Саха ыһыаҕын ыыстааһын

17 июня, 2015 в 7:20
Аттаах ханаластар

Сахалар куттарынан-сүрдэринэн ылымматахтарын, сөбүлүү истибэтэхтэрин «тириим таһынан» диэччилэр. Омугум сиэриттэн-майгытыттан, сахабын дэнэр киһи, ханна ыраатыахпыный, төһө кыайарбынан, өйүм тиийэринэн үгэстэри тутуһа, домохтору тутта  сатыыбын. Онон тирии таһынаны кэпсиим.

Yktnews.ru ИХ Олег Лурье блогуттан ылан, «Как погулять на 200 миллионов бюджетных денег. Пошаговая инструкция» диэн кини суруйуутун таһаарбыт. О.Лурье, төһө да биллииллээх блогер аатырдар, суруйуута   кычыкылата сатыырдыы сарааппайданар. Биир бэйэм итинник суруйууттан өһүргэнэбин, өһүгэнии диэн тылы туттуу өссө кыра.

Туораттан, Саха сирин тымныытынан уонна алмаас таастааҕынан эрэ билэр киһи, кимтэн эрэ сыыппаралары ылан суруйара кини аатын үрдэппэт. Бэйэбит испититтэн ким суруксуттаабыта эмиэ биллэр.

Саха омук итэҕэлинэн айылҕаҕа сүгүрүйэр уһулуччу үөрүүлээх күнүн ыһыаҕын, СӨ-тин бүддьүөтүн харчытын аһыннах буолан, була сатаан, сололоохтор аһыылларын туһугар тэриллэрин курдук түһэрэн суруйуу сахалыы айылгылаах киһини өһүргэтэн, утары туруорунуу. Тус бэйэм саха омугун сэнээһининэн ааҕабын.

СӨ-тэ кииннэлиллибит бүддьүөттэн    тиийиммэккэ харчы ыла  олорон,     өрөспүүбүлүкэ кылабаатын төрөөбүт улууһугар Кыайыы 70 сылыгар аналлаах Олоҥхо ыһыаҕын   тэрийэн ыытарга  40,101 мөл. солкуобайы   биэрбитин, бэрисидьиэн В.В.Путин эппитин истибэккэ, судаарыстыбаннай буруйу оҥоруунан ааҕар.  Ити буруйдааһын халы-маргытын арыйарга хас да тоҕо диэн ыйытыкка эппиэттиир эрэйиллэр.

Бастакы тоҕо. СӨ-тэ, этэллэринэн, тэпсиллэ сылдьар сир баайдаах эрэгийиэн тоҕо тиийиммэккэ харчы көрдөөн ытыһын тоһуйан олорор буолла? Арассыыйа федеральнай бырабыыталыстыбата күһэйиитинэн, бас билиэхтээҕин барытын биэрэн, атыылаан туоҕу да бас билбэт. Баһыллар баайын таһааран эргитииттэн туһаммат. Барыта федеральнай кииҥҥэ хомуллар. Ол түмүллүбүт бүддьүөттэн суоһурҕана-суоһурҕана өлүүлүүллэр. СӨ-тэ дотацияҕа олорор диэн айах муҥунан хаһыытыылларыттан тус бэйэм төрүөтүн билбэт эрээри айахтатыы диибин. Өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр эбии үп биэрэртэн ыарырҕатар буоллахха, сир баайын дьаһайтара, Судаарыстыба Сүрүн Сокуонун тутуһан, олохтоохторго дьаһайтара төттөрү биэриҥ диэҕи баҕарыллар. Төннөрөр баҕа суоҕа биллэр. Оччоҕо ыараамаҥ-чэпчээмэҥ, хааһына харчыта диэн харысыһан хараххыт уутун тоҕумаҥ диэх курдук. Эбии биэрэр үптэрэ СӨ-тэ бэйэтэ дьаһанара буоллар, киллэриниэхтээх харчытын кыра өлүүкэтэ. Өрөспүүбүлүкэ биэрээччи буолан олорорун өйдөөбөт дьону хайдахтар дэниллэрэ буолла?

Сатаан дьаһаммакка баҕа өттүлэринэн биэрбиттэрэ диэхтэрэ. Иккис ыйытык, тоҕо бэрилиннэ уонна ким «үтүө» өҥөнү оҥордо?

