Макаар Мыла: Туох-ханнык дойдуга олоробутуй?

28 февраля, 2014 в 2:52
1.Мыла.Туох ханнык дойдуга

Ааспыт сыл ахсынньытыгар 20 сыла бэлиэтэммит Тірµт Сокуоннаах (Конституциялаах) Арассыыйа Федерациятыгар дуо?

Буолуо эрээри, кµннээ±и олохпутугар ити тірµт Сокуоммут µгµс балаґыанньалара кіннірµ тыл дуораана, хаґан да туолбат кірµнньµк ба±а санаа курдук ис хоґоонноохтор.

А±ыйа±ы холобурдаатахха:

Iыстатыйа±а сурулларынан «Российская Федерация – Россия есть демократическое федеративное правовое государство с республиканской формой правления» — диэн µчµгэй ба±айытык иґиллэр эрээри, бука биир да киґи «суут-сокуон баґылаабыт судаарыстыбатыгар олоробут» диэ суо±а. Суут-сокуон киґититтэн кірін дьайарын, аІаардас Ньурба мээрэ Баґылайапка «тэриллибит» дьыалатыттан да кірµіххэ сіп… Дьэ, хайа µрдµкµ Суут 2-лии-3-тµµ ыйынан бэйэтин быґаарыытын уларыта сылдьыахтаа±ый? Маннык Сууту итэ±эйиэххэ сіп дуо? Оттон Арассыыйа таґымыгар «Оборонсервистартан» са±алаан бара туруохха сіп. Ол аата, дойдубутугар тутулуга суох суут да, силиэстийэ-борокуратуура да суохтар. МуІур былаастаах Путин эттэ±инэ, ханнык ба±арар быґаарыыны ылыныахтара.

3-с ыстатыйа 3 пуунугар «Высшим непосредственным выражением власти народа являются референдум и свободные выборы» диэн µчµгэй ба±айытык суруллубут. Дьэ, ити «ыйытыгы» (референдуму) ханна, хаґан ыыппыттарын истэ±итий? Сыччах, Сойуус ыґыллыан иннинэ а±ай ыытыллыбыт РеферендумІа «за обновленный Союз» диэн куоластаабыппытын, «за обновленный» ол аата дуогабарга илии батааґыннаах Конфедерация (академик Сахаров ба±а санаата) иґин, Сэбиэскэй Сойууґу ыспат туґугар эрэ куоластаабыт курдук кірдірі сатыыллар – ол ааспыт Референдум Сэбиэскэй Сойууґу буолбакка, саІардыллыбыт, демократия бириинсиптэринэн дуогабардаґан, тэІ бырааптаах іріспµµбµлµкэлэр Сойуустарын (Конфедерация) иґин этэ. Ону, оччолорго баґылаан олорор муІур паартыйабыт – ССКП чімчікілірі хайдах да сібµлэґэр санаалара суо±а, ол да иґин ГКЧП тэринэн, аата суох алдьархайы а±ала сыспыттара, ону, хата, дьолго диэххэ дуу, киин куораппыт Москуба сэргэх дьоно-сэргэтэ ірі туран, ҐрµІ дьиэ тула тµмсэн, тохтоппуттара – арыый да эрэл сахпыттара. Ол эрэн, ити хотторбут ГКЧП-тэр диэки санаалаахтар кµн бµгµн да киин тэлэбиидэнньэ биэриилэригэр бычыахтыыллар, импиэрийэ иитиэхтээбит уодаґыннаах санааларын быктараллар, сорох соро±ор олох аґа±астык да этинэллэр – дьон-сэргэ µгµс араІата, кµннээ±и олох тµбµктэриттэн, бараммат-быстыбат кыґал±аларыттан ордон бэлиитикэни билэ сатаабатынан туґанан.

Онон, ірµµ да «АС» аа±ааччытыгар мэлииппэ курдук биири хатылыыбын: бука диэн, ээл-дээл буолумаІ, уопсастыба оло±ор, бэлиитикэ±э-быыбардарга кіхтііх буолуІ. Оччо±уна эрэ, хас биирдиибит кытынна±ына эрэ, туох эрэ хамсааґыннар, олохпутугар µтµі уларыйыылар кэлиэхтэрэ. Мунньахтан-міккµіртэн туора хаама сылдьааччылар о±олоргут-сиэннэргит, омукпут кэскилин санаан, уопсастыба оло±ор кіхтііхтµк кыттыґаргыт сіп этэ. Хайа муІун, а±ыйах ахсааннаах саха омук – биґиги бµтэй-дьµлэй, тугу да билбэт-кірбіт «кіні дьон» аатыра сылдьыахтаахпытый? «Бэйэ бодобутун тардынан, µрµІµ-хараны арааран, мік굴эри кытта мік굴эн иґиэхтээхпит» дии саныыбын.

