Кэмнэммэт кэрэлэр

27 мая, 2015 в 10:47
Желтый мыраан

Химичэскэй производство сүлүһүннээҕин  билэ-билэ, хаһа сүлүһүнэ суох буолуоҕун, бырайыагы күүттэрэллэр. Саха этэринэн, олооччуга олордо сатааһын буолбатах дуо?

Сахаҕа орто дойду диэн ааттанар үрүҥ күн маанылааҕа сир үрдүгэр төрүттэн төрүт, ытыктан ытык, харчынан да, тугунан да кэмнэммэт киһи олоҕо уонна кини  төрөөбүт төрүт буоругар таптала буолар. Үгүстүк харчы, баай-дуол харбаһыытыгар ол киһи сүрүн-кутун кэмнэммэт кэрэлэрэ умнууга хаалаллар.

Холобур, «Илин Эҥээр» социально-экономичэскэй сайдыылара уруттатыллыахтаах сирдэр ахсааннарыгар киллэртэрэн метанол уонна карбамид  оҥорон таһаарар газохимичэскэй собуоттары туттарарга СӨ-тин кылабаата туруорса сылдьар. Үөһэттэн, судаарыстыба таһымыттан соҥнууллар диирдээҕэр баһылыкпыт туруорсар диир оруннаах. Маҥнайгы сурадаһын барылын (эскизный вариант) СӨ-тин саламтата оҥорон сыымайдааһыҥҥа киллэрдэҕэ. Көлбөрүтүнэр кыах суох. Сири-уоту, аатыгар да буоллар, өрөспүүбүлкэ ааттаах бэйэни салайыныы дьаһайа сатыы олордоҕо.

Саха омук инникини толкуйдуур чулуу дьоно ГХ собуоттары Саха сиригэр тутары утаран, Өлүөнэ өрүһү өрүһүйэр соруктаах бөлөх тэринэн нэһилиэнньэ ортотугар өйдөтүү  ыыта сылдьалара улахан махталлаах үлэ. Кинилэр бачыымнарын өйүүр, мин саныахпар, тыйыс тыыннаах эрээри, ийэлии сымнаҕас сыраллаах Сахабыт сиригэр төрөөн, күнү көрбүт хас биирдии киһи, омугуттан, итэҕэлиттэн тутулуга суох, кини иннигэр ытык иэспит.

Ол эрээри диэн кыбытык тылы туттарга тиийэҕин. Тоҕо диэтэххэ, үгүс дьон, өрөспүүбүлүкэ салайа олорор сололоохторуттан быһаччы тутулуктаах дьоннор, нэһилиэнньэ үгүс араҥатын санаатын утарбат курдук көстөөрү, Өлүөнэ өрүһү киртитэри утарабыт дэһэллэр. Холобур, оннооҕор сүрүн тутууну туруорсааччы СӨ-тин кылабаата Е.А.Борисов   Элиэнэни таптыыр билинэн, ГХ собуоттары тутары утарар бөлөҕү бэйэтинэн салайыан сөптөөҕүн этэн аһарбыта. Өскө диэннээх, тутуу бырайыагын буортулаах эбит диэн экэспэртиисэ быһаардаҕына. Итиннэ тоһоҕолоон бэлиэтиирим, утарсааччы нэһилиэнньэ кэккэтигэр кыттыһарын эппэт, салайыан эрэ баҕарар.

Өлүөнэни «таптааччылар» дьиҥ ис кырдьыктара атынын быһаарыым.

Дьон утасар хамсааһыннарын уҕарыта сатыыллар. Тутар буоллубут, ороскуот бөҕө таһаарылынна, халыҥ харчы хамсаата, тохтотор кыах суох  диэн буолуо. Туттар уҕарытар ньымалара уодаһыннаах. Бырайыага суохха тугу айдаараҕыт, бырайыагы көрөн, сыымайдаан баран тутуллар-тутуллубат боппуруоһун быһаарыллар  диэн.

ГХ собуоттар тутуллуохтаах үптэрэ барыллаан ааҕааһынынан, этэллэринэн, 170 млрд сокуобай буолуохтаах үһү. Тутуу бырайыагын оҥорорго, уопут этэринэн, тутуллар ороскуотун 5-7% ылар. Собуоттар хайдах тутуллуохтаахтарын барылын оҥорорго, кыратын, 5% ыллахха, 8,5 млрд   үп барыан сөп. Кыра харчы дуо? Ким тутууттан аккаастанан итиччэ үлүгэр харчыны   туһата суох быраҕар? Толкуйу тууйа сатааһын кырдьыктаах дойҕоҕо буолбатах дуо?

Тутуу бырайыага диэн хайдах тутуллуохтааҕын суоттаан-учуоттаан быһаарар ыйык. Метанолы, карбамиды туттуллубут тобохторо сүлүһүннээхтэрэ олоххо да, билимҥэ да биллибитэ ыраатта, онто суох  оҥорон таһаарыы технологията айылла илик. Соторунан айыллара да саарбах. Гаас айылгыта оннук.

Гаас молекулярнай туругар орооһон  сүлүһүнээх мөлүөкүлэлээх биэстибэлэри таһаарыллар. Оттон молекула эттик муҥутуур кыра кээмэйэ, ылбычча уларытыллыбат, хос киниэхэ орооһооһун ирдэниллэр. Химичэскэй производство сүлүһүннээҕин  билэ-билэ, хаһа сүлүһүнэ суох буолуоҕун, бырайыагы күүттэрэллэр. Саха этэринэн, олооччуга олордо сатааһын буолбатах дуо?

