Мындыр төрүттэрдээх буолан

5 декабря, 2014 в 0:50
Уьук.Мындыр теруттээх буолан

2014 сыл сэтинньитин 29-30 күннэригэр Саха Өрөспүбүлүкэтин киин куоратыгар Дьокуускайга өбүгэлэрбит сахтан илдьэ сылдьар күрэхпит көрүҥэр, мас тардыһыытыгар аан дойдуга маҥнайгы күрэхтэһии буолан ааста.
45 омук судаарыстыбалара кыттыыны ылбыт! Атын дойдулар мадьынылара ууларыгар-хаардарыгар ситэ киирэ иликтэринэн туһанан буолуо, түмүк үчүгэй.

Дьахталлар биэс ыйааһыҥҥа киирсибититтэн 5 кыһыл, 4 үрүҥ, 1 боруонса мэтээллэри Арассыыйа икки хамаандата кыттыһан ылбыттар. Эр дьоҥҥо, ситиһии дьахталларга холоотоххо, арыый намыһах. Сэттэ ыйааһынтан 7 кыһыл, 3 үрүҥ, 3 боруонса мэтээллэри илдьэ хаалбыттар. Киһи киэн тута үөрэрэ, Арассыыйа икки хамаанданы туруорбутуттан Виктор Колибабчуктан ураты бары Саха сиригэр уһуллан, үөрэтиллэн, такайыллан тахсыбыт мадьынылар.

Виктор Колибабчук дойду талыллыбыт хамаандатыгар киирбитэ мас тардыһыытын сэҥээрэччини соһуппат сонун. Кинини кэнники кэмҥэ мас тардан олоҕуттан өҥдөҥөллөппүт киһи аата иһиллибэт. Маҥнай боруобаланарын саҕана биһиги уолбут Анатолий Баишев ыла сылдьыбыта диэн кэпсииллэр. В.Колибабчук мас-рестлинг диэн аатынан аан дойду таһымыгар саха омук айбыт күрэхтэһиитин көрүҥүнэн утумнаахтык дьарыктанан, сир үрдүгэр букатыннаах кыайыылаах уонна ис дууһатын ууран туран бу көрүҥү киэҥник тарҕатыһааччыга кубулуйда диир сөп.

Сэрэйдэххэ, маҥнайгы уонна хос ситиһиллибэт өрөгөйдөөх кыайыы буолуо. Мас тардыһыыта (мас-рестлинг) аан дойдуга күрэхтэһии ыытыллар күрэс көрүҥүнэн киирбитинэн, атын омуктар дьулуһан, дьаныһан дьарыктаннахтарына, ситиһиибит көрдөрүүтэ күрэхтэн күрэх аайы намтаан иһиэхтээҕэ булгуччу, ол аат түһүүтэ буолбатах. Төттөрүтүн, атын эрэгийиэннэр, дойдулар биһирээн олохтоохтук ылынан нэһилиэнньэ
киэҥ араҥатыгар тарҕатан сорунуулаахтык дьарыктаныыларын түмүгэ буолуо. Билигин тэтим ситэ ыла иликтэринэ аҥаардастыы айбардаан эрдэхпит.

Омукпут былыр-былыргыттан илдьэ сылдьар күрэхтэһэр көрүҥүн атыттарга тарҕатан, бэйэбит кыайыыны ситиспэт ымсыыра көрөөччүлэринэн буолуохпут диэн оруннаан сахалар күрэхтэһэн аат былдьаһар көрүҥнэрбитин судаарыстыба, аан дойду таһымыгар таһаарарбытын, бэйэбит кыйыыны ситиспэт буолуохпутугар олоҕуран, сыыһанан ааҕан санааларын этээччилэр одоҥ-додоҥ иһиллэн ааһаллар. Күрэх биир ыйааһыныгар, көрүҥэр кыайыылааҕынан соҕотох киһи тахсыахтааҕа өйдөнөр эрээри, кыайыы көтөллөнүү омугуттан тутулуктаммат. Айылҕа тус анаан төһө кыах, дьоҕур, дьулуур, дьаныар биэрбититтэн тутулуктанар. Онон хотторуу кытта салгыы сайдыыга тирэх биэрэр.
Мин тус толкуйум ылынара, омук сайдыытын таһымын көрдөрөр, култуура, ускуустуба, тылынан айымньылар, күрэхтэһии көрүҥнэрэ, уустук-мындыр идэлэр о.д.а. курдуктарга ситиһиилэри кистээн, бэйэ эрэ иһигэр букунаһыллыа суохтаах. Ити ааттаталаабытым таһынан, киһи дьарыгыттан тугу барытын ыллахха, биир эмэ көрүҥэ норуоттар бүттүүн түмсэн, сир дьонун киэнэ диэн айбыттара суох. Таас үйэ саҕаттан оннооҕор аһылыгы булунуу ньымаларын көрүҥнэрэ араастаһаллара.

