Амма Сардааната

26 февраля, 2014 в 15:31
Книга

Олунньу 26 кµнµгэр Дьокуускайга хотугу норуоттар дьиэлэригэрСР Суруйааччыларын сойуу´ун чилиэнэ, поэт, прозаик, философ, улуу Ахматова «Реквием» поэматын уу сахалыы са²ардыбыт Амма Сардааната – Сардаана Онуфриева-Амгинская «Хас биирдии сµрэххэ» диэн кини хо´ооннорун, кэпсээннэрин, уочаркаларын, ыстатыйаларын, араас кэм²э биэрбит интервьюларын, киниэхэ бэйэтигэр анаммыт хо´ооннор хомуурунньуктарын сµрэхтэниитэ буолан ааста.

Ахтыы киэ´этин поэт дьµ³гэтэ, биир дойдулаа±а поэт Саргылаана Гольдерова – Саргы Куо иилээн-са±алаан ыытта.

Кинигэни поэтесса Наталья Михалева-Сайа хомуйан «Бичик» кинигэ кы´атыгар та´аартарбыт.

Сая дает интервьюЗрителиСаргыКуоЧитают стихи

«Махталынан к³рсµ³ххэ са²а кµнµ,

Махталынан кинини атаарыахха –

Махталлаах буолуохха айыыларга,

Махталлаах буолуохха айыыларга,

Махталлаах буолуохха бэйэ-бэйэ±э!

Сµрэ±и ³рµкµтэ, сµргэни к³т³±³

Ки´и ки´иэхэ махталынан туоллун,

Иэйии исти²инэн, махтал маалынан

Аан дойду ал±аннын-силэннин!

Ки´итийии кэрэ чыпчаалыгар

£йдµµр, ³йµµр ки´и² тиэрдэ турдун,

Ха´ан да билбэтэх исти²

Иэйии² сµрэххэр тылыннын!

Хас биирдии сµрэххэ,

           хас биирдии сµрэххэ».

Амма Сардааната

 

Мин саха эрэ санаа ымыыта оІостор сардааната айыл±а±а µµнэн турарын кірі иликпин. Хартыына±а кэрэтин умсугуйа одуулаґарым. Мин аатырбыт Амма сиригэр µктэнэ илигим. Кэпсэлтэн кэрэтин сэрэйэ саныырым. Ол кэриэтэ Амма Сардаанатын – Сардаана Онуфриева-Амгинскаяны маІнайгы кинигэтинэн µґµ хоту эрэ билэрим.

Кэлин син алтыґан ааґарбыт. Халлаан куйаарын сири кытта тэІІэ тутан, µс кут ніІµі аан дойдуну анаарар киґини кытары дэбигис ійдіґµі суо±ум дии саныырым. Оннук да этэ. Уонна ити кэмІэ хоґоон уонна хоґоонньуттар ыырдарыттан дьэ тэйэн эрэр кэмим буолан, хоґоон алыптаах эйгэтин сэгэтэ да сатаабата±ым. Эгэ билигин кэлэн ійдіґµім этэ дуо диэбитим, дьыл±а анаан алтыґыннарар эбит. Сардаана тиґэх кµннэригэр диэри тигинэччи µлэлии сылдьыбыта. Онтун СР Суруйааччыларын сойууґун ыам ыйынаа±ы мунньа±ын кэнниттэн биллэрбитэ. Суоґааны биґикки сі±і эрэ санаабыппыт – биир киґи µлэтин далааґына киэІ да буолар эбит диэн. Сардаана бииртэн биир идиэйэтин билиґиннэрэн испитэ – онто барыта саІа са±алааґын этэ. Ити – куораты уу ылан эрэр диэн сµпсµлгэннээх кµн этэ. «Алтан сэргэ» диэн сахалыы сайт арыйан эрэрин, онно биґиги тугунан кыттыґыахпытын сібµн туґунан кэпсээбитэ. Мин, илэбинэн, дойдубар сайылыы барыахтаах буоламмын 굴µІІµгэ µтэйбитим. Сырыы аайы 굴µн барытын саІаттан са±алыах буолабын да, кыґын мин туспар кылгаґа дьикти. Ол да буоллар, сити киэґэ уу кэлиитин хаартыска±а тµґэрбиппин киниэхэ ыытыах буолбутум.

