Макаар МЫЛА: Хаьыаттары аагаллар дуо?

21 апреля, 2014 в 7:51

Ханнык ба±арар хаґыаттарга санаатын µллэстэр – суруксуттуур киґи, ол суруйбутун ким эрэ аахпытын билиэн, соро±ор биґирэбили, соро±ор хомуруйууну да истиэн ба±арара ханна барыай…

О±о сааспыт бииргэ ааспыт, «Туймаада» хаґыакка суруйар-бэчээттэнэр Георгий Шамаев диэн атаспынаан хардарыта «хай±абыл» этиґэн санаабытын аралдьытабыт, «тутум» µрдээн ылаахтыыбыт – уонна атын дьоннор аахпыттарын биллэрбэттэр: сібµлээбит-сібµлээбэтэх сэІээриилэр хаґыаттарга кістµбэттэр. Итинэн тугу этээри гынабыный? Биґиэхэ, Саха сиригэр, хаґыаты аа±ар-суруйар  дьоннорунан мин µілээннээхтэрим, сааґырбыт кілµінэ дьонноро эрэ быґыылаахпыт. «Былаастаахтар» хаґыаты аахпаттарын таґынан кириитикэлиир да суруйууларга «собака лает – караван идет» диэн  улаатымсык сыґыаннара уларыйбатын курдук, уларыйбат – буолумуна, онноо±ор Кириэмил чімчікілірі пресса±а сыґыаннара «чаҕар-кулут» таґымнаа±ын кэнниттэн…

Онуоха эбии Арассыыйа почтата µлэтигэр сыґыана биллэ мілтііті – кумаа±ыга бэчээттэнэр хаґыаттары «тиэйии-тиэрдии» тарыыптарынан «хабар±алаан» муІур дьыл±алаан эрэллэрин истэбит а±ай.

Биґиэхэ, Бµлµµгэ, хайда±ый? Бэйэм уонча сыл сибээс тэрилтэлэригэр (ЭТУС, РУС) µлэлии сылдьыбыт буоламмын, урукку биир идэлээхтэрбин, кіннірµ сибээс µлэґиттэрэ хамнастара кыратын, (холобур, почтальоннар ыйга 6-7 тыґ. солк. ылаллар), ол µрдµнэн бэйдиэ сылдьар, эбэтэр, олбуор иґигэр бааллыбатах ыттар сабыта тµґµµлэриттэн кімµскэнэр тэрилэ суох  сылдьалларын санаатахпына, ити почтальону аґыныах санаам кэлэр.

Чэ, холобур курдук а±ыннахха. 2013 сыл бала±ан ыйыттан, 2014 сыл бу муус устарыгар диэри бэйэм суруксуттаан кыттыґар «Алтан Сэргэ», «Справедливая Россия» хаґыаттарбар суруттарыым биирдэ-иккитэ эрэ кэллэ. Почта±а тииийэн ыйыталастахпына, «ити хаґыаттар кэлбэтэхтэрэ» дииллэр. «Алтан Сэргэм» эрэдээктэрэ: «Хаґыат тахса турар эйиэхэ анаан мунньубут хаґыаттарбын ыытабын», — диэн 7-8 нµімэри уолбунан ылларан аахтым. Эрэдээктэр Венера Петрова±а, махталбын тиэрдэбин – тіґітµн да иґин, хаґыакка бэчээттэммити кірір астык.

Уґун синньигэс киирии кэнниттэн, Сахабыт сиригэр бэчээт туругун, биир сэргэх аа±ааччы быґыытынан, аа±ар хаґыаттарым иитинэн («Саха сирэ», «Якутия» хаґыаттары кірі да барбаппын) санааларбын µллэстиим…  Урукку да суруйууларбар «Кыым» хаґыат сорох суруйууларын – суруналыыстарын биґириирбин биллэрээччибин. Ол эрээри, билиІІи «Кыым» уонча сыллаа±ы «КыымІа» тиийбэт, «былаас тугу этэринэн» чарачыланара элбээн иґэр («сэбиэскэйи» суохтаан «суҥхарар» СУР диэн суруксуту аа±аарыҥ эрэ).

