Саҥа Дьыллааҕы ыра санаа

20 декабря, 2013 в 19:02

Сааһыран олорон ахта санаатахха, оҕо саас киэргэтиллибит харыйалара кэрэ да буолар этилэр…

Аныгы үйэҕэ, ордук дэриэбинэ хас биирдии ыалыгар, дьуолка туруоруллубат, кэрэчээн харыйа дьэрэкээн оонньуурдарынан симэниллибэт буолан эбитэ дуу, оскуолаҕа туруоруллар Саҥа Дьыллааҕы харыйаны бука бары киэргэтэрбит, симээһиҥҥэ кыттыһарбытын олох эрдэттэн үөрэ күүтэрбит – оннук аптаах түрүлүөн буолара дэриэбинэ сырдык ыралардаах оҕо аймаҕар. Дэлэҕэ да, кырдьан олорон кытта, ымманыйа ахтыам дуо? Кырдьык, Саҥа Дьыллааҕы оҕо саас харыйалара барахсаттар олус да элбэҕи эрэннэрэллэрэ, олоххо көрсүөхтээх аптаах түгэннэрбитин оҕочоос түүллэрбитигэр бэлэхтииллэрэ этэй? Хомойуох иһин, билигин ол ааспыт үтүө түгэннэри, Саҥа Дьыллааҕы харыйа анныгар саспыт аптаах холбуйалары иккистээн эргиппэккин, оҕо саас үөрүүлэрин хатылаан төнүннэрбэккин…

Ханнык баҕарар киһи олоҕор оҕо саас умнуллубат үөрүүлэрэ ситтэрбэтэх ыра санаа буолан, олоҕун устата арыаллыыллар, күннээҕи бүппэт элбэх түбүктэртэн аралдьытар аналлаахтар.

Дьэ, ити сиэринэн, «АС» сэргэх ааҕааччыта, эн биһиги бүччүм ыра санааларбытын үллэстэ түһүөххэ, баҕа санаа кынатыгар уйдаран, ону-маны туолбаты да ыралыы, куолулуу-ыатара түһүөххэ дуу – оонньоон аата, оҕо саас аптаах-хомуһуннаах, остуоруйа саҥнаах дойдутугар тиийбит курдук сананан. Чэ, итини ким баалыай, ким сиилии-сэмэлии көрүөй? Суох ини. Хайдаҕын да иһин, иэгэйэр икки атахтаах үтүө олоххо тардыһар ыра санаата, кэм-кэрдии хаарчаҕын билиммэккэ, олоххо сайдыыны түстүүр буолбаат. Ол аата, хас биирдиибит баҕата, ыра санаата түмүллэн, Сахабыт сирин, Арссыыйабыт уонна бүттүүн Киһи Аймах инники хардыыларыгар төрүөт буолаллар. Оннугар тахсар, оннук да буолуохтаах. Киһи диэн харамай атын кыылтан-сүөлтэн уратыбыт – инникибитин тымтыктанан көрө, тугу гынарбытын эрдэттэн билэ сатыырбытыгар.

Ытыктабыллаах «АС» ааҕааччыта, өйдүүр буоллаххына, урукку суруйууларбар да, өрүүтүн кэнчээри кэскилин хайдах тупсарары, кэлэр көлүөнэбитигэр үтүө олоҕу баҕарыыбыт туолуутугар тугу гыныахтаахпытын сүбэлэһэ-токкоолоһо сатааччыбын. Ол аата, күннээҕи олохпут кэмнэммэт үгүс түбүктэриттэн хайдах эрэ тохтуу түһэн – аралдьыйан, тулалыыр эйгэбитин, дьону-сэргэни (уопсастыбаны) болҕойон истиэхтээхпит, бэлиитикэни да биһирэмнээн билсиэхтээхпит диибин. Тоҕо диэтэргит, олохпут бары көстүүлэрэ, үөрүүтэ-кыһалҕата бука барыта быстыспат алтыһыылартан (Сир Күнү-ыйы кытта ситимнээҕин курдук) тахсар. Оттон ити алтыһыылары биир тылынан быһаарар буоллахха – ити бэлиитикэ көстүүлэрэ. Судургу курдук эрээри, хаһан да бүппэт кэпсэтии, хайдах да ситтэрбэт ыра санаа. Киһи аймах улуу өйдөөхтөрө, бөлүһүөктэрэ сүүһүнэн үйэлэргэ баҕарбыт баҕалара, итэҕэллэрэ хас кэнэҕэски көлүөнэ ахсын хатылана тураллар да, Томмазо Кампанелла ыралаабыт күннээх куоратын курдугу ким да тута, була илик. Утопия диэн үөрэхтээхтэр этиэхтэрэ гынан баран, киһи аймах итинник туолбат ыра санаалара суоҕа буоллар (холобур, ССРС-ка тута сатаабыт хомуньууһум курдук), олорорго чуҥкук буолуо этэ.