Күрэхтэҕии көрүҥнэригэр, холобур, саайбанан хаккыайы — канадалар, мээчигинэн — нууччалар, тирии үтүлүгүнэн киирсиини, бутбуолу — англичаннар, тустуулартан, саамбаны — нууччалар, куртан үөһэнэн тустууну (греко-римская борьба) — гректэр уонна римляннар, каратэни, дзюдону — дьопуоннар айбыттара биллэр. Ити курдук туох хантан саҕаламмытын ааттыы олоруохха сөп.

Ааттаталаабыттарбыттан дьоппуоннар эрэ бэйэлэрин үгэстэрин киирсии саҕаланыытыгар, бүтүүтүгэр кыттыһыннарбыттар. Сахалар ити үтүө холобуру батыһарбыт ааппытын ааттатыан сөбө. Холобур, мас тардыһыытыгар киирсиини саҕалыыр уонна түмүктүүр сахалыы үгэһи толкуйдаан киллэрэр үчүгэй буолуо этэ. Күрэхтэһиилэргэ бэйэбит мадьыныларбыт ол үгэстэри толорор буоллахтарына, түргэнник олоххо киириэ. Саха омук төрүт култууратын утума хас күрэхтэһии аайы кыттыһа сылдьыа этэ. Ону таһынан, мас тардыһыытын тэриллэрин (атрибуты) тирэнэр хаптаһыны, тардыһар маһы булгуччу кырааската, лааҕа суох маһынан буоларын олохтонуллара, сахалар айылҕаҕа уонна кини айбыгар (натура) сүгүрүйэрбитин көрдөрүө. Олимпийскай оонньууларга, аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ айан таһаарбыт омуктар аҥаардастыы сабырыталаабыттара, хаардыы хаампыттара суох. Күрэхтэһии эрэ буолуо дуо, ханнык баҕарар бэрди быһаарсыы дьону-сэргэни тардар күүһэ чопчу кэмҥэ ким ордугун сатаан көрдөрүүтүгэр буолар. Онон, кэнэҕэс омукпут күрэхтэһиилэрин көрүҥнэрэ аан дойду таһымыгар таһаарыллан, олимпийскай оонньуулар көрүҥнэригэр киллэриллэн, күрэхтэһиилэр ыытыллар буоллахтарына, кыайыахпыт, кыайтарыахпыт турдаҕа. Кытыһыннарар да кыах биэрбэт курдук сайыннарыахтарын син. Онтон үөрүөххэ эрэ сөп.

Тоҕо хомойуллуо суохтааҕын холобурдаан быһаарыым. 1 мөлүйүөн киһиттэн эбэтэр 100 тыһыынчаттан 1-дии чулууну талан күрэстэһиннэриигэ илин-кэлин түсүһэр тэҥ баайыылаах буоллахтарына, хайа омук ордук айылҕаттан айдарыылаҕа арылыччы көстөр. Сыыһа холобурдуур диэн толкуйдаамаҥ, ити элбэхтэн талар хаһан баҕарар сүүйүүлээх диэн этэр быһыым.

Сахалар күрэхтэһэр көрүҥнэрбит мас тардыһыыта, хапсаҕайдаһан тустуу, атах оонньуулара (кылыы, буур, куобах) сир ийэ дьоно биһирээн ылыныахтарыгар уонна олимпийскай оонньууга киирсэр көрүҥнэр буолуохтарыгар саарбахтаабаппын. Баара-суоҕа бэйэбит хотторуохпут диэн кэппэдэхтэммэккэ киэҥник тарҕатааһын үлэтэ барарын ситиһии ирдэнэр.