Иккис ньымалара — утарсааччылар ахсааннарын аҕыйата сатааһын.  Собуоттар тутуллалларын утарсыыны тэрийэр   айылҕаны харыстыыр бөлөҕү (общественники защиты чистоты окружающей среды) дьон-сэргэ итэҕэйбэтин төрүөттүү сатааһын барар. Учуонайдар буолбатахтар, утарсар боппуруостарын дириҥник билбэттэр диэн өйдөбүлү тарҕаталлар.

Баҕар, кими эрэ өһүргэтиэм да буоллар, санаабын этиим. Билимҥэ учуонай  (ученый   науки) диэн киһи аймах билбэтин дьаныһан үөрэтэн саҥа билиини айар киһи. Оттон билим саҥаны, билбэти көрдүүр хайысха. Айыллыбыт суруллар. Суруллубут ааҕыллан, киһи билиитин кэҥэтэр. Үөрэх кыһаларыгар сорунан билии хайысхатын үөрэппит киһи испэсэлиис диэн аатырар. Исписэлиис учуонайтан аҕыйаҕы билэр диэн тутах толкуй. Учуонай айаары үөрэтэр үлэтин хайысхатынан эрэ ордук билиэн син. Билимҥэ дуоктар, дуоктарга хандьыдаат аатын (степень)   биир хайысханы (тема) олохтоохтук үөрэтэн саҥаны  киһи аймах билиитигэр эптэххэ иҥэрэллэр. Холобурга эттэххэ, тутууга железобетоннай конструкцияларга саҥаны айбыт киһи (дуоктар) металлоконструкциялары үчүгэйдик билиэ суоҕун сөп. Биологияҕа кутуйахтары үөрэтэр учуонай көтөрдөр олохторун билиигэ исписэлиис да буолуо суоҕа.   «Диванные экологи» диэн тыллары туттааһын дьону итэҕэппэт соруктаах. Дьону сэнээһин. Айылҕа айбыт сиэрин-майгытын тутуһар академик да уопсастыбаннай бөлөх үлэтигэр кыттыһыан сөп

Дьон соруктанан түмсүүлэрэ (общественные организации), бэлитиичэскэй баартыйалары киллэрбэппин, чорботон бэлиэтээтэхпинэ, айылҕаны харыстаһар бөлөхтөр, үөһэ эппитим курдук, тугунан да кэмнэммэт, төрөөбүт төрүт дойдуну муҥура суох таптааһынынан сирдэтэллэр. Харчы, хамнас ирдээбэттэр. Бар дьон, омуктара олорор тулалыыр эйгэлэр чөл туруктанарыгар ис кырдьыктарынан, ис сүрэхтэриттэн туруулаһаллар.   Харчыга үлэлиир учуонайдар, олох дириҥ ис хоһоонун өйдүүр өттүлэрэ, холобур, Элиэнэни харыстаһар бөлөххө кыттыһаллар эбит.

Дьон болҕомтотун атыҥҥа халыта сатааһын баар. Соторутааҕыта интернет ситимиттэн биир учуонай эппит этэ, өйдөбүлүн тиэрдэбин, Өлүөнэни киртитии бара турар, холобурга, Дьокуускай куорат тобоҕун кутар, ону үтары үлэ барбат, бырайыага суохха айдааны тардаллар диэн курдук. Тобох кутулларын өттүгэр кырдьыгы этэр. Мин  түмүк толкуйум, собуоттар тутуллууларын утарыах иннинэ чахчы киртитиини утары үлэлэһиҥ диэн өйдөөбүтүм. Бырайыагы күүттэрэргэ аралдьытыы. Баҕар, тутах тус токуйум буолуо.

Ыраастаныллыбатах тобоҕу өрүскэ кутар ууну киртитэрэ чахчы. Ордук киртитээччилэринэн химиянан оҥоһуллубут эттиктэр буолаллар. Киһи-сүөһү айылҕаларынан тобохторо ууну сүһүрдүбэттэр, туораттан булкуллан киртитэллэр эрээри, өрүс кинилэртэн түргэнник ыраастанар. Ити Өлүөнэни өрүһүйэр бөлөх туруоруммут соругар киирсибэт. Бөлөх соруга,   саха омук ытыктаан, сүгүрүйэн эбэбит диэн ааттыыр аан дойду улуу өрүстэриттэн биирдэрин,  химия сүлүһүнүнэн тумнарыахтаах тутуулары тутары утарыы диэн өйдүүбүт. Дьокутааттар ааттарын үрдэтинээри үллэҥнэтэллэр диэччилэр эмиэ бааллара. Үтүөнү сүһүрдүү биир холобура.

Салгынынан тыынар, сиртэн аһыыр Саха сирин олохтоохторо чулуу дьоммут дьулуһан туруулаһар соруктарын өйүүр ытык иэспит, онон киһиэхэ анаммыт кэрэттэн кэрэлэри, олоҕу, төрүт сиргэ тапталы өрө тутуһабыт.

Уһук УЙБААН.

 

 

 

27 мая, 2015 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*