Роман Егоров: Саха ынага

19 марта, 2014 в 5:39
1-2.Саха ынага

Дьэ, эбээт диэбит курдук быйыл хайа да сыллаа±ар элбэхтик саха ына±ын ту´унан кэпсэтиилэр «Кыым», «Туймаада», «Саха сирэ» ха´ыаттарынан буолан эрэллэр. 

Ол аайы тыаттан билэр-билбэт дьонум миэхэ сибээскэ тахсан араа´ы туруорсаллар, ыйытала´аллар. Ол и´ин эдэригэр, кµ³гэйэр кµннэригэр сылдьан саха ына±ынан, сылгытынан дьарыктанар эрээри экономическай наука кандидата буолбут Василий Степанович ВИНОКУРОВЫ к³рс³н кэпсэтэбин.

     Корр: — Убаастабыллаах Василий Степанович, эн би´икки бииргэ µлэлээбиппит уонча сыл буолла. Бачча тухары µлэ-хамнас боппуруо´уттан уратыга, ки´и бы´ыытынан утарыта туран мэккиспиппит, иирсэн-баайсан ³рµс икки а²ыы биэрэгэр турбуппут суох да, эн эдэр сылдьан тугунан дьарыктаммыккын мин тугу да билбэт эбиппин. Эн саха ына±ар туох санааттан µлэлээбиккиний? Дьон интэриэ´иргиир, билиэн ба±арар, онон кыратык кэпсии тµс эрэ.

 В.В.С. — Оччотоо±у кэм²э КПСС КК сµрдээх кµµстээх µлэни кадрдары бэлэмнээ´и²²э ыыппыта. Эдэр ыччаты олоххо бэлэмнээ´и²²э оскуола, µс сыл производство, µс сыл армия, онон 25 сааспар СГУ-га µ³рэххэ киирбитим. Армия±а сылдьан партия кэккэтигэр киирэммин, СГУ-га µ³рэнэр кэммэр факультет студпрофкомун бэрэссэдээтэлинэн µлэлээбитим. Ити кэм²э би´иэхэ бэ´ис кууруска партия КК уураа±ынан тыа ха´аайыстыбатыгар сы´ыаннаах дьон райком сэкиритээриттэн, бэл совмин солбуйааччы бэрэссэдээтэлигэр тиийэ тыа ха´аайыстыбатын идэтигэр µрдµк µ³рэ±и бµтэрэргэ кµ´эллибиттэрэ.

 Олор ортолоругар 5-с кууруска министрдэр сэбиэттэрин бастакы солбуйааччы С.Н.Платонов баара. Кини дипломнай µлэтигэр дуу, лекциятыгар дуу саха ына±а саха т³рд³ буоларын ту´унан лекция аахпытын ³йдµµбµн. Университеты бµтэрэрбэр оччотоо±у сокуону кэ´эн туран Верхоянскай улуу´ун кылаабынай зоотехнигынан анаабыттара. Сокуон бы´ыытынан µрдµк µ³рэ±и бµтэрбит ки´и рядовой дуо´унаска бэйэтин идэтинэн µлэлиэхтээ±э.

 Оройуо²²а µлэлээбитим иккис ыйыгар оройуон т³рµт олохтоохторо мясомолпром директора К.С.Слепцов, спорткомитет µлэ´итэ К.Н.Стручков киирэннэр саха ына±ын скрещивание о²ороору оччотоо±у кэм²э са²а тар±анан эрэр азот и´итигэр илдьэ и´эллэрин то±орго миигиттэн к³²µл ылбыттара. Эдэрбэр тэптэрэн к³²µлµ биэрбитим. Н³²µ³ кµнµгэр министр Н.В.Шадринов: «Научнай µлэни ыыттарбата±ын и´ин Винокуров µлэтиттэн у´улунна», — диэн телефоннаабыта. Мин министрбин совмин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы С.Н.Платоновка µ²сэммин кини хара±ын далыгар ити тµбэлтэттэн киирбиппин.

