Олох сатаан өйдөөбөппүн

7 мая, 2015 в 3:39
загружено

Сайдыы-сайдыы, харчы-харчы, үлэ миэстэтэ тахсар дииллэр. Адьас дар акаарыларга быһаарар курдук тойотторбут саныыллар. Эбэтэр биһиги эттибит да хайаан да истиэхтээхтэр, дииллэр дуу? Билигин биэс уонуттан ааспыт көлүөнэ дьон оҕо сааскытын өйдөөҥ эрэ. Оччолорго олус күүстээх от-мас тоһутталанар бытархан тымныылара түһэллэрэ. Аакка киирбит ахсынньы аам-даам, тохсунньу ый тоһутталанар тымныылара,—диэн баарын өйдүүр буолуохтааххыт. Температура кыһын 50-60 кыраадыска өр баҕайы турара. Онтон билигин кыһыммыт түөрт уон кыраадыска бэрт аҕыйах хонукка турар. Маны анал метеоролог үөрэҕэ да суох киһи билэр. Оччолорго оскуолаҕа саха сирэ биир кыраадыс сылыйда да айылҕабытыгар саамай улахан кутталлаах катострофическай балаһыанньа буолар,—дииллэрэ. Ирбэт тоҥ ирэн киһи олоҕор кутталлаах хамсааһын буолуо,—диэн үөрэтэллэрэ. Ити аата хайдаҕый? Оччоҕо билигин олох кутталлаах балаһыанньаҕа киирэн олорор эбиппит буолбаат. Ирбэт тоҥу үөрэтэр учуонайдарбыт манна сөбүлэһэн биһиги билиҥҥи айылҕабыт усулуобуйатыгар кыра да уларыйыы баар буолла да иэдээннээх катастрофа буолар,— диэн интерентинэн сэрэтэллэрин хаста да түбэһэн аахтым.

Иккиһинэн ССРС саҕана сир баайын чинчийэбит уонна норуот хаһаайыстыбатыгар туһалаах дэлби тэптэриилэри оҥоробут, диэн саха сиригэр сир анныгар уон икки дэлби тэбиилэри оҥорбуттара. Билигин бу дэлби тэптэрии буолбут сирдэригэр от-мас, көтөр-сүүрэр, тыынар тыыннаах олоччута өлбүтэ. Айылҕата арай олоҥхоҕо хоһуллар аллараа дойду абааһы уолун сирин уотун хоһуйалларын курдук өлөн хаалбыт лиҥкинэс тиит мастар адаарыһан тураллара оо, көрөргө дьулаан дойдулар. Маннык дэлби тэбиилэр ыытыллыбыт сирдэрэ элбэх үйэлэр тухары бэйэлэрин буортулаах ядернай сүһүрүүлэринэн дьайа сыталлар. Ол да иһин онно тыынар тыыннаах ханнык да көрүҥэ: от-мас, кыыл сүөл, көтөр кынаттаах бииһин ууһа, үөн-көйүүр суох.

Үсүһүнэн. Бүлүү ГЭС тутаары элбэх сири уу анныгар тимирдибиттэрэ. Ууга тимирбит от-мас, кыыл-сүөл, сүөһү сытыйан таһаарар сүлүһүннээх дьаата, Мииринэй промышленноска туһаммыт дьааттаах уута Бүлүү өрүскэ киирэн Бүлүү өрүһү өлөрдө. Туой Хайа олохтоохторун дьиэ уот биэриэхпит олоххутугар оҥоһуллар көрсөр моһолору туоруурга компенсация оҥоруохпут, диэн эрэннэрбиттэрэ. Биллэн турар ол тута умнуллубута. Арай ити промышленностан тахсар сүлүһүннээх дьаатынан күн бүгүнүгэр диэри төрүт олохтоох түөрт бүлүү улуустарын олохтоохторун сутуйаллар. Ууга тимирэригэр баара-уоҕа алта сүүс киһилээх Туой Хайа олохтоохторуттан билигин 250-ча киһи тыыннаах. Бэчээти көрдөххө бүлүү бөлөх улуустарга хас улуус аайы сылга ортотунан 1000 киһи онкологическай уонна раковай ыарыыларынан ыалдьара үгэскэ кубулуйбут. Бу иэдээни көрбөккүөн.

Төрдүһүнэн. Томтор тааһы ылалларыгар тэрилтэбитин Өлөөҥҥө регистрациялаан нолуок киллэрэн олохтоохтору байытыахпыт, диэн сөбүлэҥнэрин ылан дуогабардаһан баран Москваҕа тиийэн регистрациялаан нолуоктара онно барар буолла. Итинниктэр кэннилэриттэн ГХЗ туталларыгар көмөлөһүөхпүт, үбүлүөхпүт, дьиэлиэхпит-уоттуохпут, үп-харчы, үлэ миэстэтэ— дииллэрин итэҕэйбэккэ олоробун.