Остуоруйа дойдутуттан бүгүҥҥү олохпутугар түстэххэ, Арассыыйа Федерацията Төрүт Сокуоммут 20 сылын бэлиэтээтибит эрээри, дьиҥ федерация сыһыаннара олохтоммута көстүбэт. Хата, күн-түүн сэбиэскэй импиэрийэбит диэки түҥкэлийэн иһэр курдукпут – ити тус бэйэм көрүүбэр.

Ол туохтан көстөрүн холобурдаатахха, Сэбиэскэй Сойуус биир улахан өрөспүүбүлүкэтэ, билигин тутулуга суох Украина судаарыстыбата Евросойууһу кытта бииргэ буолуон баҕарарын биллэрэн, ити Евросойуус ассоциациятыгар киирээри гыммытыгар, биһиги дойдубут бэлиитиктэрэ, суруналыыстара да атыыр аймалҕаны тардан, билигин да Сэбиэскэй Сойууһу умна иликтэрин, имперскэй өй-санаа ааһа-араҕа илигин бүтүн аан дойдуга көрдөрдүлэр-биллэрдилэр. Ити туһунан киин тэлэбиидэнньэ ханаалларыгар элбэх кэпсэтии, мөккүһүү бөҕөтө буолла. Олортон Владимир Соловьев «Поединок» биэриитигэр биллэр политик Ирина Хакамада: «Тоҕо наар атын дойдулары буруйдуубутуй, баҕар, биһигиттэн урукку «доҕотторбут», «аймахтарбыт» тэйэ сатыылларыгар бэйэбит буруйдаах буолаайабыт?» — диэн сиэрдээхтик ыйыппыта өйдөнөн хаалла. Кырдьык, урукку «соцлааҕыр» дойдулара да, оннооҕор СНГ судаарыстыбалара РФ-ны кытта улаханнык чугасаһа сатаабаттар быһыылаах. Оннооҕор «биир сойуустаах судаарыстыба» аатырбыт Белоруссиябыт Арассыыйаттан «туһанар туһугар» эрэ сойуустаһар курдук, уонча сылы быһа «холбоһо» сатыыбыт да, күн бүгүҥҥэ диэри тус-туспа судаарыстыбаларга олоробут. Эгэ, Украина Арассыыйаны кытта урукку ССРС саҕанааҕы курдук ыкса сыһыаны биир судаарыстыба буоларын биир бэйэм итэҕэйбэппин. Онон, урукку Сэбиэскэй Сойууһу тилиннэрэ сатыыр баҕалаах үрдүкү сололоох салайааччылар, байыаннайдар кураанах баҕа санааларын биһиэхэ, көннөрү дьоҥҥо, соҥнуу, кулгаахпытын үөрэтэ сатыыллар быһыылаах. Дьиҥ иһигэр, Арассыыйа императора Александр хаһыс эрэ эппитинии «у России два верных союзника – это армия и флот». Ону өйдөөн, Арассыыйа аныгы муҥур былаастааҕа Путин байыаннай («оборуона» диэххэ) ороскуоту хаһааҥҥытааҕар да хадаҕалаата. Ити дьаһаныынан икки куобаҕы тэҥҥэ ытар: бастакыта, тус былааһын бөҕөргөтөр, иккиһинэн, дойду «державнай амбициятын» үрдэтэр. Төһө да «оборуона» диэтэрбит, тастан «сэриинэн суоһуур империалистар» билиҥҥитэ иһиллибэттэр, хата, бэйэбит суоһурҕаныах да курдукпут (салайааччыларбыт риторикаларыгар «күүһүнэн өттөйүү» иһиллитэлээн ылар).

