Роман Егоров: Ийэ буорбут быйана

17 мая, 2014 в 0:44

Былыр Боро±он улуу´ун кулубата Сэ´эн Ардьакыап Екатерина II ыраахтаа±ыны кытта к³рсµ´µµтµн ту´унан норуокка дьикти номохтор бааллар.

Онтон биирдэстэригэр ыраахтаа±ы Сэ´эн Ардьакыаптан ыйыппыт: «Эн ким бас билэр сиригэр тура±ын? «Т³р³³бµт т³рµт ийэ буорбар µктэнэн турабын», -диэбит  ыраахтаа±ы дыбарыа´ыгар турар Сэ´эн Ардьакыап. «Бай, ол хайдах?» — диэн ыраахтаа±ы со´уйбут. Онно Сэ´эн Ардьакыап этэрбэ´ин хос тµгэ±иттэн алаа´ын буорун тµ´эрэн к³рд³рбµт уонна: «Бу мин т³р³³бµт т³рµт тµ³лбэм буора», — диэбит. Ону ыраахтаа±ы с³±³н ыйыппыт: «Тугунан а´аан-сиэн олоро±ут». «Ийэ буорбунан, би´иэхэ µµнэр µµнээйи сµмэ´инэ ханна да суох элбэх и²эмтэлээх, онон а´аан-сиэн, сµ³´µ ас ииттэн олорор дьоммут», — диэбит.

     Дьэ, кырдьык Саха сирин олус тыйыс айыл±атыгар кылгас кэм²э µµнэр µµнээйи, от-мас, сира´а, к³рд³хх³ кыра эрээри, к³ст³р дьµ´µннµµн кэрэ, элбэх сµмэ´иннээх, минньигэс, тотоойу буолар. Аакка киирбит дьэдьэммитин ылан к³рµ³ххэ. Кыра эрээри тас к³стµµлµµн, и²эмтиэлээх биэсэстибэтэ элбэ±инэн, минньигэ´инэн киин Россия±а µµнэр клубника±а тэ²э суох элбэх битэмииннээх, минньигэс амтаннаах, сыттыынсымардыын ураты µтµ³ ас буолла±а. Клубниканы бары билэбит. Барахсан к³рд³хх³ б³д³²³, би´иги дьэдьэммитигэр холуйдахха, к³стµµ мааны эрээри туох да амтана, сытасымара суох ас.

     Аны сардаана сибэккибитин к³рµ³х. Би´иги ³рµстэрбит кытылларыгар µµнэр  ырыа±а ылламмыт, хо´оо²²о холбоммут сардаана сибэкки барахсан кэрэ к³стµµтµнэн бу орто дойдуга тэ²нээ±э суох диэтэхпинэ сымыйаччы буолбаппын билэн олоробун. Мин киин Россия уобаластарыгар, Прибалтика республикаларыгар сылдьан элбэх сардаана суордун чаа´ынай дьон олордоллорун к³рбµтµм, билэбин. Дьэ, кырдьык онно Лилия суордун араа´а элбэх, дьµ´µнэ да ки´и эрэ с³±µ³х элбэх буолааччы эрээри, эмиэ улаханнарынан эрэ ба´ыйаллар уонна би´иги сардаанабытыгар кэрэ к³стµµлэринэн хайдах да тэ²нэ´эр кыахтара суох. Ити курдук Саха сирин µµнээйилэрэ тас к³стµµлµµн о´уобай уратылаахтар. Ки´и доруобуйатыгар ту´алаах и²эмтиэлээх биэсэстибэлэрэ элбэх. Эмп буолар хаты² чаакыта, ньургу´ун, сэбирдэхтээх оттор уо.д.а. араас элбэх эмп о²о´уллар µµнээйилээхпит.

      Билигин аптекалары к³рд³хх³, эмп араа´а сµнньµнэн Алтаай, Пермь эбэтэр Германия µµнээйититтэн о²о´уллубут диэн суруктаах буолар. Ол эрээри, хомойуох и´ин, ити дойдулар µµнээйилэрэ сµмэ´иннэринэн, и²эмтиэлээх биэсэстибэлэрин састаабынан Саха сиригэр µµнэр µµнээйилэргэ ыраа±ынан тиийбэттэр. Кинилэргэ би´игиттэн ордуктара диэн эмп о²орор специалистара уонна µлэлиир технологиялара сайдыылаах. Оо, арай би´иэхэ оннук технологияны ту´анар эмп о²орор специалистар дэлэйэллэрэ буоллар,µгµс мэккиэрэ суох киин сиргэ о²о´уллубут ыарахан сыаналаах эмтэртэн босхолонон, чэпчэки сыаналаах бэйэбит доруобуйабытыгар барсар ³сс³ кµµстээх эмтэри о²орон та´аарыахпытын с³п эбитэ буолуо.