«Кыым» 13 №-гэр (10.04.2014) «Быыбар чиэґинэй буоларын туґугар» диэн Бµітµр Бітµрµіп СУОК салайааччыта Иван Шамаевтан ылбыт интервьюта бэчээттэммит. Ити кэпсэтиини тµмµктµµрµгэр Уйбаан Уйбаанабыс Самаайап: «Быыбартан атын былааґы талар, тэринэр ньыма ханна да суох. Онон бу быыбар тиґигэ чиэґинэй буоларын бука бары турунан, киирсэн да туран булгуччу ситиґиэхтээхпит», — диэбитэ, мин «Алтан Сэргэ» аа±ааччыларгар хас суруйуум аайы лэбэйдиирбин кытта µµт-маас дьµірэлии. Кіннірµ дьон былааска дьайыыбыт быыбарга хайдах, кимІэ куоластыырбытыттан, ол аата бэлиитикэ±э кіхтііхтµк кыттарбытыттан тутулуктаах. Оннук.

«Туймаада» хаґыат дьон суруктарын «эрэдээксийэлии» барымына (µлэґитэ да а±ыйа±а буолуо) бэчээттиирэ µчµгэй эрээри «КыымІа» «Владимир Степанов, «ЯВ»-га Виталий Обедин курдук дириІ ырытыылары оІорор суруналыыстара суо±а хаґыаты сымсатар. Урут да суруйааччыбын, билигин да хатылыыбын: хаґыаты биир µчµгэй суруналыыс сирэйдиир, аа±ыллымтыа оІорор. Цензуралыы сатаабакка бэчээттиир сіп эрээри, «мээнэ суруксуттары» харыыта суох (сокуон ону кіІµллµµр) бэчээттээґин хаачыстыбаны – аа±ыллымтыа буолууну мэктиэлээбэт. Јссі итинник «барыларын бэчээттээґин» хаґыаты «саґархай» іІнµін да сіп. Чэ, ити тус санаа. Атыттар «Туймааданы» хайдах баарынан бэчээттиирин эрэ иґин хай±ыыллара – ол эмиэ бэйэлэрин тус санаалара –кірµµлэрэ буолла±а.

Инники суруйууларбар быктаран аґарбытым курдук, Саха сирин хаґыаттарыттан суос со±отох «Якутск Вечерний» хаґыат дьиІ сокуонунан, «үөһээІҥилэр» диэки чарапчыламмат хайысханы тутуґара, ол, бука, тэрийэн таґаарааччы Леонид Левин µп-харчы  іттµнэн тутулуга суо±унан быґаарыллара буолуохтаах. Јссі, Леонид Ирмович эдэр сылдьан хомсомуолга «буґарыгар-хатарыгар», кини аттыгар ійдііх, онуманы ырыІалыыр, уонна олох муударастарын саарбахтааґын ніІµі эрэ ылынар дьоннор «сµбэґит-µірэтээччи» буола сылдьыбыттара таайан эрдэ±э. Хайда±ын да иґин, олох онобулун, кµннээ±и устуоруйаны биирдиилээн ча±ылхай, чулуу дьоннор (хаґыаттарга сыґыардахха, суруналыыстар) оІороллор. Сэбиэскэй са±ана, оскуола±а µірэтэллэринэн (билигин да оннук буолуохтаах) киґи барыта, о±о барыта «тэІ» диэн буолар. Оттон, дьиІ олоххо кістірµнэн «киґи киґи араастаах, ойуур маґын курдук, уратылаах». Ол аата, ійдііх-акаары, дьо±урдаах-муос бµтэй, уо.д.а. араастаґыылары ааттыы туруохха сіп. Хаґыаттар эмиэ, ойуур маґыныы тус-туспалар, хайдах-туох кірµµлээх-иитиилээх суруксуттар, суруналыыстар µлэлииллэриттэн. Ону хайдах да мэлдьэспэккин.

Арай, былаастаах дьоммут-тойотторбут барахсаттар уруккулуу, бары биири туойа-суруйа сылдьарбытыгар ба±араллар. Ол иґин былаас ылгыннара-СМИ-лэри бµддьµіттэн µбµлээн хада±алыыллар.

