Сэрии сылларын оҕото кэпсээнэ

20 мая, 2015 в 7:27
загружено (1)

Ийэбит барахсан киhи-хара оҥортообут үтүөтэ-өҥөтө үйэлэргэ биhиги сүрэхпитигэр иҥэ сылдьар. Ыарахан үлэҕэ аҥаардас киhи тоҥон-хатан, сыыстаран ыарыыга ылларан дойдулаабыта. Билиҥҥи олоххо биэрэр  көмөлөрүнэн туhамматаҕа хомолтолоох. Биhиги, сэрии дьиҥнээх тулаайахтара, оннук көмөҕө тиийэрбит сыл-хонук аастаҕын аайы саарбахсыйан иhэр.

Мин, Петрова Зоя Николаевна, 1936 сыллаахха Хордоҕойго төрөөбүтүм.

Аҕабыт, Петров Николай Львович (Никитич), мин биэс саастаахпар, сэриигэ аттаммыта. Мин — ыал улахан оҕотобун. Ону быhыта-орута өйдөөн хаалбыппыттан аҕыннахпына маннык этэ.

Кини маҥнайгы ыҥырыкка барбыт эбит. Бэбиэскэ тутан баран буолара дуу, аттанар күнүгэр эбитэ дуу, миигин батыhыннара сылдьан, лааппыттан кэмпиэт  атыылаhан биэрбитэ уонна: “Балтылаах бырааккын кытта үллэстэн сиэҥ”, — диэбитэ. Ийэм элбэх лэппиэскэ оҥорбутун өйдүүбүн. Ол арааhа ыhык аhылыга буолуо. Оттон сэлиэнньэттэн хоҥнон баралларын, хантан мунньустан барбыттарын өйдөөбөт эбиппин. Тоҕо эрэ дьиэтин таhыттан куп-кугас атын мииннэн түргэн соҕустук хоҥнон, кэннин хайыhан көрө-көрө Хапсыҥаҕа барда диэн өйбөр баар. Арыый улаатан баран өйдөөбүтүм, урууларын олорор сирдэрэ эбит, айан суола онон тахсар. Биhиги мастыырга кэккэлэhэн турар этибит. Мин ийэм диэки хайыhан көрбүппэр, хараҕын уута тахсыбыт этэ. Инньэ гынан аҕабыт барарыгар түөрт кыра оҕо хаалбыппыт. Саамай кырабыт олорор-олорбот оҕону  атаҕым икки ардыгар кыбытан олорон, харайан  дуомнуур этим.

Аҕам кэтэн барбыт таҥаhын  аҕалан,  Ыстаппаайа эмээхсиҥҥэ хаалларбыттарын, ийэбинээн, балтыбынаан Валентиналыын ытаhа-ытаhа аҕалбыппыт. Тоҕо ытаhарбытын билбэппин, ытыах эрэ санаабыт кэлэрэ. Аҕабыт эргиллэн кэлиэ суоҕун эппитинэн-хааммытынан сэрэйэн эрдэхпит буолуо. Саамай кыра  оҕобутун аҕам бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Марыына илдьэ барбыта. Ол саҕана ыраах үрэххэ тиийиэхтээҕэр сэлиэнньэҕэ  да эмчит суоҕа, онон кырабыт ыалдьан “төннөөхтөөбүт” этэ.

Сайын балтыбынаан кииhилэ хомуйан аҕаларбытын ийэбит хааhылаан сиэтэрэ. Хантан ыларбытын билбэппин эрээри, бэс сутукатын хааhыта минньигэс да буолара. Өрүскэ киирэн, интернакка хаалбыт тулаайах Еля кыыс (Елена Николаевна Никифорова) хамандыырдаах нырыылаан үлэ бөҕө буоларбыт. Бастаан таҥаhынан соhон ылабыт, онтубут төһө да бэйэлээх кэлбэт. Улахан киhибит Еля сүбэтинэн,  куул кɵтүрэн, муҥха курдук оҥостон, икки ɵттүгэр балык боhойсон, иннигэр үүрээччилэнэн, элбэҕи ылар буоллубут. Биэдэрэ курдугу нырыылаан абаҕабытыгар Көстөкүүҥҥэ (Егоров Константин) таhааран буhартаран сиибит. Уҥуохтаан эрэ, суох эрэ, биhиги бэрт минньигэстик сиэн мотуйан кэбиhэбит.

Ийэм аҕабыт  барбытын кэннэ ким эрэ көмөтүнэн оскуолаҕа остуорастыы киирбитэ. Онно билигин санаатаахха, араас элбэх даҕаны үлэни  санныгар сүгэн, үлэлээн-хамнаан, биhиги борбуйбутун уйуохпутугар диэри сылдьыбыт эбит. Урут үөрэммит, үлэлээбит дьоннор сэттэ кылаастаах  оскуола төһөтүн, хас оhохтооҕун кинилэр билэн эрдэхтэрэ, ону барытын  сууйан, оhоҕун оттон олороохтообут. Ийэм иистэнньэҥ буолан,  ыhыырынньык уотугар түүннэри олорон булчуттарга бултуур таҥастарын тигэн биэрэн бурдук, чэй, табах бэриhиннэрэр эбит. Нуорма аhылык  диэн баар, ону эбинэн-сабынан инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан син аhаан аччыктаабакка олорбуппут.

