Олус «сахатыйаары» гынныбыт дуу?

29 декабря, 2014 в 10:09
Саха сирэ

Дьэ, доҕоттоор, наһаа «сахатыйаары» гынныбыт ээ. Учуонайдарбыт, нуучча тылыттан быыһанаары, саха үйэтигэр истибэтэх тылларын айан эрэллэр. Холобур, музейбыт «түмэл», наукабыт «билим» диэн үһүлэр. Уруккунан хаалларар тоҕо сатамматый? «Түмэл», «билим», «Ил Түмэн», «Ил Дархан» диэн ханнык саха саҥарбыт, хантан хостоон таһаарбыт тылларай? Биһиэнэ барыта өйдөммөт, төттөрү өттө буоллаҕына эрэ табыллар дуо?

Мин «оскуолам»

Аны, оскуолаларга сахалыы эрэ үөрэтиэххэ диэн айдааны тардан эрэбит. Дьэ, бу – тыа оҕолоругар улахан охсуулаах дьаһаныы. Ону мин бэйэм эппинэн-хааммынан билбит дьыалам. 1941 с. сэрии саҕаламмыт дьылыгар бастакы кылааска киирбитим. Анал үөрэхтээх учууталлар сэриигэ бараннар, кыһалҕаттан үөрэҕэ суох дьон үөрэппиттэрэ. Наар сахалыы. Нуучча тыла суоҕа. Сэрии кэнниттэн Мындаҕаайы сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэрбэр нуучча тылын нэдиэлэҕэ 3-4 чаас биэрэллэрэ. Уруок быһыытынан. Онтон атына барыта сахалыы. 17 сааспар нууччалыы букатын билбэт уол Чурапчы педучилищетыгар үөрэнэ киирбитим. Наар аанньа оҥорон, аны үөрэхпит барыта нууччалыы. Сатаан нууччалаабакка, эрэй да бөҕөнү көрбүтүм. Улуу учуутал Андрей Николаевич Анисимов түөрт сылы быһа үөрэтэн баран: «Максим, сордоох да уолгун, нууччалыы сатаан саҥарбаккын», – диэхтээбитэ. Эрдэттэн үөрэппэтэх эрээри хантан сатаан саҥарыамый, тылым өҕүллүбэт буоллаҕа дии. Оннук киһи нуучча аҥардаах Андрюшкино диэн Аллараа Халыма бөһүөлэгэр үлэлии тиийдим уонна сатаан нууччалыы саҥарбат учуутал диэн үнтү кириитикэлэнэн, үүрүлүннүм.

Бэйэм туспунан

Мин төрдүм-ууһум Мырылаҕа, Амма уҥуор Кэниэдэ диэн үрэххэ Ачыастаан диэн кыракый алааска үс сүүсчэкэ сыл бүгэн олорбута. Үйэлэрин тухары баайдара диэн – хотон салҕааһыннаах муостата суох буор балаҕан, иннигэр быыкайкаан бөхтөрүн уурар ампаар, икки-үс ынах, биир көлүүр оҕуһа, балачча киэҥ бурдук ыһар бааһына. Бүттэ. Нуучча омуга суоҕа, сэбиэскэй былаас олохтоммотоҕо буоллар, бука, күн да бүгүн оннук аһыыр-аһаабат икки ардынан, эстэн-быстан, тыыннаах эрэ олоруо этибит. Холкуостааһын буолан, ыган-түүрэн Мырыланы булларбыттара. Онтон сайдан, киһитийэн барбыппыт, дьон буолбуппут. Төһө да баҕарбатарбын, сэбиэттэр модьуйан үөрэммитим, түҥкэтэх бэйэм бэттэх кэлбитим. Ол иһин улуу нуучча омугар махталым муҥура суох.

