Саха үтүө аатын түһэрэргэ холонуу

20 декабря, 2013 в 17:30

Сµрµн ньии! Кэлэйэн т³´³нµ кэлэйиэххиний, µ³хсэн т³´³нµ µ³хсµ³ххµнµй?  Ити, «Туймаада» ха´ыат 180-с нµ³мэригэр «Ватсапка икки саха кыы´а» интернет ситимиттэн устан та´аарбытын аа±ан, интернети к³р³н баран, абаккатыйар бы´ыым.

Дьахталларга майгынныыр дуу´алары ба±айылар эрэ диибин. Кинилэри кыыс, дьахтар диэн кэрэ аатынан ааттаабаппын. Эр ки´и буолан, наадаларын толорор аргыстара суох ³р кэм²э муунтуйбут,  силлэрин чыпчырына сылдьар атын омук дьоно тµмсэн олорор сирдэрин буулаабыттар кырыллыбытынан кыыс буолбатахтара чахчы. Дьахтар – ийэ, кµн сиригэр кµндµттэн кµндµ ки´и. Ити кэрэ тылларга кинилэри чуга´аппакка ы²ырабын.3.Саха утуе аатын туьэрэргэ

Интернеккэ кы´ыйыы-абарыы элбээн, сахалар буолбатахтар диэн сир-буор аннынан тылы ыыталлар. £р³спµµбµлµкэ аатын сµгэн олорор омук сиригэр кинини тас к³рµ²µнэн майгынныыр буолла±ына саха ту´унан санаабакка кытайы, бµрээти, калмыыгы саныахтара дуо? Дьыала ханнык омуктарын чопчулаа´ы²²а буолбатах. Бµрээттэр диэттэххинэ, бµрээт омуга µ³рэ истиэ буолуо дуо? Туох да буолбата±ын курдук, хайдах да  ньыл±арыта, тумалыы сатаабыт и´ин, бастакытынан сахалар ту´анар интернет ханаалларыгар та´аарыы сахалар ааттарыгар ананар.

Икки´инэн, сахалар буолбатахтар диэ´иммит,   бэйэбит ыраас тахсаары, атын Азия омуктарыгар тµ´эрэ сатаа´ын,  уган биэрии. Омук бы´ыытынан хайдахпытын к³рд³р³р, ³сс³ кыбыстыылаах дьайыы.

¥сµ´µнэн, дьи²нээх буруй, охсу´ааччыларга тµспэт. Кинилэр дьахтар аатын тµ´эн биэриилэригэр, хартыына буолбуттарыгар эрэ. Буруй, сорунан туран, устан, интернет курдук киэ² ситим²э тар±атыыга  сытар. То±о эрэ бэйэлэрин омуктарын дьахталларын охсу´уннаран баран устан тар±аппатахтар. Кырдьыгы харахха к³рд³хх³, толуктаан   (шантаж), кµµс ³ттµнэн кµ´эйэн, айылгыга оонньоон, мал былдьа´ыннаран, кµнµµлэ´иннэрэн о.д.а. охсу´уннарыахха с³п. 

Ити икки дуу´алары, ким да буоллуннар, омугум аатыттан тэйиччи тутабын. Кинилэр айылгыларынан саха буолбатахтар, саха±а майгынныылларынан саханы тµ´эрэллэр. Дьи²нээх саха куттаах ки´и сахатын омугун ытыктыыр, µгэстэригэр сµгµрµйэр, ки´илии сиэрдээх.   

Сахалар сыа да быччаххайдаах буолар дииллэр. Ас амтанын буорту гымматын диэн ыл±аан быра±аллар. Ордук сµ³´µ и´ин сыатыгар быччаххай элбэх. Кистэлэ², к³стµбэт сиргэ. Сахалыы дьµ´µннээх дуу´аларбыт, аньыынан кыранан т³р³³бµттэр — сыа быччаххайдара.Ити дуу´алар дьаабыланалларын устан аан дойдуга тар±аппыт илиэ´эйдэр омуктара «быччаххайдаа±а» саарбахтаммат. То±о диэтэххэ, айыл±а айбыта µчµгэйдээх уонна ку´а±аннаах, минньигэстээх уонна татархайдаах. Ки´и аймах м³кµ ³тт³ а±ыйыыргар, µтµ³тэ ³р³г³йдµµрµгэр охсу´ар да, ол ³т³р кыаллыбат. М³кµнµ сир µрдµттэн букатыннаахтык сиппиллибэт. Олох сайдарын охсу´уутун сыы´а-б³±³. Ол кир-хох сир µрдµгэр элбиэн, киэ²ник тайаан ы´ыллыан ба±арааччылар баалларын  устубут илиэ´эйдэр, онон-манан сирэйдээн, сапта  сатаабакка к³рд³рдµлэр.