4-5 сыллаа±ыта этэ дуу, «миэстэ харабыллааччы» Президеммит Дмитрий Медведев «власть не должна владеть ни пароходами, ни газетами» диэн сайдыылаах дойдуларга курдук оІоруон ба±арбытын, маннаа±ы тойотторбут хайдахтаах «мордьойунан» кірµстµлэр этэй?

Күн бµгµн, Арассыыйа±а да, Сахабыт сиригэр да СМИ-лэри «µіґэттэн» тэґииннии, «тірµт Сокуоммутугар (Конституция±а) суруллубут тыл уонна бэчээт кіІµлµн кµімчµлµµ, «томторук» баайа сылдьалларын кірібµт-билэбит да, «мыык» да диэн утара сатаабаппыт — ол аата сахалар хаһыаты аахпат дьоннор быһыылаахпыт. Оттон, кэмигэр тиэрдиллэр кырдьыктаах иґитиннэрии-биллэрии, нууччалыы эттэххэ, туохха да тэІнэммэт «духовная пища» буоларын, бµгµІІµ тойотторбут уонна, кинилэргэ бэрт буолан «хаптаІныыр» суруналыыстарбыт дьону-сэргэни (акаары эмэгэттэргэ кубулутуу) гыныылара сал±ана туруох муІа буолла±а …

Јссі тігµл, «Кыым» хаґыакка Иван Шамаев интервьютугар этиллибит  «быыбар тиґигэ чиэґинэй буоларын бука бары турунан ситиґиэхтээхпит» диэбитин, хас биирдиибит хаґыаттар ( улуустар хаґыаттарыттан са±алаан) тутулуга суох, сыччах «Закон о СМИ» ирдэбиллэригэр сіп тµбэґиэхтээ±ин, улуустар хаґыаттарын µбµлээґин Бэчээт Департаменын ніІµі буолбакка, олохтоох Бэйэни салайыныы 131-с ФС-гар оло±уран улуустарга быґаччы бµддьµіккэ кэлэрин, ону олохтоох Оройуон Сэбиэтин дьокутааттара бигэргэппит эрэдээктэрин ніІµі хонтуруоллуурун (µп-харчы хаґыат таґаарыыга быґаччы тиийэрин) ситиґиэхтээхпит. Бµддьµіт диэн, бука барыбыт µбэ буоларын, онон, олохтоохтор- дьокутааттар быґаччы хонтуруоллаґарбыт сокуоннай туруорсуу буоларын, улуустар олохтоохторо бука бары ійµіхтэрэ. Ил Тµмэммит итинник быґаарыыны ылыныан сіп этэ («Биир ньыгыл Арассыыйа» дьокутааттара «утары» куоластаабыттара буоллар). БилиІІитэ, ити ба±а санаа таґымыгар хаалан эрдэ±э да, син биир Арассыыйа, Саха да сирин сырдык санаалаах іттµлэрэ быыбардарга кыайан истэхтэринэ, дьиІнээх «Бэчээт кіІµлэ» да баар буолла±а — син биир, Киґи Аймах µгµс өттө билинэр тыл уонна киґи (бэчээт) кіІµлэ Арассыыйа±а да туругуруо. Биир бэйэм, сиэннэрим оннук сайдыылаах, кіІµл дойду дьонноро буолалларыгар ба±арабын. Ол иґин, сааґырбыппын билиммэккэ охсуґа, чунуобунньук аймах «кіІµлµ» тууйар албастарын утары чирэстэґэ, дьирээлэґэ сатыыбын.

Аан дойду «улуу кинигэтигэн» билиниллэр Биибилийэ±э «В начале было слово. Слово Бог» диэн суруллара бигэргэтэринэн, киґиаймах тыл суолтатын ірі тутарын кэрэґэлиир. Оннук да буоларын холобурдуу туруохха сіп эрээри, бµгµІІµ суруйуум хаґыаттарга, хаґыаттары аа±арга анаммытынан, олус тэнийэ барбаппын.

Ааспыт суруйууларбар хаста да ахтыбытым курдук, Сахабыт сиригэр Арассыыйа±а бµтэґигинэн (Чечня эрэ хаалбыта) киирбит «олохтоох бэйэни салайыныыбыт» да, кірµнньµк буоларын кірі-билэ сылдьабыт.

