Макаар Мыла: Тыа ыалын кыьарыйыыны утаран

11 апреля, 2014 в 2:36
default

Кулун тутар 21-29 кµннэригэр, улууспут бары нэґилиэктэринэн сылдьан, «Сиэрдээх Арассыыйа» испииґэгинэн Бµлµµттэн Ил ТµмэІІэ дьокутаат Василий ТИМОФЕЕВ быыбардааччыларын кытары кірµстэ, ыыппыт µлэтин отчуоттаата, быыбардааччылар санааларын иґиттэ, туруорсууларын бэлиэтэннэ.

Тыа сирин дьоно µксµлэрэ, биґиги дьокутааппыт уонна кини биир санаалаах дьокутааттара кі±µлээбит, эґиил, 2015 сыл тохсунньу 1 кµнµттэн киириэхтээх µµт субсидиятын 5 ынахтан элбэх сµіґµлээхтэргэ эрэ биэрэр усулуобуйаны утаран нэґилиэнньэттэн илии баттааґын хомуллан эрэр. Бу илии баттааґыны биґиги, бµлµµлэр, талбыт дьокутааппыт Баґылай Баґылайабыс іріспµµбµлµкэ±э бастакынан са±алаабыта хай±аллаах.

АІаардас кірсµґµµлэргэ сылдьыбыт сµіґµлээх дьоннортон 500-чэкэ илии баттааґыны хомуйан илдьэ барда, салгыы олохтоох дьаґалталарга хаалбыт биэдэмэстэргэ ба±алаахтар илии баттааґыннара эбиллиэ±э.

Онон, Ил ТµмэІІэ баґыйар µгµс куоластааһынан ити, тыа ыалыгар «кыґарыйыы» (5 ына±ынан субсидия биэриитэ – дьиІ иґигэр тыа дьонун КП-ларга 굴эйэн киллэрэ сатааґын буолара кісті сылдьар) µллэґигинэн (субсидиянан) тэриллиилээх хаґаайыстыбаларга (холкуостарга) симэ сатыыр омсолоох бэлиитикэни ыытар «Биир ньыгыл Арассыыйа» паартыйа±а тыа дьоно «илии баттааґын» хомуйуунан хардарыахтара.

Дьокутаат Тимофеевы кытта тіліпµінµнэн кэпсэтиигэ, Ил Дархан «бµлµµлэр туох илии баттааґынын хомуйан бардыгыт» диэн сібµлээбэтин биллэрбит – ол аата, былаас биґигиттэн, быыбардааччылартан, дьиІнээхтик дьаарханар, тыаґа-ууґа суох «омсолоох сокуоннары» ылыннарар «ньыгылларыгар» аныгы быыбардарга «таґа±ас» буолуохпутун таайан эрдэ±э… Оннук да буолуо±а.

Дьокутааты арыаллыыр біліххі киирсэн, 7 нэґилиэккэ сылдьыстым. Онно, эт кулгаахпынан, уу харахпынан кірін билбиппиттэн айыл±а±а µллэстиим дуу.

Чэ, холобур, Чинэкэ±э, II-с Чочуга (Чернышевскай нэґ.) тутуллубут 2013 сыл кыґыныгар µлэ±э киирбит 100 тібі сµіґµгэ аналлаах хотону туттарбыт Аржаков ПК «Россельхозбаантан» ылбыт кирэдиитин, хотону хааччыйар уот-гаас тілібµрµн кыаммакка, µлэґиттэригэр хас да ый хамнас тіліібітіх, онон ПК моІкуруут барар куттала µіскээбит. Минсельхоз тутуу ороскуотун «возмещение» оІоруохтаа±а хойутаабыт. Аны, былырыын 굴µн µгµс дэриэбинэнэн, «уруй-айхал» этиллэн тутуллубут — µлэ±э киирбит, хас эмэ мілµйµін суумалаах Јкµндµтээ±и «убуойнай сыах» туґата суох турарын ыраах сытар нэґилиэктэр этиннилэр. Итинник «улуу» тутууларынан µлµґµйµµ кимиэхэ туґалаа±ый?» диэн сиэрдээх ыйытыы тыа хаґаайыстыбатын салалтатыгар туґуланыан сіп этэ – кырдьык, итинник тутууларга кимнээх эрэ «бµддьµітµ эрбэґэр» µµт-хайа±ас булаллара саарбахтаммат. Ол аайы, тыа сирин  µлэґит киґитэ алларыйар, эбиитин «5 ына±ынан» кыґарыйан, 30-с сылларга курдук, кµµс іттµнэн «холкуостааґын» бэлиитикэтэ ыытыллар. Ол, 30-с сыллардаа±ы холкуостааґын-куоластааґын «6-7 міл. киґи сиэртибэлээх (ити ССРС бµтµннµµтµгэр) барбыта» диир буоллахтарына, бу сырыыга чуумпутук, тыа киґитин хааччахтыыр сокуоннарынан ситиґиллэ сатыыра, дьыала ис хоґоонун уларыйбат – Арассыыйа±а Ґрдµкµ былаастарбыт Сэбиэскэй Сойууґу хаттаан тилиннэрэ сатыыллара, биґиэхэ ыытыллар «холкуостааґыны» кытта быґаччы ситимнээх курдук.