Сардаана «Женщина, которая Поэт» диэн нууччалыы бырайыагы бэлэмниирин билэр этим. Мин туспунан кэрчиги са±алыахтаа±ын, анаан-минээн кэпсэтиэхтээ±ин эппитэ. Поэт аны буолбатахпын эІин диэн кэтэ±эмэйдээн кірбµтµм да, Сардаана хайа да бэйэлээх туормас киґини тылыгар киллэрэр уратылаах эбит этэ. Сотору дэґэн баран тар±астахпыт дии.

Ол соторубут адьас сотору буолбута. Сардаана «Полярнай звезда±а» кірсµіххэ диэбитигэр тиийэн балачча кэтэспитим. Јссі хаартыска±а тµґµіхпµт диэн фотоаппараттаа±ым. Кини оІостон а±ай кэлбит этэ – диктофон, фотоаппарат, блокнот. Дьэ уонна икки чааґы быґа мин «сатамматах» олохпун саас-сааґынан анаардахпыт µґµ. Туох да диэбит иґин, айар киґи айа±а аґылынна±ына, бэйэтин туґунан ба±ас кэпсиирин сібµлµµр. Мин поэт буолбатахпын диирбин, тіттірµтµн, бµтµн оло±ум поэзия фона, поэзия сор±ото буоларын курдук ылыныахча этэ. Инньэ хаґыын эрэ, паара±а олорон биир уолга анаан суруйбут нууччалыы хоґоонум маІнайгытын дуу, ол иннигэр іссі айбыттаахпын дуу, бэйэм бутуйуох курдугум. Сунтаартан электронканан хайаан да ыытаар, суруйуубун маІнайгы хоґоонтон сэдиптээн таґаарабын диэбитэ. «Барытын бэйэм ніІµі аґарабын, онтон кістµі хайдах буолара». Улам халыйан, тус олохпут бµгµІІµтµгэр кэлэн, кіннірµ, кинигэ±э тиґиллибэт сиэринэн кэпсэтэн барбыппыт. Сардаана сирэйдиин сырдаабыта. Ол олорон мин дьоллоох дьахтар диэн кини эбит дуу дии санаабытым. Истэр тухары дьахтарга туох эрэ тиийбэт аатырар. Биґиги бµппэт моґуоктарбытыгар кэм да эр киґи буруйдаах диэн буолар. Дьэ ол туґунан сатаан саІарааччыбыт, эр дьон эІин-эІинин туґунан ыаґахтаґан байааччыбыт. Оттон Сардаана±а ол суо±а. Кини чахчы таптыыр уонна таптатар дьолун билбитэ кістірі. Мин сµргэм кіті±µллµбµтэ, кини быстах-быстах быктарбыта бу олоххо кэрэ, дьикти диэн іссі да баарыгар итэ±эппитэ.

— Мин таІараттан кірдіспµтµм. Онтум наґаа соґуччу бµгµн туолла

Ол туоґутунан мин буолбутум. Кірбіті±µм буоллар, ба±ар, итэ±эйиэм суох этэ.

— Дьыл±а син биир, кэлин да буоллар, ситэ биэрбэтэ±ин биэрэр эбит, — дэспиппит.

Јссі да олоруох курдукпутун, сотору-сотору тіліпµін обургу тілі биэрэн, Сардаананы атын олоххо тиэтэтэрэ.

— Мин наґаа элбэ±и гына сылдьабын. СайыІІы таІаспын да хостуу иликпин. Утуйар да бириэмэм суох. Субу билигин театрга сµµрµіхтээхпин. Онтон — іссі да элбэх сиргэ таарыйыахтаах эбит.

Быыс булан спордунан дьарыгырар, субу а±ай эрчиллэн кэлбит этэ. Бу кµннэргэ клип устуохтаахтарын эппитэ, онно кытын диэн тылыгар киллэрбитэ. Онтон да атын торумун тылынан оІорбуппут. Барыта 굴µн, 굴µн буолуохтаа±а. Миигин хаартыска±а тµґэрбитэ.

Јссі да кэпсэтиэх курдук этибит. Дьэ тапсан алтыґар кэммит кэлбитигэр дылыта. Сардаананы олох тиэтэтэрэ. Кини ити кµн элбэх кµµтэрэ Ол таІара тиґэх бэлэ±э буоларын ким билбитэ баарай.