Мин абарарым, ити дьаабыны аан дойдуга, саха омугу аатын тэпсэр, омукта´ыы к³рдµгэн уотун тµ´эрэр мэлдьэ´иллибэт соруктаах   тар±атаа´ыны билэ-к³р³ олорон, суут-сокуон µлэ´иттэрэ тарбанан да к³рб³тт³р. Икки итирик дьахтар охсуспута диэн дьиэ и´инээ±и айдаан буолла±а, онноо±ор ³л³рс³лл³р диэхтэрэ. Ону-маны ыйда²алатан ³йдµµр ки´иэхэ, ити устан к³рд³рµµ омукта´ыы бэлиитикэтин кылын тыытар, и´э истээх, хойохтоох провокациялаа´ын буолара ³т³ к³ст³р. Бµтµн саха норуотун ба´аа±ырда сатаа´ын, сэнииргэ сананыы, сирэйгэ силлээ´ин.

Онноо±ор И.И.Шамаевы мунньаххын ыыппыт туо´угун кумаа±ыга сахалыы тылынан суруйбуккун диэн сууттуулларын ха´ыакка суруйбуттара. Ити,   С£-кэтигэр саха тыла иккис судаарыстыбаннай тыл буолара сокуонунан билиниллибит уонна Арассыыйа Сµрµн Сокуонунан омугунан тэриллиилэр т³рµт тыллара кэрэ´илэнэр кэмигэр дьаабы. Ба±ар, дьыаланы тэрийиилэрин т³рд³ атын буолуо, ону норуокка сырдаппаттар. Ха´ыат суруйуута чахчы тµбэлтэтигэр, омуккун ытыктыыгын диэн тµµрэйдээн,  бас-баттах барыы, улуутумсуйуу дьайыылара. Оттон чахчы саха омугун утары дьайыыларга им-дьим. Ама, т³´³ да омугумсуйа±ын диэн буруйдуохтара буоллар, сыал-сорук туруорунан, аан дойду норуоттарын билиитигэр  тар±аппыт кµтµрдэргэ, ку´а±аммытын булан, харахпытын астыгыт диэн махтана тиийиэм суо±а.     Ба±айыларга до±ордуу илиибин ууммаппын. Ама,  ким омукта´ыыны кµ³ртµµрэ ³йд³мм³т дуо?

Омукта´ан атаанна´ыы буолла±ына буруйданыахтаах олохтоох былаас   эрээри, ³р³спµµбµлµкэ±э та´ыттан дьон киириитин-тахсыытын дьа´айыы,  бэрээдэги к³р³³ччµлэри бы´аччы салайар быраап бэриллибэт. Омугунан тэриллэн олорорбут бы´ыытынан судаарыстыба тутуллаах буолары туруорсар бобуллар курдук. То±о диэтэххэ, С£-тин Сµрµн Сокуонугар Федерация холбо´угуттан арахсар бырааптаах диэн суруйар кыа±ы² суох. Норуот к³²µл тэриллиитин быраабын бы´ыы. Хайдах?  Арахсыы ту´унан са²арары да холуобунай эппиэккэ тардары сокуонунан киллэрэ сатыыллар.     Холбо´уктаах судаарыстыбабыт бэлиитикэтэ µтµрµйµµ, тµµрэйдээ´ин хайысхатынан барар дуу диэх курдук. Ону сытайан туран туруорсааччыларынан хомуньуустар баартыйалара буолар эбит. Г.Зюганов этиитин аа±ы²: «Немедленно нужно принять закон, чтобы даже словесные призывы к расчленению страны считались уголовным преступлением, иначе растащут страну по сусекам». «АиФ» 47 нµ³мэрэ.  «Растащут» диэн дьикти тылы туттубут. С£-гэр ханнык эрэ олигарх, холобур М.Прохоров, бэрисидьиэннии кэлэн баран туспа судаарыстыба±а арааран ылыан с³п диэбит курдук.  Онно бэлэмнээн, омукта´ыыны  сахаларга о²орон к³р³-к³р³ сы±айаллар дуу?

Судаарыстыба±а ыытыллар  бэлиитикэ±э сы´ыары тутан к³рд³хх³, интернеккэ  сахалыы дьµ´µннээх дьахталлар охсу´ууларын угуу — холуобунай буруйу о²оруу.   

Мин, саха омук ки´итэ буоларбынан, улаханнык ³´µргэнэбин. Ку´а±ан дьону абаа´ы к³рµµ — омугумсуйуу буолбатах.  Атын омук, холобур, Кавказ омуктарын дьахталларын устан аан дойдуга ити курдук тар±аттахха, хайдах буолар эбит? Дьахталлар бэйэлэрэ буруйдаахтар диэн буолуо. Кинилэртэн ки´илии кэри²нэрин сµтэрбит ыар буруйдарын, омуктарын аатын аньыыга анньалларын,  хаххала´а сатаабаппын. Т³тт³рµтµн, ити дуу´алар эт бэйэлэрэ уонна   т³р³ппµт, ииппит ийэлээх а±алара   айбыт Аар Айыы Тойон та²ара к³мµскэлиттэн к³лб³рµйэн, аньыылыын алтыспыттар диэм этэ. Хайдах ити дьаабыга тиийбиттэрин кырдьыгын туора ки´и билэрэ кыаллыбат,

