуну  утары үлэлэтии, түмүгэр судаарыстыбаны таҥнарыы биир сүрүн уодаһыннаах     көрүҥэ.

Киһи быраабынан күөн туттан, мин харчым ханна хаһаанарыбын бэйэм билэбин диэн саптыналлара чахчы. Туох барыта сир быйаҥыттан (материальные ресурсы земли) үлэһит киһи үлэтинэн баайга-дуолга (материальные ценности) кубулутуллар. Ол эбэтэр судаарыстыба сириттэн оҥоһуллар баай, кини тэринэн олорор бар дьон үлэтин түмүгэ. Баайдаахпын диэччи ол түмүгүн иҥэринэр. Таһыттан киллэрэн эргитии син биир ити түмүккэ аҕалар. Тоҕо диэтэххэ, атыы-эргиэн үбүн төрдө судаарыстыба  баайын эргитии.

Ити толкуйтан сиэттэрэн таһаардахха, судаарыстыба биирдиилээн киһи быраабын көмүскүүр эбээһинэһин инники өрө тутар. Бар дьон быраабын умнууга хаалларар. Ол хайдах диэтэххэ, холобурдуум. Сир быйаҥа — онно олорор бар дьон барыларын, тэҥҥэ туһаныахтаах   бас билиилэрэ. Быйаҥ баайга кубутуллубут үбүн түмүгүттэн дьон эмиэ туһанар бырааптаах. Атыннык эттэххэ, биир киһи, кинини кэрэһилиир судаарыстыба сокуонугар олоҕуран, сир быйаҥыттан оҥоһуллубут баайы-дуолу бэйэтин муҥур бас билээччитинэн ааҕынар. Дьиҥэр, киһи бырааба, сир быйаҥын табаар оҥорор, оҥотторор уонна олохтоох дьон туһанарыгар таһаарыыта буолуохтаах.  Итиннэ олоҕуран, ньиэп хостонор судаарыстыбаларыгар мотуор уматыгынан олохтоох нэһилиэнньэ босхо туһанар. Кырдьыга, ньиэби атын дойдуларга таһааран атыылыылларын көҥүллүүллэрин соболоҥо. Ол аата, судаарыстыба сирин баайын атын дойдуга атыылыылларын иһин үрдэтиллибит нолуогу хааһынаҕа төлүүлэрин таһынан, нэһилиэнньэҕэ бас билэр бырааптарын уларсыбыттарын иһин, соболоҥ төлүүр эбээһинэстээхтэр. Арассыыйаҕа атыылаабыт үптэрин да төттөрү киллэрбэттэр. Судаарыстыбабыт харчылаах дойдулар иэс биэрбэттэр диэн кыбыттарыы (кризис) киирдибит диэн бар дьон олоҕун-дьаһаҕын хааччынар табаардарын сыанатын кэрээнэ суох үрдэтэри көҥүллүүр.  Хайдахтаах өйгө баппат, норуоту утары үлээһиний. Үбү күрэтэллэрин ааһан, өссө дьонү сүүлүктээн хармааннарын хаҥаталлар. Хаһан тохтуой? Баайдаахтар баартыйаларын туруорбут баай дьокутааттара уонна бирисидьиэннэрэ талыллар быыбардарын ситимэ  уларыйа илигинэ тохтообот.

 

Уһук УЙБААН.

(Салҕыыта угуллуо)

 

 

13 мая, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*