«Ньыгыллар» быыьык быыбардара

7 июня, 2014 в 0:25

«Кыым» хаґыакка «ЕР» паартыйа ыытар праймериґын (быыґык быыбар) табылыыссата бэчээттэммит. Онно кірдіххі, болдьо±ун иннинэ Быыбарга тылламмыт Дьігµір Барыыґап 9 улууска 2514 куолаґы ылбыт буолла±ына, 4 атын хандьыдаакка тардыалаґар «ньыгылларбыт» кыттыґан 2843 куолаґы ылбыттар. Ол аата, «ЕР» паартыйа  бэйэтин иґигэр да «араастаґыы» элбэх быґыылаах (дьиІ быыбарга хартыына атын буолуо±а сэрэйиллэр).

Били, «суверенная демократия» диэн, дэбигис ійдімміт «арыйыыны» оІорбут Кириэмил кылаабынай политтехнолога Владислав Сурков да, бу, Саха сирин «ньыгылларын» демократтыы талыыларыттан соґуйар буолуохтаах – праймеризтара «ньыгыллары» сомо±олуур оннугар, ким тугу ійдµµрµнэн-саныырынан куоластыырга µірэтии курдук буолбатах дуо?

Бу, олох соторутаа±ыта аныгы 굴µІІµ быыбарга диэри Ил Дархан эбээґинэґин толорооччу Дьігµір Барыыґап Бµлµµ біліх улуустарынан оробуочай сырыытын (таарыччы, праймеризка кытта) Бµлµµ куоратыгар тµмµктээтэ. Сура±а, олохтоох «ньыгыллар» быыбарсыктара Барыыґапка биэрбиттэ𠵴µ (атын хандьыдааттарга хайдах куоластаабыттарын билбэппин). Онон, «быстах кэмІэ толорооччу» диэн эбиискэлээх А±а баґылыкпыт нэґилиэнньэни кытта кірсµґэригэр санаата кінньµірэн кэлбитэ.

Киирии тыл этэригэр: «Аан дойдуга буола турар быґыы-майгы кµннээ±и олохтоохпутугар дьайар» диэн баран, 2001 сыллаа±ы Нью-Йорк «близнецтэрин» (атыы-эргиэн аан дойдутаа±ы киинин) атаакалааґын дьайыыта алмаас-бриллиант эргиэнигэр куґа±ан балаґыанньаны µіскэтэн биґиги іріспµµбµлµкэбит бµддьµітµн сµрµн іттµн ылар АЛРОСА-±а охсубутун а±ынна. Чайанда гааґын Кытайга таґаарыы іріспµµбµлµкэ±э туґалаа±ын, гааспытын кэлэр кілµінэлэргэ ордоро сатаан, отой да туґата суох хаалларыахпыт сібµн санатта – этээччи эттэ±инэ, эмиэ да сіп курдук.

«Кэнники 20-30 сыл Бµлµµттэн тірµттээх биир да улахан салайааччы, миниистир то±о анамматый?» — диэн малтаччы ыйытыыга, Барыыґап хардата да судургу буолла: «Бµлµµлэр дьоґун киґигитин бэйэ±ит булуІ — µµннэриІ, мин 5 да миниистири Бµлµµ дьонуттан аныыры утарбаппын».

Кірсµґµµнүтµмµктµµрµгэр: «Демократическай быыбардартан тахсар улуус иґинээ±и араллааны бу Мунньахха кэлэн быґаартара сатааһынтаґыммыт намыґа±ын кірдірір», — диэбитин кытта сібµлэґиэххэ эрэ сіп. Оттон, «хайдыґа сылдьыбакка, тµмсэн улуускут, іріспµµбµлµкэ±ит туґугар µлэлээІ» диэбитин хайдах утарыаІый – ити барыта биллэр, мэлдьэ±э суох ыІырыылар! Ону ким да утарбат. Утарыы уонна утарсыы кµннээ±и олохпутуттан тахсан иґэр. Быыбар чугаґаата±ын аайы, санаа-оноо хайдыґыыта, хандьыдааттар хас биирдиилэрин тус кырдьыктара, кістін кэлиэ±э. «ЕР» тэрийбит «быыґык быыбара» онуоха биир хардыыны чугаґатан эрдэ±э.