Дойдубар Мырылаҕа кэлэн холкуостаах буолан сырыттахпына Дмитрий Коркин соҕурууттан кэлэн миигин ыҥыран ылан туһуннарда. Аны Николай Тарскай ыарахан ыйааһыҥҥа саха суох диэн, күүһүнэн кэриэтэ СГУ ветеринарнай отделениетыгар киллэрэн, киһи-хара буолбутум. 5 сыл лаҕыччы олорон үөрэнэн ветеринар, 4 сыл кэтэхтэн зоотехник, 2 сыл эмиэ толору дьарыктанан политолог – холбоон 15 сыл устата наар нууччалыы үөрэнэн түөрт идэни ылбытым да, син биир нууччалыы адьас мөлтөхтүк саҥарабын. Биричиинэтэ – эрдэттэн нууччалыы үөрэнии суоҕа. Тоҥон хаалбыт тылы ириэрэр букатын кыаллыбат эбит. Ол итэҕэһим сааһым тухары адаҕа буолан, улахан таһымнаах үлэлэргэ тарбачыспакка хаалбытым. Тыа учууталларыгар кытаатан нуучча тылыгар үөрэтиҥ, оҕолор кэскиллэрин сарбыйымаҥ диэн сүбэлиэм этэ. Оттон саха тыла биһиэхэ эппитигэр-хааммытыгар баар, иҥэ сылдьар. Мин саха тылын хаһан да үөрэппэтэх киһи, ити тыл учуонайдарабыт дэнэр дьону кытта мөккүһэрим буоллар, сабырыйтарыам суоҕа этэ.
Куоракка үөскээбит оҕолор бары нууччалыы олус ыраастык саҥараллар. Сорохтор сахалыы билбэттэр. Кинилэри төрөөбүт тылларыгар үөрэтии олус наадалаах. Өссө биир холобуру аҕалыым. Аммаҕа үлэлии олордохпуна Суорун Омоллоон тиийэн кэллэ. Кулуупка икки сүүсчэкэ киһи муһунна, биир да нуучча суох. Тыл биэрдим. Дьэ, доҕоор, оҕонньорум биир кумааҕыта суох нууччалыы кутан-симэн барбат дуо? Биир тылы сыыспакка, киһи иһиттэр истиэн курдук уустаан-ураннаан. Сөхтүм да этэ. Төһө да бэйэм сатаан саҥарбатарбын, истэрбинэн мааныбын. Билиҥҥи салайааччылар биир буукубаны сыыһа саҥардахтарына, сыыска түһэрбэккэ тута булабын. Омоллоонтон ыйыппыппар: «Былыр ыраахтааҕы саҕана оҕону нууччалыы үөрэтэллэрэ», – диэбитэ. Дьэ, ити баара эрэ педтехникум, орто үөрэхтээх саха тылын улуу маастара – улуу нууччаһыт. Кини холобура барыбытыгар эркээйи буоллун.
Мин бырабыыталыстыба араас таһымнаах үөрүүлээх мунньахтарын телевизорынан кичэйэн кэтээн көрөөччүбүн. Көр эрэ, 600-700 киһи ортотугар биир эмэ нуучча баар буолар. Оттон Дьокуускай аҥаара нуучча буоларын билэбин ээ. Уонна тоҕо кинилэр үөрүүлээх-көтүүлээх уопсай мунньахтарга сылдьыбаттар? Аны ол дьаһалларбыт нууччалыы эрэ тылынан ыытыллаллар буолбаат! Тоҕо нуучча тыаһа-ууһа иһиллибэт биир эрэ театрдааҕый? Оттон биһиги улахан көдьүүһэ суох уонча (алҕаһаатым дуу) театрдаахпытый? Тоҕо биһиги (сүүһүнэн быһыылаах) үрүт үрдүгэр эстрада ырыаһыттардаахпытый? Нууччалартан тоҕо биир эмэ ырыаһыт тахсыбатый? Кэлтэччи саха.