  Ол эрээри Сэбиэскэй са±ана кэлии буолла да кэрэ, омук киэнэ буолла да ордук диэн ³йµнэн-санаанан салайтаран, бэйэбит киэнин сапсыйар, намтатар наар ночооттоох, олорор мутукпутун кэрдинэр эрэ дьайыылары о²остубуппут.

   Бу тµбэлтэ±э биири этиэхпин ба±арабын. «Олорор мутугу биир эрэ тµбэлтэ±э кэрдиллиэхтээх. Ол эйигин ол мутукка ыйаан ³л³р³лл³рµн биллэххинэ» ити аата би´иги сайынныбыт диэн сахсара²на´ар сахалар хайдах буоларбыт буолла?

   Киин уобалас отуттан-ма´ыттан би´иэхэ олус кылгас кэм²э, экстремальнай усулуобуйа±а µµнэр µµнээйилэр тас к³стµµлэрэ эрэ буолбакка, и²эмтиэлээх сµмэ´иннээх биэсэстибэлэрэ элбэ±инэн доруобуйа±а ту´аларынан быдан ордуктар. ССРС са±ана маннык µµнээйинэн ты´ыынчанан сылларга а´аан, олохтоох тыйыс усулуобуйа±а µ³рэммит,  ту´унан саха боруодата буолбут ынах сµ³´µбµтµн, сылгыбытын µрдµкµ былаастарга бэрт буола сатаан, хай±ал, уордьан мэтээл ту´угар хапта²наан бэйэбит тойон-хотун буолбут дьоммут, улуутумсуйбут учуонайдарбыт µ³рэхтээ±имсийэн би´иги усулуобуйабытыгар барсыбат холмогуор, сэмэнтээл сµ³´µлэри а±алан иитэ сатаабыттара µйэ а²аарыттан орто. Ол тµмµгэр бэйэбит сахабыт ына±а кыралыынулаханныын барасуо±а 1500 сµ³´µ хаалла. Дьэ, к³рдµгµт дуо? Хайдахтаах курдук дьаабы, ааргы бы´ыыный? Бу кыра норуот кы´ал±атын µ³рэхтээхтэрбит ама билбэттэрэ буолуо диигит дуо? Билии б³±³т³, билэ-билэ бэйэлэрин норуоттарын интэриэ´ин буолбакка уордьан, на±араада, дуо´унас ту´угар µ³´ээ²²илэр сэ²ээрбэттэрин µрдµнэн, кинилэргэ бэрт буола сатаан, норуоттарын та²наран  хапта²на´ыы тµмµгэр о²о´уллар олорор мутугу кэрдиниигэ тэ²нээх, омсолоох дьыала билигин да сити´иилээхтик сал±анар. 

     Дьокуускай куорат ас атыылыыр ма±а´ыыннарын к³рµ³х киин сиртэн кэлбит кылапачыгас суулаах эт, µµт ас араа´а дэлэйдэ. Барыта сы´а кэлии астар. Амтаннара хайда±ый? ¥ксэ ки´и сиргэнэн да±аны айа±ар укпат астара. Хай±атаары к³рд³хх³ эттэрэ ³сс³ сыалаах ээ. Ол эрээри амтана сыаларымайдары туттуллубут тирии курдук. Эбиитин туох эрэ ку´а±ан хос амтаннаах буолар. Аны итинник эттэн уонна суойаттан холбоон о²о´уллубут ханнык да амтана суох халба´ы, атын да ас араа´а. Битэмииннээх органическай биэсэстибэлэрэ ³лбµт порошок µµттэн о²о´уллубут µµт астан йогурт, араас, амтана суох арыы, сливки араа´а атыыланар. Биллэн турар, суута т³´³ да кылапачыйдар амтан, хаачыстыба олох м³лт³х.