Бэсиһинэн. Космическай хараабыллартан саккырыыр ракета тобохторо атмосфернай салгыммытыгар эмиэ улахан охсууну оҥороллорун туһунан элбэхтик суруйаллар. Ону биһиги салалтабыт бопсор ханнык да кыаҕа суох үһү.

Оннук үрдүкү салалтаны утары көрбөт уу ньамаан, бэйэтин олохтоох дьонугар тимир тириитин кэппит киһини көрөн туран Ил Дарханынан талбыппыт. Эппиэтэ бу кэллэ. Ил Дархаммытын баччааҥҥа диэри Арассыыйа президенэ В.В. Путин анаан-минээн көрсө илик. Туох иһин көрсүөхтээҕий халыҥ харчы туһугар бэйэлээх бэйэтин норуоттарын, төрөөбүт төрүт аар тойон айылҕатын сүһүрдэн өлөрөр санааламмыт киһини. Атын регионнар губернатордарын олоччу көрсөн инники сайдыыны торумнаан кэпсэттэ. Аҥаардас бу да элбэҕи этэр. Ил Дархаммыт Мэҥэ Хаҥаласка Павловскайга ГХЗ тутар, Элиэнэ баһыгар Усть-Кутка ЦБК тутар, Кангаласка эмиэ буортулаах химияннан тутуу матыйаала оҥоһуллар бырайыактарын туруорсар. Эргиччи химия собуоттарыгар туттуллубут дьааттаах салгын быылыгар тумнастан, сүһүрдүллүбүт уутун дьаатыттан сүһүрэн өлөр “сайдыыга” аҕалла. РФ президенэ В.В.Путин маннык амырыын бырайыагы бырачыастаан арааһа Ил Дархаммытын Е.А.Борисовы аанньа ахтыбат, көрсүөн баҕарбат быһыылаах.

Өйдүүр инигит албан аатырдыбыт В.А.Штыров мега бырайыагын. Бу ол бырайыак сорҕото. Барыта бэйэбит салалтабыт дьаныһан туран туруорсубут бырайыактара.

Санаан кэллим амырыын суолу

Бадаҕа 2004 сыл А.Н.Максимов “Сунтаарнефтегаз” тэрилтэтинэн кытайдары кытары кыттыһан ниэп переработкалыыр собуоту тутан “Олохтоохтору чэпчэки сыаналаах ГСМ-ан хааччыйабын”,— диэн бырайыак оҥорон дуогабар түһэрсибитэ. Ону ФСБ-ан кытайдар интэриэстэригэр үлэлээн эрэр, диэн хаайаары тииһэн тохтоппуттара уонна унньуктаах уһун эккирэтиһии түмүгүн бары билэбит. Онон түөрт бүлүү улууһа чэпчэтилээх ГСМ-ан туһаммат буолбуттара. Онтон уон сыл буолан баран аны баһылыкпыт Е.А.Борисов уонна мээрбит Н.С.Николаев кытайдарга, индияларга атыыланан Алдаҥҥа НПЗ, Бэстээххэ ГХЗ, Кангаласка химияннан тутуу матырыйаалын тутарга уонна куоракка кылгас болдьохтоох полистирол дьиэлэри тутарга дуогабардыстылар.

Бу хордуон дьиэлэр болдьохторо 20-25 сыл. Ити аата бу кэм устата Бүлүү бөлөх, илин эҥэр, киин улуустары ити чэпчэки сыаналаах дьиэлэргэ симэн баран Павловскайга тутар ГХЗ собуотунан Элиэнэ өрүһү сүһүрдэн ол дьааттаах уутунан уонна сүһүрбүт салгынынан ити отучча сыл иһигэр олохтоох омуктары олоччу сүһүрдэн өлөрөр, сир үрдүттэн имниин имири эһэр санаалаахтар дуу хайдаҕый?

Интернетинэн Туймаада ниэп тойоно И.К.Макаров уолун сыбаайбатыгар Е.А.Борисов, А.С.Николаев көрүлүү сылдьалларын көрөн баран арааһы санаатым. Тойотторбут норуоттарын кыһалҕатын, олорор усулуобуйаларын төрдүттэн умнан олох мэҥэ халлаанынан мэйиилэрэ эргийбит. Эбиитин ити сиэрэ суох сиэдэрэй ыарахан сыаналаах сыбаайбаларын интернетинэн, батсаабынан быдло маассаларга эһиэхэ бу баар, диэбиттии эстэн-быстан олорор норуоттарын элэк гынан, дьону кыынньаан ыһан кэбистилэр.