М.Е.Николаев СӨ-тин маҥнайгы уонна бүтэһик бэрисидьиэнэ  дойдутун олус байытыыһы диэн киин былаастар өрөспүүбүлүкэни салайартан туораппыттара. Кини оннугар В.А.Штыровы ыскайдатар соруктаах, күһэйэн таллаттарбыттара. Соругун толорон, эрдэ солотуттан элэс гыммыта. Оннугар эрэллээх салҕааччытын уонна суолун сабааччыннан Е.А.Борисовы анаппыта. Кини эрэллэрин түһэн биэрбэт диэххэ сөп.

Тоҕо быйылгы ыһыах Чурапчыга ыытылларый? Итиннэ эппиэттииргэ Олоҥхо ыһыаҕын сыл аайы тэрийэн ыытарга быһаарыы ылыныллыаҕыттан саҕалыыр оруннаах. Саха олоҥхото киһи аймах уһулуччулаах айымньыларын ахсааныгар килэриллиэҕиттэн СӨ-гэр сылын аайы   улуустарынан көһөрө сылдьан Олоҥхо ыһыаҕын ыытарга быһаарыы ылыныллыбыта. Ол  быһаарыы туруортаабыт соруктардаах.

Бастакытынан, Саха уутуйан олорор улуустарыгар өбүгэлэрбит мындыр өйдөрүнэн төрүттээн, үгэскэ кубулуппут ыһыахтарын саха киһитин кутугар-сүрүгэр саҥардан уһугуннарыы. Ол соругу улуустарынан көһөрө сылдьан ыһыаҕы тэрийэн ыытыы ордук ситиһиллэр. Кэнники үс сылга Ньурба, Горнай, Хаҥалас улуустарын киин түөлбэлэригэр ыытыллыбыттара. Быйыл Чурапчы улууһа тэрийэн ыытарыгар дьаһал бэриллибитэ Чурапчы олохтоохторун буруйдара буолбатах. Өрөспүүбүлүкэ кылабаатын төрөөбүт дойдута диэн тумнуллан хаалара сүрэ бэрт буолбатах дуо?

Ону таһынан ыһыаҕы ыытар улуус тэрийээччилэр да, олохтоохтор  да  айылгыларыгар элбэҕи иҥэринэллэр. Саха итэҕэлинэн Аар Айыы Тойон айааччыттан арчылаталлар, ыраастаталлар, өйдөрүн-санааларын күүркэтинэллэр.

Иккиһэ. Киинтэн кэмнээн үп «дук» гыныы түмүгэр тыа сирин сайдыыта олус хаалыылаах. Дьону-сэргэни түмэн үөрдэр-көтүтэр тутуулар суохтар. Ол тутуулары ыһыаҕы ыытар улуус бүддьүөттэн бэрсиллибит харчынан туталлар. Тоҕо олус ороскуоттаах тутуулары туталлара атын кэпсэтии. Баҕар, үйэлэргэ хаалар кэрэлэри туталлара буолуон сөп. Көрбөтөҕүм. билбэппин.

Олимпиаданы ыытар судаарыстыбалары көрдөххө, инникилэртэн куһаҕаннык ыыппат сорук туруоруналлар. Улуустар оннук дьулуһалларын сүөргүлүүр сатаммат. Олус көр-нар сырсыыта диэһин саха омук кутун-сүрүн өлбөҕүрдэ (духовная нищета)  сатааһын. Хаһан баҕарар үөрүү-көтүү аргыстаах өй-санаа кыайбатаҕы кыайар.

Үсүһэ. Тоҕо ыалдьыттары ыҥыралларый? Аан дойду кэрэттэн кэрэлэрин ахсааныгар киирбит Олоҥхо ыһыаҕар ыалдьыттары ыҥырыы эмиэ сүөргүлэммэт. Уонна Олоҥхо ыһыаҕын тэрийии сүрүн соруга атын дойдулар уонна эрэгийиэннэр дьоннорун олоҥхону кытта билсиһиннэрии дии саныыбын. Өссө ити өттүнэн ситэ тэриллэ иликпит. Киһи аймах шедеврин аан дойду бары омуктарыгар көрдөрүү-билиһиннэрии курдук ЮНЕСКО сылын аайы ыҥырыктаах ыһыахтары ыыттарыахтаах уонна үбүлэһиэхтээх этэ. Ол кэм кэлиитэ буолуо диэн саарбахтаабаппын.