Ол эрэн, саха дьонун µгµс іттµбµтµгэр «сэбиэскэй мэнтэлитиэт» кытаанахтык иІпититтэн киґи да кыбыстар — µйэ чиэппэрин кэриІэ кіІµл, «тоталитарнай хаарча±а суох» олордубут да, ійбµт-санаабыт сайдыан оннугар, хос «сэбиэскэйбитигэр» эргиллэ сатыы сылдьаахтыыбыт. Ити, «сэбиэскэй бэ±эґээІІи сарсыІІыбыт» мэлдьэґиллибэт чахчыларынан, Дьігµір Барыыґап Путинтан кіІµл ылан, кэлээтин кытта уруй-айхал этиилэрэ, «Кини (Барыыґап) эрэ Ил Дархан буолара ордук» ахсааннаах биллиилээх, µтµілээх дьоннорбут илии баттааґыннаах ыІырыы суруктара, о.д.а. µрдµк дуоґунастаах ТойоІІо хаптаІныыр-ньылаІныыр кістµµлэртэн, саха киґитэ буоларбынан, сµрдээ±ин хараастабын уонна кыбыстабын – сахам норуота олус да буомурбут, кулуттуу ій-санаа баґыйбыт эбит…

Суох! Саха дьоно бука бары кулуттарга кубулуйбатахтара, киэІ сиртэн – истиэп куйаарыттан тірµттээх, кіІµл санаалаах маныыґыт, удьуордара, ураанхайсахалар сыдьааннара буолабыт. Бука бары биир киґи курдук, тойон таптаабытынан дьаґайар, кымньыы-муоґа эрэ салайар µµрбэ сµіґµтµгэр кубулуйарбыт хайдах да сатаммат – оннук буоларын сорунуулаахтык утарабын уонна, бу мин курдук санаалаахтар элбэхтэригэр бµк эрэнэбин. Оннук.

«ЕР» быыґык быыбарыттан биир «тіліннііх единорос», «Анаабыр алмаастара» хампаанньа гендириэктэрэ Матвей Евсеев то±о маппытын «Якутск вечерний» хаґыат суруйбут. Хаґыат суруйарынан, Маппый Эпсиэйэп КПРФ-тан хандьытаат буолардыы кэпсэтии ыытар диэбиттэр. Хомунньуустар туруорсууларынан Сталин пааматынньыгын (бюґун) хонтуоратын иннигэр туруортарбыт киґи, ол дьоннортон «соболоІ» да кірдіґірі оруннаах. ДьиІ да иґигэр, Саха сирин кыра да, улахан да дуоґунастаах чунуобуньуктара µксµлэрэ ССКП ииппит «о±олоро» онон, хомуньуустуу ій-санаа кытаанахтык иІэ сылдьарын саґыараллар (Путин да КПСС билиэтин сыыска-буорга бырахпата±а чахчы). Мин итини ахтыбытым диэн, кими эрэ буруйдаары буолбатах, сыччах, олох хаамыытыгар, устуоруйа оҥобулугар сіп тµбэґэн µрэллибит (кэм ирдэбилигэр сіп тµбэґэр уларыйыылары ССКП чімчікілірі кыайын ылымматахтарыттан) Сэбиэскэй Сойууґу хат тилиннэрэ сатыыр дьоннору олох ылыммаппыт – хомуньуустар (билиІІи салалталара) оннук дьоннор. Ааспыт олоххор хатылаан эригллибэккин ійдµµ сатаабат киґи – ол дьиэктээх киґи. ИлэІсэ ійµнэн толкуйдаан кірдіххі, хайдах да кыаллыбат дьыаланы норуокка соҥнуу сатааґын – буруйу оІорууга тэІнээх.

Эмиэ, Ил Дарханы талыыга кыттар ба±алаах Эрнст Березкин Барыыґап «ылгын уола» буоларын, іріспµµбµлµкэ бырабыыталыстыбатыгар бииргэ µлэлии сылдьан Барыыґаптаах Бэриэскин Москуба куорат казиноларыгар «тыыннарын таґааран» кэлэллэрин хаґыаттар суруйаллар этэ. Дьэ, ол биир интэриэстээх, тэІ баайыылаах «лошадкалар» аны Ил Дархан дуоґунаґыгар «утарыта дураґыйар» буолбуттарын саарбахтыыбын. Эдэрэ, ол аата Бэриэскин «суол муннарааччы» (омуктардыы эттэххэ «спойлер») буолара дуу?.. Чэ, ити саба±алааґын тіґі сібµн-сілігійµн аны µс ыйынан билиэхпит. Јскіті, Эрнст Березкин «Вести Якутии» еженедельникка биэрбит интервьютугар курдук «Ил Дархан суокуонунан бэриллибит кыа±ын толору уонна норуотун туґугар кµµскэ туґаныахтаах» диэни, кэлэр быыбарга кыайда±ына, толорорун кµµтµіхпµт.

Ол эрээри, хандьытааттар бары да минньигэс, соро±ор харса суох эрэннэриилэрин били саха саарыннара Омуоґап, Ойуунускай, Бараахап, Ардьакыап уо.д.а. курдук, олохторун толук ууран да туран, омуктарын дьыл±атыгар бэриниилээхтик киирсэллэригэр саарбахтааґын ханна барыай?..

Олох соторутаа±ыта, эмиэ норуот талбыт Ил Тµмэн дьокутааттара іріспµµбµлµкэбит сµбэринитиэтин, тірµт сокуоммут сµрµн ыстатыйаларын «мыык» да диэн  сымыйа дой±о±у (демократия кірµнньµгµн) санатта.