Ол кэннэ хоґоон аа±ан уґуллубуппут. Ыалдьан хааллым диэн тіліпµінµнэн эрэ ыйара-кэрдэрэ. Бµтэґик кэпсэтиибитигэр, ыкса киэґэ, кинигэтигэр тугу эрэ киллэримэ диэбиппин ылыммыта. ДьиІэр, ол эбитэ буолуо – олох дьоло диэн. Тіґі да айар куттаах аатырдарбыт, биґиги бары да кіннірµ дьахталлар буоллахпыт. Ол бэйэбит ыккардыгар хаалла±а

Амманы кірді±µм Сардаананы тиґэх суолугар атаарсаары. Чахчы да киґи кутун туттарыах дойдута эбит этэ. Саас Сардаана Сунтаарга сылдьан сі±ін-махтайан, ол сир кэрэтэ кэґиилээх кэлбит этэ. Мин Сардаананы билбэт эбиппин. Хайдахтаах курдук Амматын таптыырын, тіґілііх µлэни дойдутун, дьонун туґугар оІорбутун, дьоно-сэргэтэ кинини ірі тутарын, таптыырын. ДьиІ-чахчы кини Амма Сардааната эбитин. Уон сыл иґигэр уон киґи ситэн оІорботун кини ыпсарбытын.

Сотору кинигэм тахсар диэн µірэ кэпсээбитэ. Суруйааччы диэн кинигэттэн кинигэ±э диэри олохтоох буолла±а. Кинигэтэ субу тахсар. Јссі да тахсыахтара – кини айбыта биир-икки кинигэнэн мээрэйдэммэт.

 Венера ПЕТРОВА, 2010 сыл, кулун тутар.

 Вы прекрасны

Сардаана Амгинская: Хо´оон арда±а

 

Эйиэхэ

 

Бэйиэт дьахтар билиниитин

Чугастык ылыныма,

Сир-халлаан бары су´умун

Ча±ыл±а²²а холоомо.

 

Бэйэм да кыбыстабын

Маннык буоларбыттан,

Тапталынан этитэр

Харса суох аналбыттан.

 

Ол эрэн уот уйул±ам

Барытын арчылыа±а:

Эн эрэ с³пк³ ³йд³³,

Эн эрэ миигин ³й³³.

 

Сатаабыт ки´и

 

Хайдах сатаан арахсары,

Ытаабакка эрэ атаара хаалары

Сатаабыт ки´и, сатаабыт ки´ии

 

Тылынан бы´а эппэккэ,

Айымньынан алдьаппакка хаалары

Сатаабыт ки´и, сатаабыт ки´ии

 

Кистэлэ²и кэпсээн баран

Сµрэххэ кистэлэ²нээх хаалары

Сатаабыт ки´и, сатаабыт ки´ии

 

Хайдах сатаан арчылыыры,

Махталлаах, тапталлаах хаалары

Сатаабыт ки´и, сатаабыт ки´ии

 

ххх

 

Эн миэхэ эрийэ сырытты²,

Со´утан сиргэ тµ´эрди².

К³мµ´µ³м, т³´³тµн да и´ин

На´аа да эн миэхэ кµндµгµн!

 

Проза буолла би´и кэпсэтиибит,

Поэзия ханан да сыстыбатах.

Ол эрээри мин му²кук дуу´абар

Дьол сэмэй уота са±ыллар.

 

Тыыныаххын эрэ кэрэх аттыбар,

Тыыннаах эрчими ыытыаххын –

Оччо±о хо´оон суруллар,

Халаан уутунан халыйар.

 

Ону тохтото сатыыр кµµ´µм суох,

Ону бобор-хаайар кыа±ым — кыара±ас.

Эн бааргын санаам урсунугар

¥³´э дайар кутум даланыгар!

 

Билгэлэнии

 

£сс³ да ³р эйигинэн ыалдьыахпын,

£сс³ да ³р хо´оонунан ардыахпын

Ба±ардым да±аны мин!

 

Тымтыктанан иннибин к³р³бµн,

Туман, былыт быыстарын сэгэтэн

Билгэлэнэн ылабын.

 

Сµрэх са²атын эрэ и´иллээтэххэ,

Билгэ бэртээхэй!

 

Айыылар, та²аралар тµстээбиттэрэ

Ки´иэхэ дэлэгэй!

 

    Пролог

 

Таптал ырыата, таптал хо´ооно,

Аа±ааччым, эйиэхэ ананар.

Тыл сатаан тиэрдибэт иэйиитэ

Аны эн сµрэххэр таайыллар.

 

Таптал тыла олу´ун судургу,

Бу уустук эйгэ олу´ун уйан.

Ол и´ин итэ±элим кириэ´э

Сµрэ±им исти²э эрэ буолар.

 

Исти² мин бэлэхтиибин Э´иэхэ,

Сµрэ±им с³²³рд³р иэйиитин,

Сµр кµµстээх тапталтан ал±анар,

Аа±ааччым, эн бааргар махтанан.

  

26 февраля, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*