Сайдыы түргэнник иннин диэки барааһына түгэнтэн уонна тустаах киһиттэн кырата суох тутулуктаах диэни мас тардыһыытыгар Дьокуускай куоракка аан маҥнайгы күрэхтэһии ыытыллыбыта туоһулуур.

Мас тардыһыытын өрөспүүбүлүкэтээҕи федерациятын салайааччытынан А.К.Акимов талыллыбатаҕа буоллар, хапсаҕай, атах оонньууларын курдук биһирэбилгэ эрэ сылдьыан сөбө. Мас тардыһыыта дьулусханнык сайдарыгар А.К.Акимов, тылынан этэн кэмнэммэт, саха кутунан-сүрүнэн ылынар үрдүк үтүө өҥөлөөх. А.К.Акимов солоҕо олорорун эрэ буолбакка, мас тардыһыытын этинэн-сиининэн сөбүлээн ылыммыт күрэһэ буоларын бэйэм илэ харахпынан көрбүтүм. Ол маннык этэ.

Сылын аайы Дьокуускайга олорор Сунаар улууһун түөлбэлэриттэн төрүттээх дьоннор хомуллан, сахалыы саҥа дьылы көрсүһүү ыһыаҕын тэрийээччилэр. Сунтаар дьоно, өбүгэлэрбит үгэстэринэн сиэри-туому толору тутуһа сатаан, ыһыаҕы дьэҥир гынан тэрийэн ыытар үтүө үгэстээхтэр. Ыһыах күрэхтэһиилэрин дьаныһан көрөөччүбүн. Онно, мас тардыһыытыгар А.К.Акимов күрэхтэһэ сылдьарын көрбүтүм. Оччолорго кини Үлэ уонна социальнай сайдыы миниистирэ этэ. Тоҕо солотун остуоллаатыҥ диэтэххэ, миниистиртэн аллара да таһымнаах соло олбоҕор олорбуттар дьон күргүөмнээх оонньуутугар көннөрү үөрүүгэ-көтүүгэ кыттааччы быһыытынан, көҕүлүү, тэрийсэ, күрэхтэһэ сылдьалларын көрө иликпин. Дьоҥҥо чугаспыт дии сананааччылар кэлэн көстө түһэн барааччылар. Эҕэрдэ тыл этэн барбыттара үлэ дьонугар улахан ытыктабыл курдук ылыныллар.

А.К.Акимов, биллэн турар, онно бастаабатаҕа. Эдэр эрчимнээхтэр сабырыппыттара. Итиннэ киһини сэргэтэрэ, кыайыыны ситиһэн, мүһэ сиэһинигэр буолбатах, хотторон аатым түһүө диэн кэппэдэҕэйдэммэккэ күрэхтэһиигэ кыттыһан көҕүлээһинигэр. Элбэх кыттааччылаах күрэхтэһиигэ кыайбыкка мүһэтэ ордук минньигэс буолуохтаах, элбэх сыраны бэриллибит мэлдьи күндү буолар. А.К.Акимовка мас-рестлинг олимпийскай оонньуулар көрүҥнэригэр киллэрэрин туһугар ылсыбыт тэтимин намтаппакка салгыы ситиһиилээхтик үлэлииригэр баҕарыым.

Өбүгэлэрбит мындыр өйдөрүнэн толкуйдаан таһаарбыт күрэхтэһиилэрин көрүҥүн атын омуктар сэргээбэт буолуохтарын сатаммат. Хапсаҕайдаһан тустуу, атах оонньуулара, мас тардыһыыта бэйэ бэйэлэригэр тугунан да майгыннаспаттар эрээри, Аар Айыы Тойон айааччыттан киһи аймахха эккитин-сииҥҥитин сайыннарыҥ диэн анаан ыыппыт курдук. Ити көрүҥнэргэ киһи бары быччыҥнара хамсыыр кыахтарын толору туһанан кыттыһаллар эрээри, атын-атыннык хамсаан үлэлииллэр уонна күүһүнэн кыахтара ол кэриҥинэн сайдаллар. Саха оонньууларын ити уратыларын, эт-сиин сайдыытын исписэлиистэрэ болҕомтоҕо ылбыттара, ылыахтара диэн бигэтик эрэниллэр. Ол эрээри, бэйэлэрэ ылсан киэҥ далааһыннаахтык тарҕатан баралларын күүтэр улахан сыыстарыы. Саха Н.Н.Тарскай, Д.П.Коркин уонна А.К.Акимов курдук чулуу дьоно омугу ааттаталлар, килбиэнниилэр. Хапсаҕайга, атах оонньууларыгар да чулууларбыт көстүөхтэрэ, онно саарбахтаабаппын.