 1974 сылларга хотугу 13 оройуо²²а племхолбо´ук кылаабынай зооехнигынан уонна начальник эбээ´инэ´ин толорон µлэлии сылдьан хоту улуустары олордьу кэрийэн билсэн истэхпинэ, ыам ыйыгар С.Н.Платонов ы²ыран кэпсэтэр. К³м³нµ о²оруох буолан миигин Ленинградка µлэ±э киириигэ уонна стажировка±а ыытар. Онтон бµтµн сойуустаа±ы институт опорнай пуунун салайааччыта буолан  Саха сиригэр эргиллэн кэлбитим. Степан Николаевич хомолтолоохтук суох буолбут этэ.  Ити тµмµгэр со±ото±ун саха ына±ын бµтµн сойуустаа±ы сµтэн эрэр боруодалар испии´эктэригэр киллэрэн, атын боруодалары кытта тэ²²э уураах тахсарын сити´эргэ Лев Константинович Эрнс ВАСХНИЛ вице-президенин кытта икки т³гµл к³рс³р улахан чиэскэ тиксибитим. Ол уураах тахсыбыта.

Бу уураахха сµрдээх кытаанах ирдэбиллэр турбуттара. Ол курдук атын ханнык да боруоданы а±алан скрещивайдаа´ыны бобуу уураахха ыйыллыбыта.

 Уураа±ы та´аартарыым µлэбэр, олохпор улахан сити´иим буолар дии саныыбын эрээри сорох дьоннор тµ´эрэ сатыыллара баар суол.

  Ленинскэй сопхуос киинэ Саккырыырга, оччотоо±у Верхоянскай оройуонугар киирэрэ. Тиийэн µлэлиир уустуктардаах эрээри арыый да билэр дьонум µлэлииллэрэ.

  Бастакы уустугунан буолара мин иннибинэ  µлэлээбит Дьокуускайдаа±ы институт µлэ´итэ µлэлээбит µлэтин биир да докуменын миэхэ туттарбата±а.

   Икки´инэн, научнай µлэ±э салайааччы диэн степеннээх ки´и наадата µ³скээбитэ. Ол кэм²э Дьокуускайдаа±ы институт ол докумены биэрбит ки´ини ылыам дуо, онон научнай салайааччы бы´ыытынан мин С.Н.Платонов этэн ааспыт ки´итин П.А.Романовы анатарга кµ´эллибитим. Эдэр ки´и эрчимэ да±аны, оччотоо±у КК ССРС Министрдэрин Сэбиэтин уонна ВАСХНИЛ уураахтарын би´иги кыра республика дьоно утарсар кыа±а суохтарынан µлэни са±алаабытым.

   — Онно ханнык сµрµн µлэни ыыппыккыный?

   -1974 сыл Саккырыыр Ленинскэй сопхуос директора Иван Иннокентьевич Аммосов, сопхуос кылаабынай зоотехнига Иван Сергеевич Гаврильев уонна сопхуос киинин исписэлиистэрэ миигин ³й³³бµттэрэ. Онон бу дьону кытары уопсай тылы булан, кинилэр таба ³йд³³н отделениеларга босхоломмут µлэ´иттэри лабораннарынан сопхуос суотугар селекционер зоотехник µлэлиирин  тэрийбиттэрэ. Научнай салайааччытын кытта дуогабарда´ан экспедиция тэрийэн, хас биирдии сµ³´µгэ карточка о²орон, хаартыска±а тµ´эрэн, бонитировка о²орон урут да, билигин да, ха´ан да о²о´уллубатах улахан µлэ о²о´уллубута. Онно  СГУ-ан тыа ха´аайыстыбатын факультетыгар µ³рэнэр студеннар бастакы научнай экспедиция±а кыттыбыттара.

  Ити кэм²э итини кытта тэ²²э хас биирдии сµ³´µттэн хаанын ылан генетическэй анализ Ленинградтаа±ы институтунан о²о´уллубута. Бу µлэни о²орууга Ленинградтан институт лабораторията кэлэн µлэлээбитэ.

  ¥´µс сити´иибинэн баар атыыр о±устартан Саккырыыр атыыр о±устарын сиэмэтин Ленинградка илдьэн у´ун болдьохтоох харайыыга уурдарыы буолбута. Ол 7 ты´ыынча сиэмэ µчµгэй хранение±а ууруллубутун ту´унан эппиттэрэ. Маны бэ´ис, алтыс к³лµ³нэ±э ту´анарга суоттаммыппыт.