Төрдүһэ. Тоҕо остуол хотойорунан ас тардалларый? Иһит-хомуос, ас-үөл олус ороскуоттаахтарын ааҕар кэрээн быһыы. Санаттахха, былыр аас-туор олох саҕана быстар дьадаҥы өбүгэлэрбит да ыһыахха баардарын-суохтарын туһаналлара.

Чурапчы улууһун салайааччылара быстар дьадаҥытык ыалдьыттары, ордук омук дьонун көрсөн, Арассыыйа аатын түһэн биэриэхтэрин баҕарбаттара хайҕаныан эрэ сөп.  Тас дойду дьоно, барҕа баайдаах дойду эрээри дьадаҥыларыан, ыалдьыттары үрдүк таһымнаахтык күндүлүүр кыахтара суох эбит дии саныахтарын сөп,

Ол санаа ис бэлиитикэҕэ тиийэн анньыллар. Арассыыйа хам баттаан олорор сордоохторугар ыалдьытаатыбыт диэн дойдуларыгар тиийэн айдаардахтарына, Арассыыйа салайааччылара туох диэхтэрэ эбитэ буолла? Ыҥырыллыбыт ыалдьыттары быыһаан, үрүҥнээн-харалаан  мааныланыллыбат баҕайыта. Ол ханнык да омук сиэригэр баппат быһыы.  Ороскуота олус элбэх үһү. Саха сиригэр кыбыттарыыга (кризис) сигэнэн үрдэппит сыаналарын түһэрэн атыылаабаттара мэһэйдэспит чахчы.

Бэсиһэ. Тоҕо үбү тыырааччылар 40,101 мөл. солкуобайы Чурапчыга ыытыллар ыһыахха  анаабыттара туспа боппуруос. Баҕар, кылабаа дойдута диэн бэрт буола сатааһын тахсыбыта буолуон сөп. Дьону таайан көрөн буруйдуур сыыһа. Кыайыы кыайыы 70 сыла туолара сүргэни көтөҕүстэҕэ.

Ыһыах сахалыы айылгылаах киһиэхэ күүтүүлээх күн. Холобур мин О.Лурье тэҥниир Саҥа дьылы көрсүү, маай (сааһы көрсүү) бырааһынньыктарынааҕар ыһыаҕы үрдүктүк тутабын. Ыһыах бырааһынньык да, малааһын да, чалбараҥ да диэн ааттаммат, туспа, өбүгэлэрбит олохтообут үгэстэринэн, айылҕалыын алтыһыы итэҕэлин толоруу сиэрин-туомун уһулуччу күнэ. Ыһыах ыытыллар күнэ кытта чопчу, күн Саха сирин ордук уһуннук сырдатар, ол аата күн сахаҕа муҥутаан чугаһыыр, киһи күлүгэ кылгыыр сылга биирдэ кэлэр кэм.

Ыһыах ыһыыта саха омукка ытык күн, сэбиэт былааһын кэмнэригэр Кыайыы күнүгэр диэри бобуулааҕа,  кэлин ахсарыллыбат этэ. Ыһыаҕы иһи тоторор, күүлэй күнүнэн ааҕыы, «загуляево»  диэһин саха дьонугар сирэйгэ силлээһин, итэҕэлгэр быһаччы суудайыы. Мин өһүргэнэн, атын омук киһитэ ыраахтан олорон, туура тутуллубут харчыттан кэмнээн бэрсэллэрин харыстастах буолан өйдөөҕүмсүйэрин сөбүлээбэккэ хабархай соҕус тыллары тутуннахпына омугумсуйар диэн эппиэккэ тардыахтара саарбахтаммат. Дьиҥнээхтик сахалыы айылгылаах киһини санаатын аймыырга  санаммыт О.Лурье. Эмиэ ыһыахпытын харчынан хайан киирэн боптороору оҥостор дуо? Итэҕэлбитин илби тэбистэриэн баҕарар дуу? Тоҕо  национализмы утары охсуһааччылар саҥарбаттар? Балыктыы ньимиликээн буолааһын төрдө туохханый? Ыйытыктарбар көнөнөн эппиэт ылыам дии санаабаппын. Ити хааллын.

Чурапчы сирин дьоно-сэргэтэ Олоҥхо ыһыаҕын ысыһар үрдүк чиэскэ тиксибиккитинэн эҕэрдэлиибин. Айылҕалыын алтыһыҥ, үөрүҥ-көтүҥ!

Дом! Дом! Дом!

Уһук УЙБААН.

 

 

 

17 июня, 2015 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*