Дойду кыаҕын (байыаннай эмиэ) үрдэтэр үчүгэйэ өйдөнөр эрээри, олигархтар уонна көннөрү дьон дохуоттара араастаһыытын үрдүк сололоох чунуобунньуктарбыт оннооҕор дойду оборуонатын бөҕөргөтөр үбү уоран сии сыталларын, хаһан да хаайыллыбат буолбут хоруупсуйаны уодьуганнаабакка сылдьан, аҥаардас «имперскэй амбициятын» хото күөртээн туһа суох ини. «Бэйэбитин көрүнүөҕүҥ, онтон атыттары үөрэтэ сатыаҕыҥ», — диэн Хакамада этиитин кытта сөбүлэһэбин. Оннук. Дойдубут иһигэр кыайан киһилии дьаһаммакка олорон, геополитиканан үлүһүйэр, стратегиянан эрэ толкуйдаан былааннанар хайдах сатаныай? Ама да, биһиги дойдубут өрүү «өстөөхтөрүнэн» төгүрүтүллэн олороругар дылы. Хайа үлүгэрэй – ити баҕас сымыйа ини. Мин көлүөнэм, сааһырбыт дьон, үчүгэйдик өйдүүбүт ээ, 1962 сыллаахха «Карибскай кризискэ» Никита Хрущев салайааччылаах биһиги чөмчөкөлөрбүт үһүс аан дойду сэриитин «өҥөйө» сылдьыбыттарын… Билиҥҥи чөмчөкөлөрбүт эмиэ ол кэмнэри эргитэ сатыыр курдуктар. Оҕолорум, сиэннэрим ол ааспыт үйэ 60-с сылларын курдук утарыта мордьоотоһууну, ядернай сэрии сэбинэн силбиэтэһиини билбэттэрэ сөп этэ. Айыы Тойон Таҥара арчылаатын, куһаҕан тыыннары дьалты туттун – сиэннэрим туһугар Таҥараҕа да үҥэртэн аккаастаныа суох курдукпун (иитиллиим сэбиэскэйэ, атеистыы буоларбыттан тутулуга суох).

Оҕо саас харыйаларыттан саҕалаан баран, үһүс аан дойду сэриитигэр сыыйа халыйан тиийбиппин, бука диэн, отуоһулуу санаамаҥ дуу – олохпут укулаата, Сир ийэбит оҥоһуута оннук, барыта төгүрүк буолан эргичийэ сылдьар, талбыт өттүнэн көөчүктэнэр.

Төгүрүк, ол иһин эргичийэр, хатыланар диэтим дии. Итинтэн сиэттэрэн салгыы куолулаатахха, биһиги олохпут тохтообот айан. Ханна эрэ, хайа эрэ түгэҥҥэ оҕо буолан кэлэбит, онтон олох эргиирин устун айаннаан тиһэх биэтэккэр тиийиэххэр диэри инниҥ хоту дьүккүйэн иһэҕин. Киһи киһи анала тус-туһунан, кыаҕа-дьоҕура да араастаах. Ким эрэ быһымах түргэн айаннаах, ким эрэ бытааннык, унньуктаахтык туруулаһан айанныыр. Ити икки айанньыттан хайаларын хайҕыахпын мунаарабын – бука иккиэннэрин дьулурҕанын, инникигэ тулуурдарын сөҕүөххэ эрэ сөбө эбитэ дуу. Билбэтим.

Мин ийэм Балбаара бииргэ төрөөбүт быраатын Сүөдэр уола Хабырыыл Нохтуунускай диэн Саха сирин аатырбыт уһун сиргэ (марафоҥҥа) сүүрүгэ киһи баарын «АС» ааҕааччыта баҕар истибитэ буолуо. Дьэ, ити быраатым сүүрэрин Бүлүү куоратыгар иккитэ көрбүтүм уонна, ол сүүрүүлэри көрө олорон, ханнык эрэ көстүбэт ситимнэринэн хатыллан, Нохтуунускайы кытта марафон сүүрбүтүм, олоҕум эргиирин уһата сатаабытым. Ити, марафон сүүрүгүн курдук күүстээх санаалаах, булгуруйбат буулаҕа дьулуурдаах эрэ киһи, омук, норуот бэйэтин олоҕун тупсарынар, наада буоллаҕына, тосту уларытар кыахтаах.

Биһиги барыбыт күннээҕи олохпут хаһан да бүппэт марафон, бэйэҥ ис кыаххын тургутунуу күрэҕэ буоларын билэбит. Ол иһин, айылҕаттан бэриллибит дьоҕурдаах сүүрүк быраатым Нохтуунускайы ахтан ыллым. Сахам кэнчээри ыччата, ол иһигэр мин сиэннэрим эмиэ, олох марафонуттан толлон турбакка, мөлтөөн-ахсаан хаалбакка, олох устун дьулурҕатык иннигит хоту айаннаан иһиҥ! Оччоҕуна эрэ, инникигит ымсыырда ыҥырыа, Саҥа Дьыл харыйатын анныгар саҕыллыбыт ыра санааларгыт туолуохтара, дьол-соргу арыаллаах сылдьыаххыт. Чахчыта да, оннук буолуохтаах.

Макаар МЫЛА, Бүлүү к.

20 декабря, 2013 Главные новости

Добавить комментарий

*