Саныыры сааһылатар сорук

27 апреля, 2015 в 7:32
4.БЕА

Кылабаабыт Е.А.Борисов     бар дьонугар 2015 сылга өрөспүүбүлүкэ саламтата тутуһар сайдыы суолун хайысхатын билиһиннэриитин, иһитиннэрии ситимин син ырыта сатаата. Ордук Е.А.Борисов тутулуга суох кумааҕыга суруллар, онно сыһыаран салгынынан ыытыллар хаһыаттарга сыһыаннаан санаатын эппитин тула  суруйуулар тахсыталаатылар. Ол оруннаах.

Демократия сайдар биир сүрүн тирэҕинэн тыл көҥүлэ буолар.  Атыннык  быһаардахха, киһиэхэ толкуйун аһаҕастык этэргэ кыах биэрии. Дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдиллибэтэх толкуй аһыллыбакка киһи  бэйэтин кутун-сүрүн  үлэтин иһинэн эрэ хаалар. Омук толкуйунан баай диэн өйдөбүлгэ  кыттыспат.

Суруйар идэлээхтэр сир үрдүгэр, судаарыстыба иһигэр чугас эргин буола турар быһыы-майгы төрүөтүн, дьайыытын түмүгүн быһаччы эбэтэр анааран толкуйдаабыттарын нэһилиэнньэҕэ араас ньымаларынан тиэрдэллэр. Өрөспүүбүлүкэни салайа олорор сололоохтор өҥөлөрүнэн ол ньымалар бар дьоҥҥо иһитиннэрэр-көрдөрөр ситимнэр (салгыы кылгатан хаһыаттар диэм)  икки аҥыы хайытыллан сылдьаллар.

Бастакы аҥаарга бүддьүөт харчытынан үбүлэнэр хаһыаттар, тэлэбидьиэнньэ, араадьыйа киирэллэр. Өрөспүүбүлүкэ «тойотторобут» дэнээччилэр бэйэлэрин    үлэлэрин   үчүгэй өттүн   нэһилиэнньэҕэ тиэрдэр тэрилтэлэрэ.

Иккис бөлөх «оппозициялар» диэн туоһахталаан ааттанар, бар дьон мунньар хааһынатын харчытыттан тииһэ сатаабакка, дьон  бэйэлэрэ үбүлээн  таһаарар хаһыаттара. Мин өйдүүрбүнэн, «оппозиция» диэн тылы ис хоһоонун ситэри билбэккэ тутталлар. Төттөрүтүн, бар дьон олоҕу «былаастар» кэпсииллэринэн эрэ билбэккэ, эргиччи көрөллөрүгэр көмөлөһөр, чахчы кинилэр тустарыгар үлэлээччилэр.

Куһаҕана  хаһыат кимтэн үбүлэнэригэр буолбатах. «Кто оплачивает, тот заказывает музыку» диэн  нууччалар домохторо, ким аһатар, ол тойон диэн өйдөнөр. Сахалар арыый атыннык: «Аһаабыт иһиккэ хаахтаммат», — дииллэр. Ити домохтор олоҕунан мөрөйдөнөн, кыларыйар кырдьык буолбуттарын, сыыска түһэрбэккэ туһанан,  кылабаа, Ил Түмэн, бырабыыталыстыба бүддьүөттэн үбүлээн, биһиги үбүлүүбүт диэн үрдэтинэ ааттанан, бас билэр хаһыаттаахтар.   Харчылыыргын кыратык да сэмэлиир тылынан хаарыйбаккын. Хайгыахтааххын эрэ, бэркэ суобаһырҕаабыт хаһыат үбүлээччигэ тус сыһыаннаах ситиһии сонуннарын, солотуулаан кылабачытан, сиэдэрэйдээн көрдөрбөккө, туох баарынан кэпсиэ, ону да,   сыысхалларын көтүтэн,  нэһилиэнньэҕэ үтүө түмүгүн билиһиннэриэ.

