Поэт Василий Алексеев тереебутэ 65 сылыгар: Дьол уотун толору туойаары

14 апреля, 2014 в 0:24

Чөркөөххө поэт Василий Алексеев 43 хоһоонун 3-н 72-гэр диэри саастаах Таатта талыы дьоно  доргуччу аахтылар. Үүт-үкчү эһэтин курдук кыра сиэнэ уол Костя Кудрин эмиэ хоһоон ааҕан, кэми төттөрү эргиппит курдук түгэни бэлэхтээтэ.

Уолба оскуолатын маҥнайгы кылааһыгар үөрэнэр сэттэлээх Кудрин Костя:

Төрөөбүт дойдум

Тапталлаах Тааттам

Хомоҕой хоһоонньутун

Умсугуйан аахтым.

Кулгаахпар иһиллэр

Кини дьикти хоһоонноро,

Ылланар дууһабар

Кини иэйиилээх тыллара –

диэн хоһоон тылынан этэрэ киһини эрэ долгутар. Хоһоон тыла кэми-кэрдиини билиммэт. Күн бүгүҥҥүнэн муҥурдаммат. Кини – кэлэр кэмҥэ туһаайыылаах, өлбөт-сүппэт баайыылаах. Киһи барахсан үллэр үйэтигэр, саллар сааһыгар мунньуммут баайа киниэхэ бэйэтигэр өйдөбүнньүк буолан бэрт. Мал диэн уларсык. Арай үтүө аатыҥ үйэлэри нөҥүөлүө, айбытыҥ ааспыттан кэлэ турар кэмнэргэ далаһа буолан иһиэ.

 

Василий Андреевич Алексеев 1949 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр Үөһээ Бүлүү улууһун Кырыкый нэһилиэгэр Ирина Спиридоновна уонна Андрей Васильевич Алексеевтар дьиэ кэргэннэригэр биэс оҕоттон иккис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Исидор Барахов аатынан Дүллүкү сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ.

Сайын аайы дьонун кытта оттоһон, айылҕалыын ыкса алтыһан улааппыта. Иитиллибит эбэтин Ирина Никитична Прокопьеваны олус истиҥник таптыыра. Иккиэн сүрдээх иһирэх сыһыаннаахтара. Күндү киһитигэр хас да хоһоонун анаан турар.

Тахсар күнүм кэриэтэ

Таптыыр эбэм Өрүүнэ…

Эйигинниин дьоллоохтук

Эмньик сааһым ааспыта.

Дьокуускайдааҕы арыы собуотун маастардарын бэлэмниир оскуолаҕа үөрэнэн, уон алта сааһыттан үлэһит буолан, Таатта арыы собуотун маастарынан үлэтин уһун суолун саҕалаабыта. Манна тапталын Тыараһа кыыһа Катя Эртюкованы көрсөн, ыал буолан, олохтоохтук оҥостон Чөркөөххө олохсуйбута.

43 сыл устата Чөркөөхтөн харыс да халбарыйбакка сөбүлүүр идэтинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Үлэтигэр олус эппиэтинэстээҕэ. Бэйэтин таһымын куруук үрдэтинэрэ. Бииргэ үлэлиир дьонун сатабыллаахтык салайан, кинилэр собуоттарын бородууксуйата куруук үрдүк хаачыстыбалаах буолан, дьон биһирэбилин ылара.  Кини үтүө аата Таатта улууһун эт-үүт комбинатын Бочуотун кинигэтигэр киллэриллибитэ. Василий Алексеев оҥорор арыыта Россияҕа бастыҥынан билиниллибитэ. Арыыта аар-саарга аатырбыта, уһулуччу ураты минньигэһинэн саханы эрэ буолбакка, араас омук асчыттарын болҕомтолорун тардыбыта. В.Алексеев саха ыаҕайытагар тапталлыбыт арыытын Россия президенэ Борис Ельциҥҥэ кэрэ бэлэх оҥорбуттара.

Айыы аһын дэлэтэр үлэтин быыһыгар маастар хоһоон суруйара:

Оргуйа оонньуур кымыстаах,

Арыы-сүөгэй амтаннаах.

Хоһоон син баар буолуохтаах!