Адьас норуоттарын инники кэскилин быһардыы сананан соруйан оҥорбут курдуктар. Салалта ханнык да судаарыстыбаҕа буоллун төрүт олохтоох норуоттарын сайдыыга, баай дуол олоххо таһаарар иһин үлэлиир эбээһинэстээх. Ол иһин быыбар диэн баар. Ол иһин норуот бэйэтин инники сайдар интэриэһин туруорсан ону олоххо киллэриэн сөптөөх киһини таларга дьулуһар уонна дьулуһуохтаах. Маннык бырайыактары көрө олорон: “Салалтабыт норуотун сайыннарар иһин кыһаллар”,— диир кыахтаахпыт дуо?

Итинник санааларга олоҕуран Мэҥэ-Хаҥаласка тутуллар собуот тутуллуутун бырачыастаан салалтабытын иһитиннэрэр кыахтаахпыт дуо? Мин биир бэйэм эрэлим онно сүтэн олорор. Ол иһин маннык этиилээхпин.

Бастакытынан учуонайдарбытыттан кытаанах ыйытыкта туруоруохха. Ити мин үөһээ эппит боппуруостарбар экологическай научнай түмүктээһиннэрдээх үлэлэрин норуот истиитигэр таһаарыахха. Метанол, карбамид буотутун быһааран бэчээтинэн кэпсииллэрэ наада. Учуонайдар да бары оҕолордоох сиэннэрдээх дьон билигин ылар хамнастарынааҕар ычааттарын кэскиллэрин үрдүктүк тутуохтаахтар. Кинилэр үлэлэрин түмүктэринэн ырытыы оҥорон Арассыыйа айылҕаны харыстыыр, экологияны үөрэтэр общественнай тэрилтэлэригэр биллэрэн саха сиригэр ханан да буоллун химическай собуоттары тутар бырайыактары бырачыастыахха. Химия собуоттарын хайа да көрүҥэ киһи олоҕор быһаччы дьайар ынырык дьаат.

Итинник бырачыастары дойдулар икки ардыларынааҕы аан дойду экологическай уонна айылҕа харыстабылларын тэрилтэлэригэр туруорсуохха. Кинилэр аан дойду атын сайдыылаах судаарыстывбаларыгар иһитиннэрэн Арассыыйаҕа кыра омуктары химия содулунан эһэр бырайыактарын иһитиннэрэн бырачыастыылларын ситиһиэххэйиҥ. Оччоҕо эрэ бу сүүрбэһис үйэ аһара ыарахан моһоллорун туораабыт аҕыйах ахсааннаах саха сирин норуоттара иэнэ суох иэдээннээх амырыын алдьархайтан быыһанар кыахтанныбыт. Биһиги салгыммыт айылҕабыт эбилик химията да суох буорту буолан олохтоох норуоттарга балачча улахан кутталы үөскэттэ. Салалта маннык иэдээннэри утары күүскэ үлэлэһиэхтээх, үөһээҥҥи салалтаҕа киирэн- тахсан туруорсуох тустаах.

Туруорсарга кыах атын дойдулар бастыҥ уоппуттара элбэх. Холобура ниэп, гаас хостонор судаарыстыбаларыгар олохтоохтор өлүү чаас ыланнар ол судаарыстыбаҕа олорор дьону олоччу босхо ГСМ-ан, гааһынан хааччыйаллар. Киирбит нолуогуттан дьон олоҕун тупсарар, сайыннарар араас үчүгэй программалары оҥороллор. Биһиэхэ оннук тоҕо сатамматый? РФ конституциятыгар анал ыстатыйаҕа сир баайын онно олорор олохтоох норуоттар бас билэн дьаһайыахтаахтарын туһунан этиллэр. Тоҕо сатамматый? Биһиги Ил Дархаммыт, РФ Судаарыстыбаннай дууматын депутаттара РФ конституциятын бу ыстатыйатыгар олоҕуран төрүт олохтоох дьон интэриэһигэр РФ-ҕа сокуоннары оҥорууну тоҕо туруорсубаттар? Салалтабыт тоҕо наар норуот интэриэһин көрөр бюджет оҥорор тэрилтэлэрбитин атыылааһынынан, бэлэхтээһининэн дьарыктанар? Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга ырыынак ирдэбиллэригэр эппиэттиир хайысханы тобулууга тоҕо үлэлэспэт? Аһара буорту буолбут тыынар салгыммытын чэбдигирдиигэ тоҕо ханнык да дьаһаллары ылбат? Тоҕо промышленност сайдар сирдэригэр бүлүү бөлөх улуустарга, Сунтаарга Туой хайа олохтоохторугар ханнык да чэпчэтиини туруорсубат? Инникитин салалтаҕа үлэлиэн сөптөөх кадрдары иитиигэ туох ханнык боччумнаах үлэлэри ыытар? Салалтабыт үлэтигэр өйдөммөт боппуруос буолунай. Биһиэхэ маннык олохтоох норуоттары эһэр сыаллаах-соруктаах салалта туохха нааданый?

Арамаан Дьөгүөрэп

http://dnevniki.ykt.ru/шунна/728951#more

7 мая, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*