Саха сирэ химзаводу утарар

4 июня, 2015 в 3:22
с плакатами

Саха сирин иэнэ үс мөлүйүөн квадратнай километртан ордук. Нэһилиэнньэтин ахсаана 956 528 киһи. 14 араас омук бэрэстэбиитэллэрэ олорор. Төрүт олохтоох омуктар сахалар 466 000 киһи. Нууччалар 363 649 киһи, украинецтар 20 341 киһи, эбэҥкилэр 21 008 киһи, эбээннэр 15 071 киһи, юкагирдар 1281, чукчалар 670 киһи уо.д.а. олороллор. Уларыйа сылдьар айылҕалаах: кыһын -50 кыраадыс сайын +35 кыраадыс буолар. Киин куораппытыгар, Дьокуускайга 250 тыһыынча киһи олорор. Аан дойдуга улаханынан аатырбыт Өлүөнэ өрүс бассейныгар бултаан, балыктаан, таба, сылгы, ынах сүөһү ииттэн аһыыр Саха сирин төрүт олохтоохторо олороллор.

ССРС саҕана чинчиллибитинэн, С1 категорияҕа эппиэттиир 70 триллион дуоллар  суумалаах сир баайдаах. Алмаас, ньиэп, гаас, көмүс, сурьма уо.д.а. хостонор. Мантан төрүт олохтоох омуктар тугу да туһамматтар. Нолуок Россияҕа барар, хостуур инвестордар олохтоохторго өлүү чаас биэрбэттэр. Онон төрүт олохтоох омуктар быста дьадайдылар. Сэлиэнньэлэргэ нэһилиэнньэ 60 бырыһыана үлэтэ суох. Ыччат киин сиргэ талаһар, ону промышленноска сыһыарбат буоланнар үлэ миэстэтин тэринэрэ уустук. Төрүт олохтоох ыччат БОМЖ, БОМР буолуута үксээтэ. Саха сирин олохтоохторун бүгүҥҥү олус ыарахан социальнай мэтириэтэ итинник.

Ирбэт тоҥноох Саха сирэ олус уйан почвалаах. Манна улахан буортулаах үлэлэр баралларын Саха сирин почвата уйбат. Биһиги айылҕабытыгар химзаводу тутуу тыынар-тыыннаахха, дьоҥҥо, кыылга-сүөлгэ, көтөргө-сүүрэргэ сүһүрүү, өлөр-өлүү, эстии эрэ.

ССРС саҕана сир баайын чинчийиигэ 12 сир аннынааҕы дэлби тэптэриилэр ыытыллыбыттара. Дэлби тэптэрии барбыт сирэ айылҕата тыынар тыыннааҕа өлбүтэ. Онно дьон олохсуйбат. Саха сирин оройуоннарыгар космическай ракеталар гептил диэн дьааттаах тобохторо тохтоллор. Бүлүү өрүс ГЭС тутуллан уонна Мирнэй алмааһы хостуурга туттубут уутуттан сүһүрэн өлбүтэ. Бүлүү сүнньүнэн олорор оройуоннарга рак, онкологическай ыарыы өрө турда. Промышленность үлэлээн барбыт сирдэригэр дьааттаах уу тобохторо, сир алдьаныытыттан үөскүүр буортулаах дьаат тыынар салгыммытын буортулуур. Экологическай чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн, Саха сирин атмосферата муҥутуур үрдүк киритиичэскэй балаһыанньаҕа турар.

Аны кэлин сылларга Саха сирин климата аһара сылыйда. Урут кыһын ахсынньы тохъсунньу ыйдарга -50, -60 кыраадыс уһуннук турар эбит буоллаҕына, билигин кыһынын аҕыйах хонукка -40 кыраадыс тымныйан ылар буолла. Бу мантан Саха сирин ирбэт тоҥун ириэрэр куттала үөскээн турар. Оччоҕо бүтүн Арассыыйа үрдүнэн ууга тимирии куттала үөскүүр.

Маннык ыарахан балаһыанньаҕа олорон олохтоох айылҕа балаһыанньатын, экология боппуруостарын үөрэппэккэ эрэ Саха сирин салалтата туруорсан Лена өрүс ортотугар киин куораппыт Дьокуускай таһыгар Мэҥэ Хаҥалас сиригэр газохимическай собуот тутарга былаанныыр. Бу собуот сылга 8000 тонна ууну күүстээх дьаатынан сүһүрдэн Ленаҕа төттөрү кутуохтаах. Салгыҥҥа метанол, карбамид оҥоһуллубут дьааттаах буруота, быыла атмосфераны сутуйуохтаах. Аһара улахан бу собуот Саха сиригэр эрэ буолбакка инникитин Дальнай Восток бары регионнарын салгынын олоччу сүһүрдэн куһаҕан сабыдыалы оҥорор туруктаах. Олус аҕыйах ахсааннаах Саха сирин олохтоохторо аҕыйах сылынан күүстээх дьааттан сүһүрдүллүбүт салгынтан, ууттан кимиттэн тутулуга суох имири эстэр туруктаахпыт.

Онон аан дойду бары судаарыстыбаларын прогрессивнай олохтоохторун бу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктары имири эһэр үлэни тохтоторго күүс-көмө буоларгытыгар ыҥырабыт. Химия ханнык да көрүҥэ Саха сиригэр тутуллара бобуллуохтаах. Газохимическай собуоттар тутулларын бырачыастаан нэһилиэнньэ ортотугар сотору-сотору пикеттэр, миитиннэр ыытыллаллар. Химическай собуоттары утарар илии баттааһыннар интернеккэ 12 000, кумааҕыга 30-ча тыһыынча буолла. Уопсайа 40 000 тахса куолас хомулунна. Утарсыы акцията күн-түүн күүһүрэр. Ол эрээри олохтоох да былаас, РФ да былааһа манна болҕомтотун ууран дьаһал ыла илик.

Ол биһигини аан дойду сайдыылаах судаарыстыбаларын биһиги олохпутугар үөскээбит кыһалҕабытыгар орооһорго ыҥырарбытыгар күһэйдэ.

Билигин маннык ис хоһоонноох суруктар Россия уонна Юнеско таһыманынан ыытыллан эрэллэр. Олохтоох саха сирин олохтоохторо бука бары экологтарбыт И.Бурцев, А. Чомчоев уо.д.а. үлэлэрин дьоҥҥо тарҕатыҥ өйдөтүҥ бу иһэр идэмэрдээх иэдээнтэн көмүскэниэҕиҥ.

 

Арамаан Дьөгүөрэп.

 

 

 

 

 

 

 

 

4 июня, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*