«Кыһыл Сулус» уордьаннаах П.О.Сидоров бойобуой суола

17 мая, 2015 в 7:49
images

Кыайыы 45 сылын көрсө оччотооҕуга тэп курдук сылдьар, билигин биһиги ортобутугар суох, «Кыһыл Сулус» уордьаннаах, хорсун буойун Сидоров Петр Осипович бойобуой сырыыларыттан кэпсээбитин бэлиэтэммиппин сөргүтэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэргэ сананным.

Бүөтүр оҕонньор тоҕо биллибэт буолла, кэлэ-бара хонтуораҕа, (оччолорго сэбиэккэ сэкирэтээринэн үлэлиирим) киирэн тахсар буолара, ону-маны ыйыталаһан, сонуну-нуомаһы истэн, сүбэлээн-амалаан тахсара дии. Итинник саныы-саныы биэрэк устун оҕонньорум дьиэтигэр баран иһэбин.

-Дьэ, Петр Осипович, Улуу Кыайыы 45 сыллаах үбүлүйүөнүнэн туох эмит ахтыыны истээри соруктанан кэлэн олоробун.

-Хонон турдах ахсын ынырыктаах сэрии бүппүтэ ыраатан, умнуллан иһэр. Айылҕа сокуонун быһыытынан биһиги да аҕыйаан иһиэхпит турдаҕа. Онон өйбөр туох хаалбытын кэпсиэм. Бэлиэтэниэххин да сөп.

Биһиги 1942 сыллаахха сайын бэс ыйыгар Кириэстээх, Сыстаҥ, Бэкэй, Куолай, Сэрии Киирбит түбэлэриттэн хомуллан, сүүрбэччэ буоламмыт борохуотунан, онтон массыынанан, тиһэҕэр тимир суолунан айаннаан, Молотов куоракка тиийбиппит. Биир дойдулаахтарбытыттан онно: Данилов Г.В., Ващенко Д.О., Саввинов В.Ф., Усов А.Д., Данилов Е.И., Дмитриев И.Г., Еремеев Я.И., Антонов Е.Е., Данилов А.И., Иванов И.Н., Коколов Ф.С. бааллара. Онно тиийэн аччыктааһын, хоргуйуу кыһалҕатын билбиппит. Ый аҥаара курдук биһигини байыаннай дьыалаҕа үөрэппиттэрэ. Ол кэнниттэн үрүө-тараа барбыппыт. Ити бииргэ барбыт табаарыстарбын кэлин көрсүтэлээбэтэҕим, алаһа дьиэлэригэр, төрөөбүт буордарыгар эргиллибэтэхтэрэ, кыргыс толоонугар охтубуттара.

Мин 1942 сылтан Кыайыы буолуор диэри биэс төгүл бааһырбытым. Маҥнайгы сүрэхтэниим Смоленскай таһыгар буолбута. Бу кыргыһыыларга атаакаҕа киирэн иһэн элбэх киһи өлбүтэ-сүппүтэ. Мин хаҥас илиим быччыҥын быһа ыттарбытым. Балтараа ый эмтэммитим. Онтон Курскай дугаҕа икки төгүл атахпар табыллан эмтэммитим. Ленинград оборуонатыгар, онтон арҕаа Таллины көмүскээһиҥҥэ кыттыбытым.

Биирдэ атаакаҕа киирэн иһэн икки саханы көрсө түспүтүм. Дьокуускайтан сылдьар Жирков, Ленскэйтэн Матвеев диэн этилэр. Ити атаакаҕа Жирков өлөөхтөөбүтэ, Матвеев тыыннаах ордубут этэ. Ол гынан баран сэрии бүппүтүн кэннэ дойдутугар кэлбэтэх үһү, эмиэ ханна эрэ оҕуннаҕа буолуо.

Биирдэ Таллин оборуонатыгар маннык түбэлтэ буолбута. Хамандьыырым: «Атака!» — диэн баран сулбу ойон турда. Мин эмиэ инним диэки ыстанным. Кэннибиттэн ким да кэлбэтэ. Бокуойа суох ытыалыы-ытыалыы иккиэйэҕин киирэн истибит. Иннибит диэкиттэн туох да бокуойа суох саба типтэрэллэр. Буулдьа тыаһа биир кэм ыйылас, ол аайы биһиги сытан биэрэ-биэрэ сүүрэн иһэбит, хатыылаах боробулуоханы гранатан тоҕута тамныыбыт. Ити оборуона линията эбит этэ. Онон дьоммутугар суол солообуппут. Ол эрээри төттөрү сыылан тахсарга күһэллибиппит. Дьоммут сибээстэрэ быстан хамаанда тиийбэккэ сытан хаалбыттар эбит.