СӨ-тин бырабыытылыстыбатын спорка министиэристибэтэ бэйэбит сирбитигэр-уоппутугар такайыллан тахсар бэртэрбит үрдүк ситиһиилэрин булгуччулаах сыал-сорук туруоран инники күөҥҥэ туталлара буоллар, нэһилиэнньэ сүүйүүтэ улаатыа этэ. Спорт, эт-хаан сайдыытын норуокка дьайар туһата кыра оҕотуттан сааһырбыт дьон утумнаахтык дьарыктаныыларын тэрийиигэ сылдьар. Норуот чөл олохтонорун уонна судаарыстыба, аан дойду таһымыгар үрдүк ситиһиилэри нэһилиэнньэ бары араҥаларын хабар дьарыктыыр спорт ситиһиэ. Итиннэ көҕүлээһин, көҕүллүү, үтүктүү, тэҥнэһэ сатааһын, дьаныар уонна холобур диэн киһини кытта сэргэ сылдьар өйдөбүллэр сирдьит буолаллар.

Спорт министиэристибэтин үлэтиттэн биири өйдөөбөппүн, өйдүү сатаабаппын, судургу сыыһанан ааҕабын. Ол тугуй диэтэххэ, атын эрэгийиэн дьоннорун «хамнас» төлөөн, өрөспүүбүлүкэ аатыгар сурунан күрэхтэһиннэрии. Холобур, мин билэрбинэн, икки хайыһардьыты, икки сүүрүгү наймылаһан сылдьар этилэр.

Атын судаарыстыбалар, эрэгийиэннэр, холобур, ордук киэҥник тарҕаммыт көрүҥнэринэн хаккыай, бутбуол о.д.а. хамаанданан да, биирдиилээн да күрэхтэһиилэр көрүҥнэригэр спортсменнары кырата суох валютанан суумаҕа атыылаһан оонньотоллоро биллэр.

Судаарыстыбалар сайдыылаахтарын көрдөрөөрү, бэйэлэрэ үбүлэнэр кулууптар хармааннарын хаҥатаары чулуулары харчыларын кэрэйбэккэ кучуйаллар. Кулууптар бэйэлэрин үптэрэ, хайдах баҕаралларынан туһаныахтарын сөп. Соруктара биир харчыларын элбэтээри. Судаарыстыбалар ханан харчыланалларын билбэтим, баҕар, анал буонда аһаллара, бүддьүөттэригэр анал харчы көрөллөрө буолуон сөп. Судаарыстыбалар таһымнарыгар спорт бэлиитикэни кытта ыкса сибээстээх дииллэр, бэрт былдьаһыы, кыахтааҕы көрдөрөн судаарыстыба сайдыытын кэпсээччитэ гынааһын буоллаҕа.

Оттон биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр тахсыылаахтык үлэлээбит аатыран тус бэйэлэрин ааттарын үрдэтээри бүддьүөт харчытын халыталлар. Судаарыстыбаннаһа суох өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбалары үтүктэн кэбилэнэрэ сыыһа. Ити харчыны ийэлэр-аҕалар, эһэлэр-эбэлэр спордунан маассабай дьарыктаныыларыгар, кэмиттэн кэмигэр күрэхтэһиилэри тэрийэллэригэ аныыллара буоллар, төһөлөөх оҕо, эдэр дьон холобур ылан дьаныһан дьарыктаныа, чөл олоҕу тутуһуо этилэрий.

Түмүгү ситиһээһиҥҥэ саҕалааһына сүрүн буолар. Биһиэхэ саҕалааһыныгар болҕомто кыра, түмүк өрөгөйдөөх буоларын сырсыы.

Сахалар этэллэр, баайыыта суох ат барбат, өйдөбүлэ, олохтоохтук бэлэмнэммэккэ көрдөрүү ситиһиллибэт диэн буолуохтаах. Өбүгэлэрбит мындыр билиилэрин тутуһуу түмүгү биэриэ.

Уһук УЙБААН

5 декабря, 2014 Главные новости Спорт

Добавить комментарий

*