  Т³рдµс сити´иибинэн буолар Алтайскай генофоннай ха´аайыстыба диэн Новосибирскайдаа±ы генофоннай институт к³рд³´µµтµнэн 50 т³б³ ньирэйи туттарбытым. 2000 сыллаахха Новосибирскайдаа±ы генофоннай институт саха сµ³´µтµн э´эр кутталга киирдибит диэн киин телевидение±э кэпсээбиттэрин истибитим. Ити илдьэ и´эммин икки атыыр о±у´у племобъединение±а хаалларбытым. Бу ньирэйдэр улаатан билигин кинилэр сиэмэлэринэн ынахтарбытын буо´ата олоробут. Бу биир ки´и µлэтэ диэтэххэ элбэх.

 1975 сыл  µлэлээбиппит иккис сайыныгар саха сµ³´µтµн к³рд³³н Муома±а иккис экспедицияны тэрийбиппит. Онно сопхуос директора Ленин орденнаах, КПСС ХХIV съе´ин делегата, сэрии ветерана Петр Иванович Павлов, солбуйааччы директор кылаабынай зоотехник Василий Егорович Старков уонна сопхуос киин аппараатын исписэлиистэрэ миигин ³й³³бµттэрэ. Онно сопхуос селекционер зоотехнига Анна Романовна Кривошапкина СГУ студеннарын: к³²µл тустууга ССРС спордун маастара Николай Николаевич Коркины, Петр Моисеевич Ефимовы, Платон Платоновы, Александр Сидоровы уо.д.а. салайан Т³бµлэххэ Чуумпу Кытыл ферма±а саха ына±ар наука±а бы´аччы ту´алаах улахан, киэ² µлэни толорбуттара. 

  — Саха ына±ын ту´унан туох ³йд³бµллээххин? То±о саха ына±ын бонитировката э²ин ту´унан барыа суохтаа±ый?

  — Саха сµ³´µтэ генетическэй анализ к³рд³рбµтµнэн ханна да суох кырдьа±ас сµ³´µнэн буолар. Ленинградтан оччолорго сойууска уонча доктор баара эбитэ буолуо, олорон биир доктор Константин Максимович Иванов кэлэн, саха сµ³´µтµн кытары билсибитэ уонна эппитэ: «Саха сµ³´µтµгэр бары араас сµ³´µлэр боруодалар ³²н³р³ баар эбит, онтон т³б³л³рµгэр эмиэ бары атын боруода сµ³´µлэр бэлиэлэрэ олордьу, онноо±ор хомуолай ынахтар кытары бааллар. Итилэр к³рд³р³лл³рµнэн, кини билигин баар сµ³´µлэртэн саамай кырдьа±астара эбит», — диэбитин ³йд³³н хаалбыппын.

    — Саха боруодатын саа´ын этэр кыах баар дуо?

    — Ону этэр кыах суох. Саха сµ³´µтµн генофондата бу ыарахан климакка с³п тµбэ´эн, бу климат хайдах алдьанарыттан к³р³н араас ыарыылартан к³мµскэнэн, бэйэтин бэйэтэ к³р³н кэллэ. Атын ынахтар саха ына±ын курдук араас ыарыылары утары туруула´ар кыахтара суох. Холобура, кэлии сµ³´µлэр биир ыарыы — лейкоз дуу, ящур дуу турда±ына ыалдьан ³л³н хаалаллар. Холобура, ящур ыарыынан араас боруодалары биир сиргэ мунньан сутуйбуттар, онно би´иги эрэ ынахпыт тыыннаах хаалбыт. Атыттар ыалдьан ³л³н хаалбыттар. Итинник ханнык эрэ ыарыыга бэринэр, ханнык эрэ ыарыыга бэриммэт. Саха сµ³´µтэ ураты тулуурдаа±ын к³рд³рд³. Холобура, саха ына±ар лейкоз, туберкулез, атахсыт диэн ыарыылар суохтар. Саха сµ³´µтэ генетитескэй потенциала сµрдээх улахан. Ити ыарыылары саха ына±а тулуйара буолуо диибин.

Саха ына±ын этэ, µµтэ кыратын иннигэр эмп бы´ыытынан туттуллуон с³п диэн санааттан эдэр сылдьан µлэлээбитим.