 Кини айар тыл абылаҥар, уран тыл умсулҕаныгар адьас кыратыттан ылларбыта. Маҥнайгы хоһоонун 1961 сыллаахха Дүллүкү оскуолатыгар алтыс кылааска үөрэнэ сылдьан суруйбута. 1972 сылтан бэчээттэнэр буолбута. 1976 сыллаахха “Үктэммэтэх үрдэллэр” бастакы кинигэтэ тахсыаҕыттан нарын тыллаах, иһирэх иэйиилээх лирик поэт быһыытынан саха ааҕааччытыгар биллэн барбыта. Онтон 17 сыл буолан баран 1993 «Күн анна туналга сууланна» уонна «Талыы, талба Тааттаҕа» диэн икки кинигэтэ субуруччу тахсан дьону соһуппута. Дьэ, онтон өссө «Судаарыскай» (1994) хоһоон-сэһэнэ, «Тапталым уота уостума» (1995), «Умсулҕан» (2009) барыта 8 кинигэтэ бэчээттэммитэ.

Таптаан олохсуйбут талыы Тааттатын туһунан элбэх хоһоону айан, доҕотторун, саха поэттарын ортотугар Таатта тойуксута, Чөркөөх Баһылайа диэн ааттанар буолбута. Сотору кэминэн кини Саха Республикатын Суруйааччыларын сойууһугар киирбитэ. Дьэ, айарга-тутарга аартык өссө кэҥээн биэрэргэ дылы гыммыта.

 

Василий Алексеевы улахан литератураҕа сиэтэн киллэрбит, алгыһын анаабыт киһинэн кини үтүө доҕоро, биир дойдулааҕа норуодунай поэт Сэмэн Руфов буолар. «Василий Алексеевы мин талааннаах лирическэй поэт быһыытынан үрдүктүк сыаналыыбын, үгүс ааҕааччылара эмиэ оннук ылыналлар. Кини хоһоонноро уурбут-туппут курдук уран формалаахтар, ис-иһиттэн субуллан тахсан иһэрдии хомоҕой тыллаах-өстөөх буолаллар, ол иһин ырыа да буолбут хоһоонноро улам элбээн иһэллэр», — диэн сыана быспыттааҕа Сэмэн Тиитэбис.

Биллэрин курдук, Василий Алексеев отучча хоһооно ырыа буолан ылланар. Мелодистартан К.Христофоров, Н.Туласынов, А.Андросов, Г.Мамонтова, Е.Поликарпов ырыалары айбыттара. «Тааттаҕа», «Сайда тур, Тааттабыт», «Тааттабар», «Күүтэр Чөркөөх барахсан», «Тааттам алаастара», «Чөркөөх киэһэтэ» диэн ырыаларын таатталар таптаан күн бүгүнүгэр диэри ыллыыллар. Ити ырыалар ааттарыттан да көстөрүнэн, ааптар иккис төрөөбүт дойдутунан ааттаабыт сиригэр таптала айар суолугар суолдьут сулуһунан буолбут.

Иккис дойдутунан буолбут Чөркөөҕөр анаабыт хоһооннорун тыллара үйэлэргэ дьон төрөөбүт төрүт сирдэригэр тапталларын кэрэһилиэхтэрэ турдаҕа. «Чөркөөх Баһылайа» уо.д.а. хоһоонноро Чөркөөх дьонун майгытын уратытыгар, киэҥ дууһатыгар сөп түбэһэр ураты ис хоһоонноохтор.

Дьоһун киэһэ киэҥ дьиэлэр

Дьол уотунан күллүлэр,

Сибэккилээх түннүктэр

Сырдаан-кэҥээн истилэр.

 

Чаҕылхайын, кэрэтин

Мин Чөркөөҕүм киэһэтэ,

Үчүгэйин эбитиэн

Бу дьаарбайар кэпсэтэ.

Уйан куттаах ураты нарын иэйиилээх лирик поэт, Саха Республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Василий Андреевич Алексеев 2009 сыллаахха бу күн сириттэн күрэммитэ.

 Хаартыскага: поэттар В.Петрова, Н.Харитонов-Чуор, В.Алексеев, В.Сивцев.

Любовь КУДРИНА, Уолба, Таатта

14 апреля, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*