Хардарыта кэнэйдэһиини тохтотуоҕуҥ

Аны нуучча улуу дьонун кэнэйдээһин баран эрэр курдук. Василий Поярковы көмүскэһэн турабын. Кини Амур өрүс сирин-уотун сэриилээн ылан нуучча судаарыстыбатыгар холбообут өҥөлөөх киһи этэ. Ол ааһан иһэн, 1642 с. намнар нууччалары утары турбуттарын хам баттаабыта. Элбэх саханы өлөрбүтэ. Ону ким да мэлдьэспэт. Историктар Саха сирин нуучча судаарыстыбатыгар күүһүнэн холбообута дииллэр. Кырдьык, оннук. Тыын тыыҥҥа буоллаҕа дии. Сахалар да мээнэ бэриммэтэхтэрэ, элбэх казак буойуннарын өлөрбүттэрэ биллэр. Сэрии буолла да, өлөрсүү-кыдыйсыы тахсара чуолкай. Өйдөөҥ ээ, улуу маршал Жуков хас мөлүйүөн саллааты кыайыы туһугар өлөр өлүүгэ умса аспыта буолуой? Оччотугар Жуковы эмиэ историяттан сотобут дуо? Кини үйэлэр тухары улуу буола туруо. Итинник нууччалары кыынньыыр букатын сатаммат. Нууччалартан аһаан олорорбутун өйдөөбөт бэйэбит дуу?
Аны бэйэбит улууларбытын көрүөҕүҥ. 1922 с. Никольскайга бэринээри олорор 400-500 саамай талыы саханы нуучча аттаах этэрээтэ саабыланан кэрдэн, ордубуттарын өрүскэ ыган киллэрэн үөр андыны ныһыйар курдук бүлүмүөтүнэн тэһитэ ытыалаан, тимирдэн турар. Соколов кыһыл этэрээтэ Дьокуускайга борохуоттан сүөкэнээт, Намҥа сүүрдэн тахсыбыта буолуо дуо? Оччотооҕу салалта Ойуунускай губревком уонна партия баһылыга Барахов ити кыдыйыыга кыттыгастаахтара буолуо дуо, диэн боппуруоспун эмиэ хатылыыбын. Урут итинник боппуруоһу биэрбиппэр үөрэхтээхтэр өһүргэнэн өттүктэрин үлтү түһэ сыспыттара. Сэрии аата сэрии, хаан тохтуохтаах. Ойуунускайдаах Бараховы букатын буруйдаабаппын. Ол эрээри, сорохтор Поярковы, Бекетовы туох да историческай төрүөтү аахсыбакка эрэ, буруйдуулларын сөбүлээбэппин. Бу дьону туоратар, ааттарын сотор боппуруос куорат олохтоохторун референдумунан эрэ быһаарыллыахтаах. Гордума дуу, куорат баһылыга дуу быһаарар бырааптара суох. Доҕоттоор, нууччаны утары барымаҥ. Иэдээн буолуо, сэрэхтээх буолуҥ!
Аны, ханнык да омугу кытта хаана холбоспотох ыраас саха өйдөөх саханы төрөтөр диир учуонайдар баар буоллулар. Ол аата, нууччаны ойох ылымаҥ, нууччаҕа эргэ барымаҥ диэн өйү-санааны үөскэтэ, тарҕата сатыыллар. Бэйи, тохтооҥ, толкуйдуу түһүҥ эрэ. Улууттан улуу бөлүһүөк, сүүһүнэн сылы өтө көрбүт Өксөкүлээх Өлөксөй хос эһэтэ Өлөөһө – Алексей Собакин соҕурууттан көскө кэлбит ыраас нуучча буолбатах дуо? Өксөкүлээх, нуучча хааннаах буолан, улуу өйдөөх этэ дии санаабаккыт дуо? Бастакы президеммит Михаил Николаев уонна эдэриттэн улуу аатырбыт Андрей Борисов хаан аҥардаах бааһынайдар буолбатах дуо? Гавриил Чиряев даҕаны Бүлүү казактарыттан хаан тардыылаах буолбатах дуо? Хата, төттөрүтүн тупсарыллыбыт хааннаах сахалартан улуулар үөскүүллэр. Этиэм этэ, төһөнөн элбэх ыччат улуу нуучча омугун кытта хаанын холбуур да, оччонон саха омуга тупсуо-сайдыа. Оттон бэйэбит эрэ эр-ойох буолан бүгэн сырыттахпытына саха мөлтүө-буомуруо.

Максим СИБИРЯКОВ,
общ. корр., Үлэ Кыһыл Знамятын, «Бочуот Знага» уонна Партийнай килбиэн уордьаннар кавалердара.
http://sakhasire.ykt.ru/?p=18687

29 декабря, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*