Баччаа²²а диэри саха ына±ын харыстаа´ы²²а республика салалтата ээл-дээл µлэлээн кэлэн баран, дьэ, µлэлээн эрэллэр бы´ыылаах. Итиннэ миигин ту´анар буоллахтарына, саха ына±ар, сылгытыгар бэйэм к³рµµлээх-истиилээх буолла±ым. ¥лэлэ´иэм этэ. Ити биир-икки ыстатыйанан ки´и кыайан бы´аарбат элбэх µлэтэ буолла±а. 

  — Саха ына±ын харыстаа´ы²²а судаарыстыба билигин  туох µлэни ыытарый? Саха ына±ын сµрµн барыыстаах ³рµттэрэ тугуй?

  – Эбээн-Бытантайга икки, Нам Таастаа±ар уонна Горнайга саха ына±ар судаарыстыба суотугар тутуллан турар питомниктар бааллар. Бу питомниктар республика±а саха сµ³´µтµн дэлэтиигэ µлэлиир аналлаахтар. Ол аата бу барыта бµтэ´иктээх диэн буолуо суохтаах. Билигин саха ына±ын дэлэтиигэ судаарыстыба ³ттµттэн эрэ буолбакка, тыа сиригэр олорор ыаллар бэйэлэрэ кы´аллыахтарын наада.

Саха ына±ын к³р³³ччµлэр этиилэринэн µлэтэ а±ыйах, но´уома кыра. Кµ´µн хойукка диэри, саас эрдэ та´ырдьа тахсар. Кы´ыннары та´ырдьа уулуур. Тымныыны, итиини тулуйумтуо. Ыарыыга ылларбат. Баара-суо±а 800 киилэ отунан дьылы туоруур. А´ылыгар сириксэнэ суох. Эбии а´ылыкка наадыйбат. Саха ына±ын этэ минньигэс ты´ыынчанан сылларга би´иги эппит-хааммыт µ³рэммит а´а. ¥µтэ 6-7% сыалаах. Бу µµт курдук ки´и доруобуйатыгар ту´алаах µµт айыл±а±а ханна да суох.

Саха сµ³´µтµн иитиэн ба±алаах дьон Эбээн-Бытантайы, Горнайы, Нам Таастаа±ын кытары эрдэттэн дуогабарда´ан ньирэйи булунуохтарын с³п. Ньирэйи атыыла´ан баран, икки ый ийэтин µµтµн и´эрдэн баран бэйэ±э к³´³р³р эргиччи ³ттµнэн барыстаах буолуо. Сыл сылаас кэмэ с³п тµбэ´иэ, ыраах илдьэргэ ньирэй арыый бойбурун к³т³±µ³ уо.д.а.

  — Саха ына±а у²уо±унан кыра, µµтэ а±ыйах диэн сирэллэр дии.

   — Бµрээттэр, киргиистэр уонна да атын омуктар быыкаа барааны µµтэ, этэ кыра диэбэккэ дэлэччи иитэн, эттэрэ-хааннара µ³рэммит бэйэлэрин т³рµт астарынан а´ыы олороллор. Би´иги сыаната чэпчэкитинэн, сииргэ этэ сымна±а´ынан, минньигэ´инэн быыкаа сутурук са±а бройлеры иитэн кыра диэбэккэ а´ыыбыт. Икки сементал оннугар 4 саха ына±ын иитэр µлэтэ да а±ыйа±ынан, ороскуота да кыратынан уонна бородууксуйата элбэ±инэн, доруобуйа±а да ту´атынан хас эмэ бµк быдан барыстаах.

Аны саха ына±ын этин сыанатын ырыынакка тирии курдук амтана суох кэлии эттэн икки µс бµк µрдµк сыана±а батарыахха. Оччо±о иитиллибит ороскуотун сабан экономическай өттүнэн быдан барыстаах буолуо.

    

Тµмµктээн эттэххэ, саха ына±ын µ³рэтиигэ би´иги учуонайдарбыт П.А.Романов, Г.П.Коротов, Р.Г.Попов, З.И.Иванова, В.С.Винокуров, И.А.Аммосов, Ульяна Потапова, В.В.Романова, Н.И.Горохов онтон да атыттар уонна научнай экспедицияларга кыттыбыт студеннар, тыа ха´аайыстыбатын исписэлиистэрэ µлэлээн суолларын-иистэрин хаалларбыттара. Салгыы бу дьыаланан дьарыктанааччыларга кинилэр наука±а о²орбут кылааттара дьо´ун укулаатынан буолуо.

