Роман Егоров: Сыана туьунан сыаналаатахха

18 февраля, 2014 в 2:44
Уут

«¥µт дохуоту биэриэхтээх»

 

Саха сиригэр сир баайын хостуур тэрилтэлэр сир баайын µ³рэтэн кырата отут сыл хостуур кыахтаах буоллахтарына эрэ µлэни са±алыыллар.

Кинилэр µлэлиэхтээх бизнес бырайыактарыгар араас туттар техникаларын, энергияларын сыанатын эрэ буолбакка, хас биирдии µлэ´ит бас хайдар µрдµк хамна´ын, уоппускатын, сынньанар, эмтэнэр,  олорор дьиэлэрин бары социальнай объектарын тутуутун ороскуоттарын, т³тт³рµ-таары кэлэр-барар µптэрин, итиини-тымныыны утары о²о´уллар тэрээ´иннэрин уо.д.а. олордьу киллэрэн суоттаан, инфляцияны учуоттаан аа±аллар. Маннык аа±аа´ын-суоттаа´ын бизнес сайдар оптимальнай точкатын балачча µ³´э эрэ ³ттµгэр балачча µтµмэн µбµ ба´ар кыахтаах буолла±ына эрэ кэлии дьон µлэлэрин са±алыыллар.

    Оттон би´иэхэ µлэ элбэх к³рµ²µн хабар тутуу µлэтэ, ырыынакка бэлэм атын сиргэ о²о´уллубут табаары а±алан атыылаа´ын эрэ сайдар. Холобура, тыа ха´аайыстыбатын ылан к³рµ³х: ыаллыы Амурскай уобала´ы. Кинилэр баа´ына µлэтигэр субсидияны техника атыыла´ыытыгар к³рбµттэр. Сир о²орооччу техника атыыла´ар буолла±ына 90-99 быры´ыанын бюджеттара субсидиялаан уйунар. Онон кинилэргэ сµµ´µнэн ты´ыынча гектардаах баа´ыналары бас билэн сири о²оруунан дьарыктанар тэрилтэлэр баар буолбуттар.  

    Оттон сахалар, т³рµт олохтоох дьон, бэйэбит µлэлиир-олорор кы´ал±абытыттан µлэ базатын тэрийии ороскуотун учуоттаабакка, µлэлээн та´аарбыт табаарбыт сыанатын дьону аччыктатымаары эбитэ дуу, т³´³ кыайарбытынан чэпчэтиллибит сыаналаан, µлэ-хамнас о²орумтуотун онтон ылан бытарытан аа±а-аа±а ³йд³³±µмсµйµµ, куолу б³±³ буолан, сµµрбэттэн тахса сыл тыабыт ха´аайыстыбатын дьирээлэ´эн туран э´эн кэллибит.

    Ол тµмµгэр олус элбэх и²эмтиэлээх, былыр-былыргыттан эппит-хааммыт µ³рэммит µрдµк категориялаах эппит-µµппµт со±урууттан кэлэр субул±а эт, боро´уок µµт сыанатынаа±ар быдан чэпчэки сыана±а батарыллар. Дьэ уонна ол дуона суох сыананы бырайыактарбытыгар сокуоннай т³рµ³т о²остобут. Тµмµгэр, табаар о²орооччуну кыайан да тыыммат, харыс хамсаабат гына хам баттаан кэбистибит. Онон сµ³´µбµтµн, сылгыбытын, баар эрэ абыраллаах аспытын сити´иилээхтик эстибит. Переработчик уонна батарааччы эрэ бар туомун уйуттан олороллор. Тыа ха´аайыстыбатын µлэтинэн дьоммут саамай кыахтаахтара, кµµстээхтэрэ, хо´ууннара, мындырдара  дьарыктаналлар. Ол эрээри кинилэр да±аны µлэ ыараханын кытаана±ын уйбакка, алта уоннарын туолбакка бу орто дойдуттан бараллар. Оттон салайар µлэ±э, бюджет тэрилтэлэригэр µлэлээбит µрµ² µлэ´иттэр: «Ээ эдэрбин, алта уон биэспин эрэ туоллум», — дэ´э сылдьаллар. Онон норуоппут ис туругун сµрдээ±ин айгыраттыбыт. Кэлии а´ылыгы, боро´уок µµтµ о±олорбут а´ыыр, и´эр буолан, эттэригэр-хааннарыгар битэмииннэрэ тиийбэккэ тас к³стµµлµµн сибилигин охтон тµ´µ³х айылаах хаты²ыр, дьµдьэх эбэтэр нуорманы та´ынан а´ара мый курдук µллэ уойан хаалбыт ыччат элбээтэ.