Бу µлµгэрдээх тымныы, тыйыс дойдуга оло±у сириэдиппит ібµгэ дьоннорбутуттан холобур ылыахтаахпыт. Ол дьоннорго ким да бэлэм бала±ан-хотон тосхойбото±ун µрдµнэн, хайдахтаах курдук элбэх сµіґµнµ-сылгыны кµрµілээн аныгы сахаларга хаалларбыттарай? Суох! Саха бµтэй-дьµлэй буолбата±а, хамначчыт да буолан тіріібіті±і. КіІµл тыыннаах, кµµстээх санаалаах урааІхайдар удьуордара этибит буолбаат? УрааІхайдар харса суохтар туохтан да, кимтэн да толлон-тохтоон хаалбат дьор±оот дьоннор этилэрин, µґµйээннэр кэпсииллэр. Ол аата, билигин да биґиги, а±ыйах ахсааннаах саха омук, ол урукку улуу Тµµрдэртэн тардыылаах урааІхайдар удьуордара-сыдьааннара буоларбытын билиниэх, уонна, хас биирдиибит ээл-дээл, кулуттуу ійтін-санааттан быыґаныах кэриІнээхпит. Оннук.

Сі-іп. Суруйуум тібітµн «АС» аа±ааччытыгар быґаарар курдук кэпсээтэххэ

Ааспыт µйэ 80-с сылларын бµтµµтэ, 90-с сыллар саІаларыгар моІкуруут барбыт ССРС экономикатын ірі тардыыга іркін ³йд³³хт³р эІинэ бэйэлээх суоллары талларар Бырагыраама бі±ітµн айбыттара, бэчээккэ дьµµллэґиилэри тэрийбиттэрэ. Олортон, биир киэІ кэпсэтиини тардыбыт «500 дней» диэн кылгатан ааттыыр барылларын, оччолорго олох эдэр, талааннаах экономист Григорий Явлинскай суруйбута. Кіннірµ киґи ійдµµрбµнэн аатырбыт акадьыамыктар лабысхаларыттан ураты, кимиэхэ да майгыннаабат сонун кірµµлэрдээх Барыл быґыылаа±а. Сорох тµгэннэрэ киґи итэ±эйэригэр ыарахана. Јскіті оччотоо±у Дойдубут салалтата бу Явлинскай туґаайыытын ылыммыта буоллар, туох ситиґиллиэ эбитин этэргэ уустук – «µчµгэй» да, «куґа±ан» да диирбит кэрэгэй.

Дьэ, ити Явлинскай «Яблоко» диэн политпаартыйаны тірµттээбитэ, билигин да Сергей Митрохин салайааччылаах «Яблоко» паартыйа ійііччµлэрдээх, Арассыыйа бэлиитикэтигэр биллэр-кістір суоллаах-иистээх.

Ґµммµт 2014 сыл тохсунньутугар Волгоград куоракка буолбут террористар дэлби тэптэриилэрин кэнниттэн Григорий Явлинскай «Свобода» араадьыйа±а биэрбит интервьютун «Туймаада-дайджест» (тохсунньу 16 кµнэ, 168 №-гэ) «У нас все имитируется» диэн тібінін бэчээттээбитэ. Ити интервьюттан быґа тардыылары санатыґыам этэ:

— « У нас все имитируется, имитируются выборы, имитируются парламенты. Так вот, так же точно имитируется и безопасность, борьба с терроризмом. Только терроризм – это настоящее явление, там нет имитации. Когда вы пытаетесь с помощью имитации, разговоров, обманов, беспрестанной лжи противостоять терроризму, вы получаете страшные результаты.

Если система построена на лжи, нелегитимности, беззаконии, она не может работать в современных условиях так, чтобы обеспечить всем безопасность.

А что делать? Делать следующее: невозможно в этих условиях находиться вне политики, вне всяких партий, вне всего. Если вас действительно это волнует, проанализируйте последние 20 лет, определите свои политические взгляды, и поймите, что 3-4-5 лет придется объединяться, бороться, участвовать во всяких выборах. Но даже до всяких выборов, если будет массовая поддержка политическая, если будет политический вектор, если будет определенное направление, то и выборы будут гораздо раньше».

Кірбµккµт курдук, биллиилээх бэлиитик эмиэ бука барыбытын бэлиитикэ±э, быыбардарга кіхтііх буоларбытыгар ыІырар-ба±арар. Дойдубут дьиІ «правовой», суут-сокуон хара±ынан эрэ олорор сайдыылаах демократиялаах судаарыстыба буоларыгар хас биирдиибит уопсастыба оло±ор кіхтііх кыттыыбытын ирдиир.

Оттон ити Явлинскай этэр «имитацията» кµннээ±и олохпут быстыспат сор±ото буоларын бары да кірі-билэ сылдьабыт.