    Ол тэбиитигэр кэлии эрэ буоллар кэрэ, омук киэнэ ордук диэммит били²²и ыччаттарбыт тас к³стµµлµµн доруобуйаларын улаханнык айгыраттыбыт. Араас кэрэ ааттаах иэдээннээх ыарахан ыарыы µксээтэ. Олус хаты²ыр эбэтэр мый курдук нуорманы та´ынан уойан хаалбыт ыччат дьоммут µксээтэ. Армия±а ы²ырыллар ыччат а²аарыттан ордуга сулууспалыыр нуорманы байыаннай хамыы´ыйа±а доруобуйатын туругунан ааспат µ´µ. Бу аата хайда±ый? Би´иги к³лµ³нэ±э доруобуйатын туругунан биир эмэ о±о сулууспалыыр кыа±а суох буолла±ына, улахан саат-суут курдук буолара. Ханна баалларый былыр µ³скээн ааспыт саха ына±ын, сылгытын этин сиэн, µµтµн и´эн, нэ´илиэк аайы µ³скµµр а²аар, чиэппэр кµµстээх буула±а бухатыыр саха дьоно?

     Саха ыччатын доруобуйата айгыраа´ына саха сылгытын, ына±ын э´иини кытары бы´аччы сибээстээх. Били²²и былаас маннык к³рд³рµµлэри ту´анан, нэ´илиэнньэ оло±ун-дьа´а±ын, норуот доруобуйатын туругун анаан-минээн чинчийэн ханнык эмэ бы´аарыныылары ылынар дуо? Му² саатар 30-50 сыл Саха сиригэр адаптацияны баран этин амтана балачча тупсубут сэмэнтээлбит, холмогуорбут да±аны, тыа±а ыччат дьон сµ³´µ иитиитинэн дьарыктаммат буолан, сµнньµнэн пенсионердар эрэ илиилэригэр хаалла. Ол и´ин кырдьа±ас дьон µлэни кыайбат буоллулар да, сµ³´µбµт, сылгыбыт ахсаана сыл аайы аччыы турар.

   Иккис курдук тыа сиригэр олорор саха ки´итэ а´ара м³лт³х усулуобуйа±а олорор буолан кута-сµрэ тостон эрэр. Бюджет µлэ´иттэриттэн уратыларга дэриэбинэ±э µлэтэ суох а´ара элбээтэ. Нэ´илиэнньэ бу ара²ата общественнай олохтон тэйбитэ ыраатта. Дьокуускайбытыгар БОМЖ элбээтэ, уонча сыллаа±ыта МВД статистикатынан кинилэр ахсааннара Дьокуускайга 4 000 этэ, билигин ³сс³ элбээтэ±э. Бу аата хайда±ый? Дьокуускайга ол-бу итирдэр утахтарынан толору араас носталджи киэ´элэрин саха саамай оло±у сайыннарыахтаах, инники сирдээн и´иэхтээх 40-50, онтон µ³´ээ саастаах саха дьонунан толору. Ону к³рд³хх³, хаарыан кµµс, кыах солуута суохха барардиэн сонньуйа±ын эрэ. То±о эрэ маннык дьиэлэргэ олохтоох нууччалар, кэлии омуктар кµµлэйдээччи, и´ээччи бы´ыытынан сылдьыбаттар. Кинилэр маннык киэ´элэритэрийээччи буолан акаары саха ыччатын кытаанах хаатырга µлэтин µлэлээн булбут ийэтиттэн, а±атыттан ылбыт бэстилиэнэй солкуобайын ыган ылааччы оруолугар сылдьаллар. Кэлиилэр ийэлэриттэна±аларыттан босхону µрдµнэн бэрт чэпчэки сыана±а атыыласпыт эттэрин уокка кэриэрдэн туустаантумалаан, приправалаан баран бас хайдар сыанатыгар бэйэлэригэр т³тт³рµ атыылыылларын бу сайдыылаах ыччаттарбыт билэллэрэ дуу, суо±а дуу?

    Аспыт хаачыстыбата ку´а±ан диэтибит. ¥лэ суох, олохпут та´ыма эмиэ, эппитим курдук, намы´ах. Бюджет µлэ´иттэрэ, интеллигенция хамна´ынан олуттаран бэйэтэ толкуйдуур, ырытар, норуоту сирдээн и´эр, иитэр-µ³рэтэр аналын кµ³мчµлэтэн µµрµµгэ сылдьар былаас ыйбыт ки´итигэр куоластыыр босхо электоракка кубулуйда. Онтон боростуой норуот кэлэйэн быыбардарга кыттары наадалаа±ынан да аахпат буолла. Ол тµмµгэр µлэтигэр-хамна´ыгар, кµннээ±и оло±ор араас кы´ал±атын туруорсууга куруук хотторуулаах хаалара µгэскэ кубулуйда. Былааспыт да±аны онно «ытаабат о±ону эмсэхтээбэттэр»диэбит курдук сы´ыанна´ар.