Ба±ар, ³йд³рµнэн т³рµµ м³лт³х, эбэтэр ³йд³р³ хамсаабыт иирээкилэр буолуон с³п. Эбэтэр, к³рд³рµµгэ устааччы илиэ´эйдэр кµµстэринэн хаайан сытан сµ´µрдэн (наркотики), итирдэн (алкоголь) баран, саха омугун сиргэ тэпсэ сатыыр ньымалара буолуон эмиэ с³п. Харчыга атыыла´ан клип устар кыахтаахтар. К³рд³хх³, дуу´алар туруктара сµ´µрэн дуу, итирэн дуу м³лт³х. Ону барытын, бэрээдэги кэрэ´илээччилэр булгу ирдэ´эн-тордо´он билиэхтээхтэр этэ. ¥²сµµ суох диэн илиилэрин нэлэс гыннарыахтара буолуо. Саха уолаттара ³´µргэнэн тиийэн ол омуктары ы´алларын мана´ан-чэкэ´эн олороллор дуу? Уоту са±аланан эрдэ±инэ умуруордахха   кыайыллар.   Омукта´ыыга ы²ырбыт диэн µ²сµµ тµ´эрбэтин ту´угар, буолуон с³п диэн то´о±олоон, сэрэтэн этэбин.

Уопсастыбаннай балаатабыт, дуома диим, бырабыыталыстыбабыт, бэрисидьиэммит интернети к³рб³тт³р³ эбитэ дуу?

Хайдах да буолтун и´ин, дьа´ал ылан, саха дьонун ортотугар тахсыбыт ты²аа´ыны намыраттахха сатанар. £рµкµнэ´э тµ´эн баран умнуохтара диир сыы´а, ити ки´и ³йµгэр-санаатыгар дири²ник хаалар дьайыы.

Тµмµкпэр, туруорсуу курдук этиим.

Бастакыта. Охсу´ааччы дуу´алар бэйэлэрэ уонна т³р³ппµттэрэ кимнээхтэрин, ханнык омуктарын,  тµ³лбэ, сир-дойду уйан сырытыннарар дуу´аларын саха норуотугар а´а±астык этиллиэхтээх. Норуот дьоруойдарын да, та²нарыахсыттарын да сирэй билиэхтээх. Ки´и бырааба кэ´иллибэт диэн саптыы суох буолуохтаах. Ки´и буолбатах дьон бырааптара дуу, бµтµн норуот аата, бырааба  дуу? Кинилэр буруйдара, дуу´алар саха норуотун сиргэ тэпсэ сатаа´ы²²а тус бэйэлэринэн кыттыспыттарыгар, т³р³ппµттэрэ итинник майгыны-сигилини иитийэхтээбиттэригэр.

Икки´э. Илиэ´эйдэри ы²ыран а±алан µлэлэтэр тэрилтэ, эбэтэр тэрилтэлэр ³р³спµµбµлµкэ та´ыттан дьону ы²ыран µлэлэтэр кыахтарын бы´ыллыахтаах. Саха омук аатын ыраастыыр µлэ ороскуотун уйуннарыллыахтаах, илиэ´эйдэрин дойдуларыгар т³тт³рµ ыытыахтаахтар уонна кырата суох саха норуотун саатын т³л³тт³рµ³хтээхтэр. Кинилэр буруйдара, ы²ыран µлэлэтэр дьоннорун ки´илии сиэрдэрин-майгыларын, ис кырдьыктарын тургутан к³рб³кк³ µлэ±э ылалларыгар. Байар ту´угар Орто дойдуну умнааччыларга, т³´³н³н м³лт³х туруктаах µлэ´ит, оччонон к³рд³бµлэ кыра диэн ³йµнэн-санаанан сирдэтэллэригэр, µлэ´иттэрин µлэ кэнниттэн олохторун-дьа´ахтарын тэрийбэттэригэр, кыттыспаттарыгар.

¥сµ´э. Дуу´алар охсу´ууларын устубут илиэ´эйдэр   тµмсэн олорор дьиэлэрин олохтоохторун, барыларын, суут уураа±ынан, дойдуларыгар утаарылыахтаахтар. Буруйдара, биллэн турар, биир илиэ´эй устубут, буруй киниэхэ диэхтэрэ эрээри, атыттар омукта´ыыны кµ³ртээ´ин курдук сидьи² холуобунай буруйу о²орууга к³х-нэм буолбуттарыгар, са²ата суох буруйу о²орууну ³й³³бµттэригэр.

Уопсай буруйу Саха сирин тэпсэр сир о²орор бэлиитикэни ыытары са²ата суох ³й³³ччµлэр ³й-санаа  (мораль) буруйун сµгµ³хтээхтэр. Оттон суут-сокуон µлэ´иттэрэ бу дьыаланы хайдах ыыталлара, кинилэр хайа хайысханан µлэлииллэрин к³рд³рµ³. К³мµскэл уонна манабыл уратыла´ыылара олус улахан.

 

У´ук УЙБААН          

20 декабря, 2013 Без рубрики

Добавить комментарий

*