Ол эрээри, урукку сэбиэскэй са±анаа±ы «µµт-маас» буолан эргийэрэ кыаллыбат буолла±ына, аныгы «µрдµк технологиялаах, тиэхиньикэнэн сэбилэммит хотоннорбутун» кіннірµ µлэґит моонньугар иилэн кэбиґэрбит кыаллыбата чахчы. Итиччэтигэр, Арассыыйа салалтата байыаннай ороскуоттарын аччатан, атын судаарыстыбалар сирдэригэр ымсыырбакка, бэйэбит тыабыт сиригэр, µіґэттэн тохтор ньиэп «кімµс арда±ыттан» ілгімнµк µбµлµіхтээх (холобур, сэбиэскэй са±ана сопхуостар 1 солкуобайдаах бородууксуйаларыгар, оччотоо±у «ньиэп кімµс арда±ын» 4 солкуобайа тиксэрэ). Дьэ, оччо±уна, тыа сирин дьоно улахан хотоннору, нэлэмэн бааґыналары, аныгы хааччыллыылаах олорор дьиэни-уоту да туттарга сібµлэґиэ, итинник «кыттыґыыга» билигин, ПК µлэґитин  хамнастаабакка олорон µрдµк технологиянан, аарыма хотоннорунан µлµґµйµµ — бу олох сыыґа дьаґаныы. Ким ба±арара итини бигэргэтиэ. Чахчы.

Тыа сирин, чуолаан сахабыт тыатын сирин, сайыннарыы туґунан саха биир іркін ійдіі±і Сідµіт Тумууґап іссі 90-с  сыллар бµтµµлэригэр, 2000 сыллар са±аланыыларыгар олус ійдінµмтµі гына быґаарбыта эбээт – «тыа сирин µбµлээґин биирдии ыалынан, сµіґµ-ас ахсаанынан, сир-уот иэнинэн кірін тыырыллыахтаах» диэн. Дьэ, онтон тыа ыала бэйэтэ суоттанан, наада буолла±ына ыалларынан кыттыґан (кооперация, ПК, холкуос-сопхуос курдук) кэлбит µбµн тыырыахтаах. Оччо±уна, ханнык эрэ «Туймаада-ас», «Туймаада-ньиэп», «Туймаада-лизинг» о.д.а. саха тыатын моонньугар иитиэхтэнэн олорор Дьокуускай тэрилтэлэрэ (посредниктар) хас биирдии ыал интэриэґин кірір, кинини кытта дуогабардаґан µлэлиир, дьиІнээх, кіміліґііччµлэргэ кубулуйуохтар этэ.

Билигин, тыа хаґаайыстыбатыгар ананар µбµ т/х министиэристибэтэ «тыырар» бырааптаа±ынан туґанан, ити «µµт субсидиятын» (атын да субсидиялары) бэлиитикэ туттар тэрилигэр (инструмент) кубулутта – тэриллиилээх хаґаайыстыбаларын 굴эйэн тэрийиигэ. Итинник буолуо суохтаах. «Судаарыстыба ійібµлэ» диэн аатырааччы субсидиялар син биир бµддьµіттэн кэлэллэр. Бµддьµіт бука барыбыт нолуоктарбытыттан, бука барыбыт сирбит баайыттан киирэр рента тілібµрµттэн таІыллар. Ол аата, ханнык эрэ µрдµк дуоґунастаах чунуобунньук «µтµі оІорон» бэрсэр µбэ буолбатах – уопсай харахтан тиксиэхтээх ілµµскэбит буолар.

Талбыт дьокутааттарбыт Ил ТµмэІІэ дьµµллэґэн, сµбэлэґэн баран ТХМ-гэр сорудах быґыытынан сыыппаралары тиэрдиэхтээхтэр, уонна, бырабыыталыстыба хайдах толорорун хонтуруоллаахтар. Тірµт Сокуон (Конституция) итинник дьаґанары ирдиир да, биґиэхэ толоруулаах былаас (Ил Дархан – Бырабыыталыстыба) кими да истиэн ба±арбат, норуот талбыт дьокутааттарын да истэ сатаабат.

Итинник бара турара сатаммат: биґиги, быыбардааччылар, талбыт дьокутааттарбыт ніІµі Былааска санаабытын биллэриэх, модьуйуубутун ирдэґиэх кэриІнээхпит – Тірµт Сокуону ким да уларыта, тохтото илик. Онон, норуот былааґа кумаа±ыга эрэ буолбакка, кµннээ±и олохпутугар киирэн иґиэхтээх. Былаас дьонноро кэмнээн бэрсэр «уопсастыба палаатата», «уопсастыба Сэбиэтэ» диэн кірµнньµк тирээґиннэринэн эрэ буолбакка, быыбардааччылар кіхтііх, киэІ араІалара кыттыылаах.

Оннук. Оччо±уна эрэ норуот былааґа баар буолуо±а, бэйэни салайыныы дьиІ тыыннаныа этэ.

Киийэп куорат майдаана наадата суох, биґиэхэ сібі суох утарыта туруу. Биґиги сібµлээбэт сокуоннарбытын – дьаґалларбытын Ил ТµмэІІэ талбыт дьокутааттарбыт ніІµі, былааска тиэрдиґэн, наада буолла±ына, утарар «илии баттааґыннары» хомуйан иґиэхтээхпит.

Биґиги, бµлµµлэр, талбыт эдэр депутаппыт Баґылай Тµмэппиэйэп саха омук дьыл±атын уґатар сокуоннары оІорууга биир санаалаахтарын кытта дьµккµірдээхтик µлэлииригэр эрэнэбит.

Макар МЫЛА, Бүлүү

 

11 апреля, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*