      Ааспыт µйэ бастакы а²аарын санаан кэлэбин. Америка±а негрдэргэ хоргуйан эрэ ³лб³т ту´угар хамначчыт буолан толорор хара µлэни кытары спорт, ырыа ү²кµµ бизне´ин эрэ биэрбиттэрэ. Улахан харчылаах бизнескэ негри чуга´аппаттар этэ. Кэлин олох сайдан, негрдэр улахан бизнескэ эрэ буолбакка, былааска кытары кэлбиттэрэ.

     Би´иэхэ, саха ыччатыгар, билигин оруобуна оннук бала´ыанньа µ³скээтэ. Ыллаа, µ²кµµлээ, оло²холоо, кµрэхтэсдиэн ³йд³бµлµ и²эрдилэр. Тыа сиригэр µлэни-хамна´ы тэрийии та´ыма быста намтаата. Ыччаппытын сити´иилээхтик µлэ-хамнас мындырдарын ба´ылаа´ынтан тэйиттибит. Ханна эрэ баран ыллаатыбыт, оло²холоотубут, «аан дойдуга аатырдыбыт»дэ´эн кураана±ынан сахсара²на´абыт. Аан дойду ааттаахтара би´иги да оло²хото, µ²кµµтэ, ырыата-тойуга суох аралдьыйар, к³рµлµµр албастара элбэх.

     Оскуолаларга о±ону иитиигэ сытыйбыт интеллигенциябыт ыччаппытын: «Саах кµрдьээччи буолуо², арыгы´ыт тракторист буолуо²»,— диэн т³тт³рµ ³ттµгэр ииппэккэ, µлэ мындырдарын ба´ылаа´ы²²а, µлэни сатаан тэрийиигэ µ³рэтиэн наада. Геройствоны µлэ±э-хамнаска, оло±у тэрийиигэ к³рд³р³р сыалы-соругу ыччат иннигэр туруоруохха. Оччо±о би´иги иккилии-µстµµ µрдµк µ³рэхтээх о±олорбут µлэтэ суох халтай хаамаллара тохтуо, саатар аччыа этэ.

     ¥лэ-хамнас мындырдарын ба´ылаабыт ыччат ханна да ³л³нохтон биэрбэт аналлаах. Ыччаты былааннаах, ыраас олоххо, ханнык ба±арар талбыт µлэни сатыырга µ³рэтиэххэ. ¥лэ араас к³рµ²нэригэр бастаан са±алааччыларга конкурстары, бириистэри тэрийиэххэ. £бµгэлэрбит µгэстэрин µ³рэтиэххэ. Былыр ыраахтаа±ылаах Арассыыйа элитиэпкэ хотуурунан, мас атырдьа±ынан, кыраабылынан оттоон-мастаан били²²и сайдыылаах, араас техникалаах, судаарыстыбаттан кыра да буоллар к³м³лт³ харчылаах, эбиитин полистерол,  базальт, стекловата, уо.д.а. материаллартан о²о´уллубут сэндвич панелларынан европейскай оборудованиеларынан µлэлиир кыра кээмэйдээх хотоннору тутар кэмнээ±эр иккиµс бµк элбэх сµ³´µнµ ииттэрэ.

    Бу хотоннор тустарынан си´илии Октябрскай уулусса 26/2 нµ³мэригэр,51-с кабинекка кэлэн АУ СР АПК ИМКэн кэлэн билсиэххитин с³п.

    Бэркэ аньыыргыыаньыыргыы кы´ал±аттан бэрт нэ´иилэ олорор бар дьоммун, норуоппун, кинилэри µрдµккэ кэрэ±э сирдээн и´эр салалтабын сэмэлээтим.