   Кырдьык,а²аардас анал µ³рэ±э суох ки´и к³рµµбэр, биир сэмэнтээл ынах но´уома суукка±а тµ³рт балбаах буолуо. Онтон биир балбаах 20 киилэ буоллун. Ол аата биир ынахтан хас киилэ но´уому суукка±а баалынайга кутан та´ыахха нааданый? Суоттаа. Сэмэнтээл ынах кы´ын хото²²о турар кэмигэр сылга ортотунан 8-9 тонна но´уому о²орор диэтилэр. Аны торбо´о, эдэр сµ³´µтэ диэн эмиэ баар. Онон саха±а: «Ынах саа±ар буккуллаары»,диэн дьаралыгы сэмэнтээл ынах бигэтик биэрдэ. Но´уому кы´ын хотонтон та´ырдьа та´ыыга ТСН той диэни дэлэй µптээх-астаах ССРС са±ана µлэлэтэн к³рдµбµт эрээри µлэ´ит ки´и кы´ал±атын чэпчэтиигэ боччумнаах о²о´улла илик. Сэмэнтээл кэлиэн иннинэ саха ына±ар итинник ³йд³бµл суо±а. Оттон саха ына±а бэйэтэ да а±ыйах но´уомнаах, ону та´ынан кини та´ырдьа сылдьар кэмэ элбэ±инэн хотон и´игэр ыраастанар но´уома эмиэ кыра. Бэтэринээринэй ороскуоттарга соччо наадыйбат.

Сэмэнтээл, холмогуор ынахтарга бэтэринээринэй ороскуотарын ылан к³рµ³ххэ. Бюджет суотугар миллиардынан µп ороскуоттанар.

  ¥µт чаа´ынан сэмэнтээлтэн билигин ортотунан 1 200 — 1 500 киилэ µµтµ ыыбыт. Оттон саха ына±ыттан µрдµк сыалаах биир тонна µµтµ ха´ан ба±арар ыахха с³п. А´ылыга, эппитим курдук, кыра, талыма´а суох. Икки саха ына±а сыл тахсар отунаа±ар биир сэмэнтээл ынах элбэ±и сиир. Онно эбии ³сс³ уотурба, кµ³х маасса эбии а´ылык наада. А²аардас ити а´ылыгар да±аны, к³рµµтµгэр µлэтэ а±ыйа±ынан барыстаа±а к³ст³р. Оттон субсидия чаа´ынан биир оннугар икки т³б³±³ бэриллэринэн эмиэ барыыстаах буолуо.

   Би´иги омукпут т³рµт а´ылыгынан буолбут саха сµ³´µтµн, сылгытын дьон сэ²ээрэн иитэр тµбэлтэлэригэр, µµнэр к³лµ³нэ, ыччат дьоммут доруобай, чэгиэн буолуутугар, ³бµгэлэрбит т³рµт үгэстэрин с³ргµтµµгэ дьо´ун дьыала о²о´уллуо. Би´иги президеммит Е.А.Борисов быйылгы сылы тыа сирин сылынан биллэрбитинэн, маннык барыстаах салаалары толкуйдаан, олохпутун, ыччаттарбыт доруобуйаларын тупсарыыга µлэни ыытыах тустаахпыт.

   Кэпсээн ис сµнньµн истэн баран, маннык санаа±а кэллим. Оччолорго биир саха норуотун инники кэскилигэр дьи²нээхтик кы´аллар С.Н.Платонов арыый да олоро тµспµтэ буоллар, саха ына±ын харыстаа´ы²²а улахан дьыаланы о²оруохтаа±а кини кылгас µйэлэнэн быстыбыт. Билигин ЭбээнБытантайга икки саха ына±ын питомниктарыгар баар саха ынахтара бµтµн хаалыытыгар, ол кэмнэргэ ыытыллыыбыт научнай экспедицияны тэрийиигэ С.Н.Платонов уонна В.С.Винокуров балачча µтµ³лээхтэрин учуонай кэпсээниттэн биллибит. Мантан антах саха сµ³´µтµн дэлэтиигэ боччумнаах µлэни хайдах салгыыбыт?

Арамаан ДЬӨГҮӨРЭП

19 марта, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*