     Правительство, Ил Тµмэн дьон оло±ун с³пт³³хтµк ырытан, тэ²нээн биэрэр норуотунан бэриллибит эбээ´инэстэрин толоруох тустаахтар. Кинилэр диэтэх дьон µлэлээн иитиллээччилэр а´ара ыарахан µлэни толорон киллэрбит нолуоктарын µбµгэр µрдµк хамнастанан, пенсияланан бары кы´ал±аларын толорунан к³²µл к³ччµйэллэрин эрэ саныыр курдуктар.

     Бу дьыл олунньу 5 кµнµгэр СР тыатын ха´аайыстыбатын уонна аска-µ³лгэ политикатын министрин солбуйааччы Н.Н.Попов «¥µт дохуоту биэриэхтээх» диэн суругун бэркэ µ³рэ к³рдµм. Ол эрээри то±о эрэ астымматым. Кини µµт субсидиятын киилэтигэр 40 солкуобай о²оруохха диэн били этэр чэпчэтиллибит, т³´³ кыалларынан кыччатыллыбыт сыанаттан аа±ан-суоттаан олус µчµгэйдик туруорсубут. ¥³рµµм диэн, судаарыстыбаннай дуо´унастаах чиновник, буолан баран, экономист ки´и ылсы´ан туран баччаа²²а диэри µµккэ субсидияны аа±ыыны о²орбутун аан бастаан к³рµµм. Хайда±ын да и´ин, бу аа±ыы уруккуга холуйдахха дьи²нээ±ин диэки быт хаамыытынан арыый а±ай сы±арыйбыт.

Мин ааспыт сыл киилэ µµтµ саатар 100 солкуобай о²орор и´ин µлэтэ ыытыахха диэн суруйан бооччойбутум. Ол эрээри мин эрэйдээх эймэ´ийбит ол сурукпар ким кы´аллыай. Билигин бу этиибин ылыныахтара диэбэтэрбин да, ис санаабын син биир µгэспинэн этэн эрдэ±им. Оччо±о эрэ сµрэ±им уоскуйбут курдук буолар.

      Ытыктабыллаах Николай Николаевич, Саха сирэ аан дойдуга суох тыйыс, ыарахан усулуобуйатын, ханна да суох у´ун кы´ынын, µлэ бары к³рµ²нэрин учуоттаан µµт субсидиятын киилэтигэр, му² саатар, 80 солкуобай о²оруохха диэбити² буоллар, тулабар баары барытын умнан, эйигин уруйдуу-айхаллыы сибилигин да сµµрэн тиийиэ эбиппин. Тиийиэ эбиппин, эйиэхэ, тыа сиригэр олорор уонунан ты´ыынча ахсааннаах эн би´иги халы² аймахтарбыт, атастарбыт, до±отторбут ааттарыттан махтал тылы этэ.

 

Дьи²нээх саха – тыа сиригэр

 

     Билигин к³мпµµтэринэн салаллан µлэлиир ыарахан сыаналаах са²а хотоннору судаарыстыба суотугар тутан баран µлэлиэн ба±алаах чаа´ынай, баа´ынай дьо²²о, СПК-±а буоллун, быстар кыра сыана±а аренда±а биэрэн µлэлэтиэххэ баара. Хотону тутууну Амурскай уобаластар баа´ына±а µлэлиир техникаларын субсидиялаабыттарын курдук, 90-99 быры´ыанын судаарыстыбаттан субсидиялаан сабан кэбиспит ки´и баар ини.

     Сµрµн табаары о²орон та´аарыы улахан ³тт³ син биир урут, билигин, кэлин да чаа´ынай бас билиигэ, баа´ынайдарга баар буолуо±а. Онон субсидиянан кинилэри кµµскэ ³йµµр соругу кµµскэ туруорсуохтаахпыт. Оччо±о тыа сирин олохтоохторун ³йµµр кыахтаныахпыт. Дьи²эр, политика ына±ы элбэтиигэ буолбакка, ына±ы, сылгыны иитэн саха ки´итин, тыа сирин олохтоохторун ³й³³´µ²²э буолуохтаах. Оччо±о эрэ дьи²нээх саха норуотун µгэстэрин, култууратын, тылын ³´µн ³йµµр кыахтаахпыт. Саха тыа±а баар буолла±ына эрэ дьи²нээх саха баар буолуо. Онон саха былыр-былыргыттан µгэс о²остон иитэн кэлбит ынах сµ³´µтµн, сылгыны иитиини ханнык да ороскуоту кэрэйбэккэ, норуоту харыстыыр, баар о²орор сыалтан кµµскэ сайыннарыах тустаахпыт.

 

Тыа ха´аайыстыбатын µлэтэ былдьа´ык буолуо этэ

 

Хотугу омуктар, эбээннэр, табалара а±ыйаан бэйэлэрэ эмиэ ахсаан ³ттµнэн биллэрдик аччаатылар. Бу былааспыт кыра норуоттары э´эр политикалаах µлэтэ дуу диэххэ айылаах олус хараастыылаах тµгэн. То±о эрэ республикабытыгар µ³рэхтээ´и²²э сµµрбэччэ миллиарды, доруобуйабытын харыстаары, биир итиччэни култуура±а, спорка балачча µбµ бюджекка угабыт. Оттон норуот оло±ун уйгутун тупсарыыга, дьон µлэлээх, дьарыктаах буолуутугар то±о биир итиччэни кыайан к³рб³ппµт. Дьэ бэйэбит норуоппут ту´угар сµрдээх кэччэгэй, кэрэгэй дьоммут.