Холобур, Аллараа Бэстээх чугаһыгар (Хаптаҕай сэлиэнньэтиттэн —  3 биэрэстэ. Павловскайтан — 14 биэрэстэ  эрэ тэйиччи) гааһы араас эттиктэринэн дьайан, булкуйан, айылҕаны сүһүрдэр тобохтору таһааран метанол уонна уоҕурдуу оҥорор собуоту  ыксал үлүгэринэн, Инники сайдыахтаах сирдэр (ТОР) барылларыгар киллэрэн  туттарыахтаахтарын бар дьонтон кистээн сылдьыбыттарын кырдьыгы сэксэҥнэтэн ыаһаҕын ылҕаабакка, аһаҕастык суруйар «Якутск вечерний» хаһыат суруналыыһа Виталий Обедин баар буолан билбиппит. Бырабыыталыстыба үбүлүүр хаһыаттара кылабаа сүбэһититтэн, бэчээт кииниттэн саҕалаан билэллэр, билэр  эбээһинэстээхтэр даҕаны, көтүтэллэр, кэпсээбэттэр. Им-ньим,   сааскы  куска сэһээккэҕэ манаан сытан, ытыахтаах сааһыт курдук, тыас таһаарбакка иһийэн   олороллор.

Ол курдук, космодром  тутулларын, умайбыт тобохторо ханна түһүөхтээхтэрин билэн олорбуттара саарбахтаммат.   Усть-Кутка Өлүөнэ уутун чугаһыгар  Кумааҕы оҥорор кэмбинээти тутарга туруорса сылдьалларын, туттахтарына эбэбит уутунан утахтанар айылҕа аһааҕырыахтааҕын, эмиэ билэн олорон, Владимир Степановтан ураты суруйбут суох.  Ити курдук бүддьүөт харчытын туһанан, бар дьон туһугар диэн үлэлиэхтээх-хамсыахтаах хаһыаттар, нэһилиэнньэ этигэр-хааныгар куһаҕанынан дьайыахтаах саҥа тутуулар  тустарынан, туора толкуйдаахтар хообургуулларыгар орун биэриэхпит диэн буолуо, чахчы дьон дьылҕатыгар охсуохтаах сүрүн иһитиннэриилэргэ суолта биэрбэттэр. Ити суруналыыстар куһаҕаттарыттан, билбэттэриттэн-көрбөттөрүттэн диир сыыһа. Тоҕотун үөһэ эппитим. Ол аата, саламтабыт бар дьон туһугар үлэлиир диир төрүт сыыһа.

Сири оҥорон,  үүнээйини өлгөмнүк ыларга уоҕурдуу көмөтө улахана биллэр.  Кытаанах эттиктэри  (минералы) туруктарын уларытан оҥоруллар (модификация) уоҕурдуулар аһыыр ас   буолар үүнээйилэр тыыннаах килиэккэлэрин үлүһүтэн багдаппытарын, киһи этэ-хаана олус албанырдыбатын уонна айылҕа аһааҕырарын аахсыбакка, суохтааҕар баара ордугун таллахтара. Дьиктитэ, үөһэттэн уоҕурдуу оҥосторго тэриниҥ диэн үтэйбэтэхтэрэ буолуохтаах. Бэйэ бар дьонун утары үлэлээһин   мэлдьэһиллибэт холобура.

Саха сирин иэнигэр   сиэнэр үүнээйилэри киэҥ далааһыннаахтык үүнэрбэттэр. Кылгас сайын үүнээйигэ   моһуоктуур эрээри, кылгас кэмҥэ ситэр суоттары талан  олордон, син ас ылаллар. Онон уоҕурдуу атыыга баара булгуччулаах курдук.   СӨ-кэтэ аһын-таҥаһын үксүн тиэнэн хааччынан олорор. Ол сиэринэн, эккэ-хааҥа куһаҕан дьайыылаах да буоллар, олус наадыйыллар минеральнай уоҕурдуулары атын эрэгийиэнтэн, билиҥҥи курдук тиэйэн киллэриэххэ сөбө.

Айылҕа оҕолоро сылгы, ынах таһаарар уоҕурдуулара туһаҕа таһаарыллыбакка, чохчолоон харайар сири булбакка тыа дьоно эрэйдэнэллэр. Ол бэлэм уоҕурдууну сыа-сым курдук харайтаран ылан, күөл дьэбэрэтин (сопропель), кутатын, тураҥын о.д.а. эбиискэлэри  мэһийэн, сөбүн көрөн буккуйан, иһиттээн уоҕурдуу оҥорон таһаарар кэмбинээт туттарыа этилэр. Тыа дьоно таах быраҕыллары туһаҕа таһаарсан, хотон сааҕын хомуйуутун  толуйар харчыланыа этилэр.