Оборуонаҕа сыппыппыт. Ол сыттахпына биһиги таспытыгар снаряд түһэн илиибин тоҕо көппүтэ, эмиэ эмтэммитим. 1944 сыл сайын үтүөрэн баран Нарваны көмүскээһиҥҥэ кытынным. Чааспар биир да сахалыы саҥалаах суох. Куораппыт хайа үөһэ турар. Бааһырбыт дьон ааһалларыттан: «Хайа, онно хайдаҕый?» — диэн ыйытабыт. «Кытаанах, кытаанах, доҕор», — дэһэллэр. Снаряд туох да быыстала суох кэлэн дэлбэритэ барар, дьэ, саллыы диэтэҕиҥ. Онно киирэн сыттыбыт. Мин кааскабын устубакка эрэ саҥа сытан эрдэхпинэ арай дьиэбит үрдэ үрэл гынна да, төбөбөр бэрэбинэ кэлэн түстэ, дөйө сыстым, таһырдьа сүүрэн таҕыстым. Онно тута снаряд түһэн эһиннэ, оскуолката атахпын бааһырта. Дьиэҕэ сыппыт саллааттартан элбэх киһи бааһырбыт да, өлбүт да этэ. Миигин кааскам быыһаабыта. Атахпар бааһыран сыттым. Хараҥа буолбутун кэннэ киэһэ ат тэлиэгэтигэр быраҕан, санбатка илтилэр, онтон массыынанан госпиталга тиэртилэр.

Бу эмтэнэ сытан хараҕа бэрэбээскилээх, саха сирэйдээх киһи сылдьарын казаххын дуо диэн ыйыттым. Киһим: «Ээ, суох, доҕор, сахабын», — диэтэ. Кини: «Оттон эн?» — диэн ыйытта. Мин: «Сахабын», — диэн хоруйдаатым. Олус үөрдүм, долгуйдум. Өйдөөн көрбүтүм, биир дойдулааҕым Семенов Афанасий Гаврильевич эбит. Билигин Кириэстээххэ олорор, эмиэ «Кыһыл Сулус» уордьаннаах үөлээннээҕим иккис группалаах инбэлиит, хаар баттаан уонна ыарахан бааһырыылара кыайан бытаарда, кырыйда.

Госпиталга эмтэнэн үтүөрбүтүм кэннэ миигин Прага көмүскэлигэр бырахтылар. Улуу Кыайыы күнүн онно көрсүбүтүм. Өстөөхтөрү бэриннэриигэ хорсун быһыыны көрдөрбүтүм иһин «Кыһыл Сулус» уордьанынан наҕараадалаабыттара. Ол иннигэр хас да мэтээллээх этим, сороҕо бэйэбэр тиксибитэ, сороҕо тиксибэтэҕэ.

Хорсунтан буулдьа куттанар дииллэринии этэҥҥэ Петр Осипович Сидоров 1945 сыл алтынньытыгар төрөөбүт буоругар төннүбүтэ уонна холкуос, сопхуос үлэтигэр биригэдьиирдээн, атын араас үлэҕэ илиитин араарбакка үлэлээбитэ. Олоҕун тиһэх сылларыгар оҕо сынньалаҥ лааҕырыгар оҕолору үлэҕэ такайан, отторун сэбин-сэбиргэлин оҥорон биэрэн, наставник быһыытынан үлэлэспитэ.

Петр Осипович 1995 сыллаахха аҕа баһын тосту олорон баран, бу дойдуттан барбыта. Кини бойобуой олоҕун салҕыыр түөрт уолаттардаах. Улахан уол Баһылай ууһут, судно капитана, үс оҕолоох, Дьокуускайга бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Иккис уол Ньукулай кыанар-хотунар спортсмен киһи этэ, сопхуоска, КП-га биригэдьиирдээбитэ, аҕыс оҕолоох. Үһүс уол Болуодьа эмиэ спортсмен, тустуук, механизатор, пилорамщик, биэс оҕолоох. Оҕонньор 17 сиэннээх, 7 хос сиэннээх, дьоллоох олоҕу олорбута.

Дьэ ити курдук, Петр Осипович харса суох бойобуой суолун, аатын-суолун оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ салҕаан илдьэ иһэллэр.

2005 с.

Климент Ильич НИКОЛАЕВ.

17 мая, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*