 Дьи²эр, бюджекка саамай кыра харчылаах тыа ха´аайыстыбатын уонна аска-µ³лгэ политикатын министерствота буолар. 2002 сыллаахха бюджет 17 миллиардтаах эрдэ±инэ тыа ха´аайыстыбатын µлэтигэр 3,5 миллиард солкуобай к³рµллµбµтэ. Билигин бюджет 140 миллиард буолан турда±ына, тыа ха´аайыстыбатын µлэтигэр 6,5 миллиард солкуобай к³рµлµннэ. Ол аата бюджет 2002 сыллаахха тэ²нээтэххэ, 8,2 т³гµл µрдээтэ. Онтон тыа ха´аайыстыбатын бюджета икки бµгµ кыайбат улааппыт. Бу аата хайда±ый? Манан сыаллаатахха, µµккэ субсидия±а ту´аныллар киилэ µµккэ 80 солкуобайдаах µбµ була соруннахха к³стµ³н с³п. Тутулла турар уонна тутуллуохтаах аныгы технологиянан µлэлиир кыра да, улахан да хотоннорун судаарыстыба суотугар тутуохха с³п. Оччотугар киилэ µµккэ 80 солкуобайы ылан туран µрдµк технологиянан сэбилэммит са²а хотоннорго µлэлээн, саха ки´итэ биллэрдик сэниэлэниэ, ³й³-санаата арыллыа, чэбдигриэ этэ. Оччо±о, дьэ, кырдьык тыа ха´аайыстыбатын µлэтэ нэ´илиэктэргэ былдьа´ык буолуо.

   

Сµрµн бол±омтону – тыа ки´итин оло±ун уйгута тупсарыгар

 

Билигин тыа сиригэр нэ­´илиэнньэ улахан а²аара µлэтэ суох олорор диэн буолар. Истэр тухары сµ³´µ т³б³н³н ахсаана аччаата диэн айдаан. Дьи²эр, сµрµн бол±омто сµ³´µ т³б³н³н ахсааныгар буолбакка, тыа ки´итэ µлэлээх буолуутугар кини оло±ун уйгута тупсарыгар буолуохтаа±а. Сэрии кэмигэр сут сылларыгар ки´и хоргуйан ³лл³±µнэ: «Саас сылыйда±ына харайыахпыт», — диэн баран кµрдьµктээх хаарга анньан кэби´эллэрэ. Оттон холкуос торбо´о ³лл³±µнэ, буруйдаа±ы к³рд³³н айдаан б³±³т³, кими эрэ булан хаайыыга ыытаары дирбийии-дарбыйыы б³±³ буолаллара. Уонна буруйдаа±ы булан хаайан тэйэллэрэ диэн µ´µйээн баар. Хайдах эрэ салалтабытыгар ол санаа тобо±о саха ки´итин аанньа ахтыбат буолуу, сэнээ´ин билигин да баар. Кэлии ки´и кы²кыйданна±ына, кини оло±ун уйгута тупсарын ту´угар начаас хамсанар µгэспит тойотторбутугар билигин да баар.

    Дьи²эр, т³´³ да дэлэгэй µбэ-харчыта суох буоллар, министерство били²²и аппараата сµрдээх улахан µлэни лоп-бааччы толорор. Ки´и нэ´илиэктэргэ сылдьан: «Сµ³´µ а´ылыгын та´ыыны, атын да тэрээ´ин µлэтин дэлэй µптээх-астаах, бэл, сэбиэскэй кэм²э маннык чуолкайдык тэрийбэттэр этэ», — диэн саамай с³пк³ сыаналыыллар. Эдэр ыччаты µлэ±э к³±µлµµр араас тэрээ´иннэр, конкурсар ыытыллаллар. ¥лэлиир ки´иэхэ сµбэ-к³м³ буолар консультационнай киин µлэлиир. Са²а сайдыылаах к³мпµµтэринэн салаллан µлэлиир ынах ыыр µрдµк технологиялаах хотоннор, переработка кэмбинээттэрэ тутуллуулара са±аланна. Ити курдук аа±ан бара туруохха с³п. Оо, минитерствобыт били²²и салалтатын µгµ³рµ со±устук µбµлээн, тыа сирин сайыннаран, норуот оло±ун уйгутун тупсарыыга µлэлээбит ки´и даа диэх курдук.

Арамаан ДЬ£Г¥£РЭП.

 

                                                                                      

18 февраля, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*