Е.А.Борисов иһитиннэриитигэр эргиллэн, ситэри эппэтэҕин анааран толкуйдаан иһиллэрдии эттэххэ, Саха сирин олохтоохторун иннигэр сокуоннары тутуһуом диэн андаҕайбыта. Мин саныахпар, сыыһа мэктиэлэнии. Сыыһа саҥарбыта дуу, кэтэх өйдөбүллээн эппитэ дуу, ону быһаарар кыаллыбыт. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ, кини бэйэтэ сокуоннары тутуспута диэн, хас биирдии киһи тутуһар эбээһинэстээх, сокуоннар тутуһуллалларын хааччыйар уонна ирдиир боломуочуйаны норуот биэрбитин, сорудаххытын толоруом диэн мэктиэ тылын биэриэхтээҕэ.

Көҥүл хаһыаттар суруйууларыгар уопсастыба хонтуруолун тэрийэргэ этэрин, кыһааҥкылаах хонтуруол (цензура) буолбатах диэн уҕарытар. Баҕар буолуо. Ол эрээри диирбэр тиийэбин, «былаастаахтар» хонтуруолу бэйэлэрин илиилэригэр ылыахтара суоҕа диэтэххинэ, түмүгэр сымыйаччы аатырыаххын сөп. Тоҕотун эридьиэстээтэххэ иһэ истээх.

Бастакыта. Хонтуруол диэн нууччаттан киирбит тыл өйдөбүлэ сөбүн, сыыһатын сыныйан билээһин. Ол аата, тугу сөп диэбиккиттэн, хонтуруол халыппат соруктаах.

Иккиһэ. Ким кырдьык диэбитин түс гынан хонтуруол барарыттан тутулуктаах.

Үсүһэ. Уопсасыбаннай хонтуруолга үлэлэһэр дьону ким анаталыырыттан, эбэтэр хайдах таларгыттан хонтуруол хайысхата улаханнык тутулуктанар. Холобурга, уопсастыбаннай балаатаны ылан көрүөҕүҥ.  Кылабаа   ыйааҕынан бэйэтин итэҕэйэр дьонун киллэрэр уонна     миэстэтээҕи баһылык иилээн-саҕалаан   норуот итэҕэллээх дьонноро диэн анаталыыр. Улуус, нэһилиэк баһылыктарынан «Единая Россия» диэн «былаастаахтар» баартыйаларын дьоннорун үтэйэн таллаттарар. Түмүгэр сололоохтор санааларытан биир да тылы халты эппэт балаата буолан тахсар. Биир кистэлэҥэ, ити балаатаҕа баһылыгыттан саҕалаан дьон-сэргэ туруорсууларын салалтаҕа кыһанан-мүһэнэн туран тиэрдэр, туруорсар улахан баҕата суох эбэтэр, ыйыгы эрэ күүтэр дьону анаталыыллар. Түмүгэр, уопсатыбаннай балаата баара суоҕа биллибэт, үлэлээбэт. Кэрэһилиэхтээх уопсастыбатын иннигэр үлэтин түмүгүн   (отчет) билиһиннэрбэт.

Оттон тутулуга суох хаһыаттар суруйууларын иилиир-саҕалыыр уопсастыбаннай хонтуруол ананааһына уопсастыбаннай балаататтан атын буолбат. Уратыта хонтуруоллуурага түмсүбүттэр чахчы күүскэ үлэлиэхтээхтэр, өскө өрөспүүбүлүкэ салайар уорганнарын үлэлэрин итэҕэстэрин аһаҕастык этэн, ырытан суруйан таһаарыылар, кылабаа этэринэн дьон-сэргэ санаатын булкуйалларын уодьуганныыр соруктаах буоллахтарына.

Биири кыайан өйдөөбөппүн. Е.А.Борисов тоҕо суруналыыстар уонна дьон бэйэлэрин олоҕу-дьаһаҕы көрүүлэрин, толкуйдарын суруйалларын атыҥырыы көрөр, куттанар дуу? Итиннэ эмиэ бэйэм түмүктээн таһаарар толкуйбун суруйуум.