Чэ, холобур, уонча сыллаа±ыта са±аламмыт Бырабыыталыстыба нэґилиэнньэ±э отчуоттарын да ылыахха

Бастаан утаа, нэґилиэктэргэ дьон-сэргэ отчуоттарга кіхтііхтµк кэлэрэ, ыйытыы-этинии да добуччу буолара. Онтон сылтаан сыл биир халыыбынан хатыланар отчуоттары сэІээрээччи биллэ а±ыйаата (суруналыыс быґыытынан элбэх отчуоту кірбµппµн-истибиппин этэбин). Буолумуна да±аны, аныгы интернет технологиялар, сибээс сайдыбыт кэмигэр эІинэ бэйэлээх видеокэмпириэнсийэлэр, сµбэ мунньахтар Дьокуускайтан са±алаан бара тураллар. Бэчээт да (хойутуур хаґыаттар) сырдата сатыыр. Ол µрдµнэн, киэІ нэлэмэн Сахабыт сирин бары улуустарынан, µтµмэн µбµ ороскуоттаан нэґилиэктэри кэрийэр Бырабыыталыстыба отчуоттара тіґі наадалаа±ый? Били, сэбиэскэй са±анаа±ы «Партия и народ едины!» диэн тиэсиґи XXI µйэ сахатыгар µйэтитэ саныыр тіґі туґалаа±а буолла?..

Биллэн турар, улахан тойону кытта атах тэпсэн олорон сирэй кірсін кэпсэтэр µчµгэй эрээри, сыллата маннык «ороскуоттаах кірсµґµµлэри» тэрийэр тіґі туґалаа±ын ким эмит ырытан-µірэтэн кірірі дуу? Аны туран, µксµгэр саха дьоно тµілбэлээн олорор нэґилиэктэригэр, дэІ-дуІ да буоллар, сахалыы сатаан саІарбат «я – русский якут» дэнээччилэр тµбэґэллэр. Бу, нууччалыы иитиллэн хаалбыт (Сэбиэскэй импиэрийэ тулаайахтара) дьоннору буруйдаабаппын эрээри, «отчуоттары» тэрийээччилэр саатар тылбаасчыты аныахтаахтар этэ. Сµрэ бэрт, сирэйэ саха аата, саха дьонун кытта нууччалыы эрэ кэпсэтэ турара – аттыгар тылбаастыыр киґилээх буолла±ына, муІа да ини.

Јссі. Ити отчуоттарга Бырабыыталыстыба дьонун іттµлэриттэн нэґилиэнньэни налы гынан, популистыы хабааннаах этиилэр да ханна барыахтарай. Чэ, холобур, Бµлµµ куоратын олохтоохторугар отчуоту туруорбут Бэрэссэдээтэли солбуйааччы Павел Маринычев мустубут дьоннортон балыыґа комплексын кµµскэ туруорсубуттарыгар: «что касается больничного комплекса, к сожалению, мы не можем построить сразу два объекта, а именно реабилитационный центр в Сосновке и больничный комплекс в г. Вилюйске. Как вы считаете, что в первую очередь необходимо сделать?» – диэн ыйытыытыгар мустубут дьон «Балыыґа комплексын» туґугар саІардылар. Онуоха, Маринычев: «Если вы так решили, давайте переориентируемся и будем строить в первую очередь больничный комплекс», — диэн ытыс тыаґынан биґирэммитэ кіннірµ, кураанах популистааґыІІа кубулуйбутар ханнык.

Таарыччы санаттахха, Ил Тµмэн быґаарыытынан инвест бµддьµіккэ биґиги улуустан µс объект – БітµІ оскуолата, Индом утуйар корпуґа уонна Бµлµµ куоратыгар Балыыґа комплексын са±алааґын киирбиттэрэ. Ону, Бырабыыталыстыба Балыыґа комплексын уонна Тааґа±ар оскуолатын µбµлээґинтэн соппутун дьокутааттарбыт бэрэссэдээтэли I-кы салайааччы Геннадий Вадюхины кытта кірсµґµµгэ сорунуулаахтык туруорсубуттара. Онон, кірсµґµµгэ эрэннэрбит Маринычев этиитэ туоларын, бµлµµлэр кыра±ытык кэтиэхпит – о±олору албынныыр курдук, популистыы эрэннэрии сатаммат.

Ити, кыракый да тµгэн, Явлинскай «имитация» диирэ оруннаа±ын туоґулуур: ханнык дойдуга іріспµµбµлµкэ парламена (Ил Тµмэн) ылыммыт быґаарыытын толоруохтаах былаас талбытынан уларыта сылдьыахтаа±ый – ханнык да сиэргэ баппат.

Дьэ, итинник олоробут.

Макар МЫЛА, Бµлµµ к.

28 февраля, 2014 Политика

Добавить комментарий

*