Путин олохтообут «Былаас бэртикээлэ» нолуоктарбытын Москуба±а «соґон» ылбыта, уонна, бар дуомугар эрэ, сыбаалкаларбытын, киґи уІуохтарын кµрµілµµргэ µп-харчы бэрсибитэ буолар. Јссі аґара баран, сорох чунуобунньуктар «Саха сирэ» Арассыыйа±а «иитиллэр-паразиттыыр» диэн іґµргэтэллэрин саІата суох тулуйар салалталаахпыт, «истигэн» дьокутааттардаахпыт.

Экономист µірэ±э, дириІ ырытыыта да суох суоттаан кірдіххі, мілµйµінµ кыайбат нэґилиэнньэлээх іріспµµбµлµкэ дьоно-сэргэтэ, аІаардас сирбит баайын хостуур тэрилтэлэр сокуонунан ирдэнэр рента тілібµрµн сиэрдээхтик тілµµллэрэ буоллар, биґиги били Арабскай Эмираттар олохтоохторун курдук хара тірµіхпµтµттэн хас биирдиибит бааІІа туспа счеттаах буолуо этибит. Дьэ, оччо±уна, саха тыатын дьоно харчы іліріірµ, ханнык эрэ промышленность тэрилтэтигэр вахтанан µлэлии сатаабакка, дэриэбинэлэригэр, дьиэлэригэр-уоттарыгар олорон сµіґµ-сылгы ииттэн, тірµт дьарыкпытын сайыннарыа, Саха сирин нэґилиэнньэтин олохтоох аґынан-µілµнэн толору хааччыйыа этилэр.

Ону баара… Арассыыйа µрдµкµ салалтата а±ыйах ахсааннаах, кыра-хара омуктары уґун дьыл±алыыр оннугар, ханнык эрэ тыр±аччы байбыт-тайбыт олигархтарын интэриэґин ірі тутар, байыаннай кµµґµн аан дойдуну куттуур дойдуга кубулуйа сатыыр – ким эрэ биґигини сэриилээн ылыа±ын курдук дьону итэ±этэллэр. Сир шарыгар баар тыынар тыыннаа±ы бука барыларын µс тігµл кµл-кімір оІорор кыахтаах «ядернай держава±а» хайа бэйэлээх дойду сэриинэн киириэ±эй?! Хата бэйэбит, кыра дойдуларга «мордьойуох» курдукпут быґыылаах.

Аллараа Бэстээххэ іріспµµбµлµкэ эбии µбµлэґэн туттарбыт тимир суола да, дойду байыаннай интэриэґинэн салайтарбытын, «Восточнай» космодром эмиэ сµнньµнэн «байыаннай эбийиэк» буоларын кіннірµ да киґи ійдµµр ини.

Били, «Кырыым тумул арыыта дьиэтигэр тіннін, кэлиитин» са±ана, Арассыыйа±а ірі кµµрбµт патриоттааґын кµµгэнигэр биґиги Дьокуускайбыт мээрэ Айсиэн Ньукулаайап «Россия-24» телеханаалга Аляска таґынаа±ы кыракый арыыга баар православнай таІара дьиэтин Арассыыйа православиетын  луонатыгар тіннірірµ таайтаран («Атыыламматах таІара дьиэтэ» диэн матыыптаан) эппитэ, бу мээрбит Ил Дархан оруолугар холонуутун курдук ійдµіххэ сібі дуу, Арассыыйа «патриоттара» Саха сиригэр іссі биир «тіліннііх» патриот баарын ійдіін хаалбыттара дуу, суо±а дуу… Дьэ, уонна кэлэн «тыабыт сирэ эґиннэ-быґынна» диэбитэ буолаахтыыбыт – итинник µтµі «патриоттардаах» олорон.

Суруйуубун хаґыаттартан са±алаан баран, Арассыыйа сµрµн итэ±элигэр бэриниилээх мээрбитинэн тµмµктээбиппин баалаамаҥ – хаґыакка ол-бу барыта суруллуохтаах, суруллар да±аны.

Оттон, аа±ааччы тугу талан аа±ара-аахпата, ол кини µтµі кіІµлэ.

Оннук.

Макар МЫЛА,Бµлµµ к.

 

21 апреля, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*