Кыратык туораан быһаарыы оҥоруум. Уһук Уйбаан киртитиилээҕи эрэ суруйан тахсар, нууччалаан «надоел» да, «молодец» да диэччилэр бааллар. Хайыахпытый, олох үтүөлээх  да, мөкүлээх да буолара айылҕаттан сокуона. Куһаҕаны көрбөт — үчүгэйи билбэт, тоҕо диэтэххэ тэҥнэбилэ суох. Үчүгэйбит диэн тугуй? Утарыта өйдөбүллэринэн сирдэтэр дьоннор мөккүһэн тыл тылларыгар киирсибит кэпсэтиилэрэ. Мин сирдэтэрим айылҕа айбыт сокуоннарын тутуһа сатаан олоруу. Ол кэмминэн быһан, сыыһа диэн суруйбутум былааһы утарыы (оппозиция) буолбатах.

Е.А.Борисовы   киһи быһыытынан ытыктыыбын. Толкуйун ыыра кыараҕас, ычата кыра киһи автобаза силиэсэриттэн омук баһылыгар диэри үүммэт. Ол эрээри, «былаас», «тойон» диэн тыллар алыптарыгар бигэнэн, үөһэттэн «тойоммун» диэччилэр тылларын ырытыспакка истэн, саха омугу ытыс тоһуйан олорооччу оҥорбутун, судаарыстыба интэриэһигэр диэн нылҕарыппыт иһин, үчүгэй диэҕи суобас сиэпкэ уктуллубата мэһэйдэһэр.

Хайҕыыр тыллары хабаана суох хадаҕалаабакка, тордуохтаһар тылы олус туттубакка, дьоҥҥо-сэргэҕэ иһитиннэриэн баҕарбатын суруйары, тоҕо туора толкуй диэн туорайдаһа сатаата,  Бүддьүөттэн  харчынан хадаҕаланар хаһыаттар төтөлө суох  хайҕааһыннарын остуоллууллара ама сөп буолбатах дуо? Хайҕал эрэ эҥээрдэһиитэ хабаантан таһаарыан сөп.

Хаһан, ханна баҕарар, олорор сиртэн тутулуга суох, бар дьон салайааччытын үлэтин-хамнаһын, ону ааһан, туттарын-хаптарын, саҥатын-иҥэтин кыраҕатык көрөр-истэр.    Е.А.Борисов  оннук эрэдэһиҥҥэ киириэхтээҕин  билэ-билэ өрөспүүбүлүкэ кылабаатынан талыллаары туруоруммут уонна сиэри умнан онно таласпыт буолуохтаах. Мин эрэ дьаһайбытым, эппитим оруннаах диэнинэн сирдэтээччи киһи сыыһарын билбэт, алҕаһыыра элбэх уонна дьон бастаһыга буолуу соругун, эппиэтинэһин ситэ өйдөөбөт.

Киһи аймах өйө-санаата үлүскэнник    сайдар билиҥҥи кэмигэр норуот бастаһыгын (лидер)  таҥара курдук үҥпэт-сүктүбэт, тоҥхоҥнуу сүгүрүйбэт. Салайааччы бар дьонун ытыктабылын үрдүк таһымнаах сиэри-майгыны тутуһарынан ылыахтаах. Соло сымнаҕас олобоҕор олорор туһуттан киһилии кэриҥи кэһэн дьаабы дьайыылары оҥорон ааты үрдэтиллибэт кэм. Бар дьон акаары буолбатах. Дьон өйүн-санаатын букуйаллар диэһин, кинилэри сэнээһин.

Толкуйдуур омук инникилээх.  Итиннэ сирдэтэн Е.А.Борисов тутулуга суох хаһыаттар элбэх буолалларыгар сорук туруоруохтаах этэ. Ааҕааччыта суох хаһыат өнүйбэт, үөһэ сололоохтон ыйдарыыта да суох сабыллар дьылҕалаах.   Элбэх хаһыат тиһигин быспакка тахсара нэһилиэнньэ бэлиитикэ, экэниэмикэ, о.д.а. олох-дьаһах хааммытыгар болҕомтолорун ууралларын туоһута. Туһаныллар билии сайдыы тирэҕэ.

Онон Е.А.Борисов тутулуга суох хаһыаттар тугу таһааралларын уопсастыбаннай хонтуруолунан үүннэтэр-тэһииннэтэр соругун сото охсоро буоллар. Толоругаспыт дэлэ дуо, хайа сахха тэрийдилэр ини?

Саха толкуйдаах омук эрээри, толкуйун аһаҕастык этэ сылдьыбат идэлээх. Саха санаата сайа иһиллэрин туһугар үлэҕэ кылабаа кытта кыттыһыахтаах.

Уһук Уйбаан

27 апреля, 2015 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*