Былааска тардыґыы, былаас кµµґэ, былаас туохха да тэІнэммэт абылаІа олус да умсугутуулаах, тугу барытын умуннарар аба-хомуґуна ханна уйалана сытарый?

… Итинтэн сиэттэрэн о±о сааспар аттанным.

Сиргэ кэлэн кииним тµспµт, биґигим ыйаммыт МэІэ ХаІалас Хапта±айа Јлµінэ уІа кытылыгар, «Эргэ Таба±а» дэнэр біґµілэк уунутары, биир кіс иэнинэн ардылаах. Эдэр сылдьан, ірµскэ оптуобус сырыыта кіІµллэниэр диэри, Дьокуускайга киирэрбитигэр сатыы, Таба±а±а диэри балтараа чаас хааман оптуобуска олорорбут.

Сайынын, Тураах арыытыгар эбэтэр Ґрдµк арыыга оттуу сылдьан, омур±аІІа чэйдии олорон эбэбит сµнньµнэн ньиргийбит муусукалаах маІан борохуоттар ааґалларын ымсыыра кірірбµт. Борохуоттары батыґа кірдіххі, палуба таґымынан, Ытык Хайа быарыгар баар «Обком даачата» диэни билэрбит. Бу кэнники хаґыаттарга суруйалларынан, ити «дача» оннугар Ил Дархан резиденцията, аныгы баай-талым таґымынан тутулла сылдьар эбит.

О±о сылдьан ол «Обкуом даачатыгар Сэмэн Сахаарабыс (оччотоо±у I-кы сэкирэтээр) сынньанар диэн саастаах дьон сибигинэґэ былаан кэпсэтэллэрин ійдµµбµн.

Эмэ±ирбит хаптаґын сарайдаах, самнайбыт іті±µм дьиэ±э холоотоххо, Ытык Хайа быарыгар кістір таас дыбарыас остуоруйа кинигэтигэр уруґуйдаммыт курдуга. Тыа бµтэй-ньµкэн о±ото хантан бэлиитикэни ійдµім-билиэм, биэтэс тигэн илдьиритиэм баарайсааґыран олорон санаатахха, оччолорго да, билигин да Былаас дьоно таґыччы ыраах, кіннірµ дьоІІо чугаґаабат туспа сиэринэн салайтараллар эбит. Былаастарын, дуоґунастарын туґанан, норуот уопсай баайыттан-бµддьµіттэн хайаан да бµімнээн туґана, хаґан да сіп буолбат иІсэ-обот маІалайдарын толорор. Биллэн турар, бука бары буолбатахбылааска да сылдьааччылар киґи сиэринэн, дьон тэІинэн аґаан-таІнан сылдьаллара ханна барыай. Ол эрээри, былаас тіґінін µрдµµр да, иІсэ-обот эмиэ улаатар бадахтаах.Суута суох буруйдуур, чиэґинэй µлэґиттэри µрдµттэн хоруотуур дии санаамаІ: аата-µрдэ суох Былаас ымсыытын туґунан этэбин. Оттон, биирдиилээн тµгэннэри хаґыаттартан элбэ±и билэбит.

Чэ, быыґык быыбар кэнниттэн дьиІнээх талыы быыбара кэлиэ±э. Холобур, Тумууґап да, Махсыымап да Ил Дархан дуоґунаґыгар дьиІнээхтик киирсэр буолуохтаахтар – Губарев да, Парахин да буолбатахтар. Оттон Матвей Евсеев, Эрнст Березкин, іссі ким туран иґиэ±ин истэн-билэн иґиэхпит.

Мин курдук, сааґырбыт кілµінэ быыбардааччылара, хаґан да буоларыныы, кэлэр хампаанньа±а кіхтііхтµк кыттар буолуохтаахпыт.

Јріспµµбµлµкэ быыбардааччылара бука бары интэриэстээх, этэргэ дылы, «мин куолаґым быґаарар оруоллаах» диэн бигэ санаанан салайтаран кытынна±ына, дьиІ «норуот талыыта» буолуо этэ. Оттон били «бытыктаах о±онньор» «неважно как голосуют, важно как считают» диэн сэнэбил этиитэ билигин да быґаарар оруоллаа±ын билэбит эрээри, «Кириэмил илиитэ» орооспотугар эрэнэргэ тиийэбит. Суолтатыгар эрэ талларбыта буолан баран, дьиІ иґигэр аныыр буоллахтарына (били 2001-2007 сс. быыбарга курдук), ол аата Саха сирэ буолбакка, «Сир баайдаах регион» эрэ буолбуппутун билиэхпит – кэм-кэрдии тугу кірдірір…

Макар МЫЛА, Бүлүү куорат

 

 

7 июня, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*