    Солуута суох биир да солкуобайы о²орбот кураанах култуура±а, ырыа±атойукка, оло²хо±о, µ²кµµгэ сµµрбэччэлии миллиарды бюджеттан кутабыт. Култуура би´иэхэ бизнес буолар кыа±а суох. Т³рµ³тэ ахсааммыт а±ыйах. Олорор сирбит киэ²инэн транспортнай ороскуот улахан. Ол оннугар хата ыччаппытын олох муудара´ыгар µ³рэтиэхтээх, у´уйуохтаах улахан суруйааччыларбыт µбэ-харчыта, кинигэлэрин да бэчээттэтэр кыа±а суох кураанах олороллор. Ол тµмµгэр бµгµн буола турар уларыйыылары олус тµргэнник сайдар олохпутун таба сырдатыы, ордук ыччат дьо²²о с³пт³³хтµк ³йд³тµµ суох.

    Ыччаппытын «ынах саа±ын булкуйуо², итириксит тракторист буолуо²»диэн µлэ-хамнас мындырдарыттан тэйитэ сатыыр, µлэ ки´ититтэн сиргэнэр  учууталларга сµµрбэччэ миллиарды бюджекка к³р³бµт.    

    То²он ³лµмээри ЖКХ-±а сµµрбэттэн лаппа тахса миллиарды, уо.д.а. министерсволарга былааспыт уопсайа 140-ча миллиарды к³р³р. Онтон норуоппут ч³л олохтоох доруобуйатын туругун тупсарар, инники сайдыыны кµ³ртµµр былырбылыргаттан µгэс о²остубут саха ки´итин сµрµн дьарыгар тыа ха´аайыстыбатыгар барасуо±а сэттэ миллиарды ³лµµлээн баран, тыа дьонун сµрэ±э суохтарынан дьаралык быстыбыт.   

     Быыбар кэмигэр былааска дьада²ытык µлэтэ суох олорор норуот буолаары турар быыбарынан сибээстээн, санаатын этиэхтээх, туруорсуохтаах а±а ба´ылык буолар кандидакка накаас биэриэхтээх. Умнума², РФ президенэ В.В.Путин: «Сахалар бэйэ±ит тускутугар то±о тугу да туруосубаккыт»,-диэн этиитин.

     Билигин µлэлиир кыахтаах, тэрийэр µлэ±э эриллибит, аныгы сайдыылаах технологияны ба´ылаабыт, дьону кытары биир тылы булан сатаан µлэлиир олус кµµстээх састаабынан тыа ха´аайыстыбатын министерствота салаллар. Онон норуот туруорсуутун сµрµн соругунан буолуохтаах ийэ буорбутуттан уйгуну-быйа²ы дэлэтиигэ тыа ха´аайыстыбатын µлэтигэр саамай кырата кырата сµµрбэччэ миллиарды бюджекка турурсуохтаахпыт. Тыа ха´аайыстыбатын µлэтэ саха норуодун бигэ туруктаах, сахалыы итэ±эллээх, култууралаах о²орууга сµрµн оруолу толоруохтаах.

     Бу боппуруо´у СР µпкэаска, экономика±а министерстволара бол±омто киинигэр ылан саха норуотун быы´ыыр инниттэн тыа ха´аайыстыбатын µлэтигэр бюджет 15% кырата суо±у нэ´илиэктэргэ тыа ха´аайыстыбатын сайыннарыыга к³рµ³х тустаахтар.

     Кылаабынай сорук сµ³´µ ахсаанын элбэтии буолбакка, тыа сиригэр т³рµт олохтоох дьон оло±ун уйгутун тупсарыыга ту´уланыахтаах. Нэ´илиэктэргэ ки´и барыта айа±ын ииттэр, оло±ун уйгутун тупсарар и´ин µлэлээх буолуохтаах. Былаас µлэтэ дьон т³´³ бэркэ олорорунан к³р³н сыаналаныахтаах. Ол инниттэн нэ´илиэк ба´ылыктарын хамнастарын нэ´илиэккэ µлэлээн иитиллээччилэр т³´³ нолуогу киллэрбиттэринэн к³р³н о²орор системаны толкуйдуохха. Оччотугар былаас норуокка арыый чуга´ыа эбитэ буолуо.  Тыа нэ´илиэктэригэр дьон санаата кэлэн, µлэтэ суохтар µлэлээн, дьон оло±о тупсан, µлэ-хамнас оннун булан, нэ´илиэктэргэ олох кµ³стµµ оргуйуо.

Аа±ааччыам, бол±ойон олорон аахпытыҥ, саппа±ырбыт санаабын истибити² и´ин махтал.

     Арамаан ДЬӨГҮӨРЭП

                                                                                         

 

17 мая, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*