Сэрии сылларыгар остуорастарга саас иккилии-үстүү саhааны охсон  туттараҕыт диэн садаанньа биэрэллэрэ, ол булгуччу толоруллара. Сайын буолла да, оскуола оhоҕор үлүгэрдээх кирпииччэ үктээн тутараллара. Бу барыта хамнаhа суох үлэ эбит. “Ыарахан үлэни ыарыйдарбын даҕаны сыппакка, сынньаммакка үлэлээхтиир этим”, —  диэн кэлин эмээхситтэргэ кэпсиирин истэрим. Онуоха эбии, оҕолор биhиги ыалдьан, ымынах буолан тарбатарбыт,  ириҥэрэн сыстаhан хаалара. Түү таҥаска сыстан, ону араарарга биир иэдээн. Харахтарбыт торухуома  ыарыы  буулаан эмиэ эрэй, тумуулааhын диэн улахан ахсааҥҥа да  киирбэт этэ.

Оттон биhиги, ийэбит үлэлии бардаҕына, дьиэбитигэр бэйэбит хааларбыт. Туох аhылыктаахпытын өйдөөбөппүн. Арай оскуола таhыгар интернат баара, онно тахсан иҥсэ-обот буоларым. Биирдэ повар улахан ньуоскаҕа ириис хааhы баhан биэрбитин сиэн баран, төттөрү таhаарбыттаахпын. Ол оннугар горох диэн ас аhара минньигэhэ, ону ким миэхэ тотуохпар диэри сиэтиэ баарай, иhит-хомуос салаhа сатыы сырыттахпыт. Киэhэ утуйарбытыгар тоҥор буолан аҕабыт сонунан үллүнэр этибит. Ону мин балтыбар хоонньоhо сытан, аҕабыт биhигини кууhа сытар диэн сибигинэйэр этим. Хороччу улаатан иhэн аҕабын олус суохтуур этим. Аҕалаах оҕолор биhигиннээҕэр астара-таҥастара ордук буолара. Кэлин уон биир — уон икки саастаахпытыгар холкуоска араас үлэҕэ үлэлэтэр этилэр, бурдук-от үлэтигэр добуочча сылдьыhарбыт. Уонча көстөөх сиргэ оттоhуннара таhаараллара. Онно аҕалаах оҕолор хотуурдара, кыраабыллара сөрү-сөп этэ, миэнэ буоллаҕына, эр дьоннор киэннэрэ, олус диэн сылайар этим. Yрэх сир буолан охсорго арыый чэпчэки, аны мунньаргар сотоҥ ортотунан ууну кэhэ сылдьан мунньаҕын, барыта эрэй бөҕө этэ. Атах сыгынньах киhиэхэ тымныы даҕаны, сотоҕун дэлби хадьымал анньан аhыыката бөҕө, утуппат буолара. Дойдуга даҕаны син биир ууттан арахсыбатахпыт. Урут холкуоска үлэлиир буоллуҥ  даҕаны, улахан дьону кытта тэҥҥэ сарсыардаттан киэhээҥҥэ диэри үлэлэтэллэрэ, самыыр буоллун,  куйаас буоллун, сынньалаҥ  диэн суох буолара.

Биирдэ самыыр кэнниттэн кыралар ырбаахыбыт тэллэҕэ дэлби сытыйда. Улахаттар да салла быhыытыйбыттара буолуо, бүгүн баҕас эрдэ түөртүүр кэнниттэн дьиэбитигэр барыаҕыҥ  диэн, суолбутугар киирэн истэхпитинэ, оройуон тойотторо массыынанан кɵтүтэн кэллилэр уонна ону-маны кэпсээтилэр. Онтон мөхтүлэр буоллаҕа, тоҕо бачча эрдэ тахсаҕыт, үлэ чааhын тутуспаккыт эҥин диэтилэр. Биhиги сытыйан, сылайан иhэрбитин баардыылаабатылар. Ону туран мин: “Эhиги да киирэн оттоон кɵрүҥүтүүй”, — диэччи буоллум. Ону тойон киhи көрөн эрэ кэбистэ. Барбыттарын кэннэ: «Көр эрэ, сиртэн быга иликкиттэн райком бастакы секретарын кытта аахсаары сылдьар эбиккин”, — диэн сэттэбин ыллылар. Сэкиритээр эрэ, ким эрэ, ону мин хантан билиэм баарай. Ууга дэлби сытыйа-сытыйа үлэлээн муҥнанарбыт үрдүнэн мөҕүллүбүппүттэн абара эрэ санаатаҕым дии. Уопсайынан, оҕону от ыйын бастакытыттан балаҕан ыйын сүүрбэ биэс күнүгэр диэри үлэлэтэллэрэ.

Холкуоска үлэлээбит, оонньооботох оҕо сааhым туhунан сиhилии саас-сааhынан суруйар буоллар, бүтүн кинигэ да тахсыан сөп. Билигин тыыннаах ордон, киhи буолан, оҕо-уруу тэнитэн баччаҕа тиийэн кэллибит.

Ийэбит барахсан киhи-хара оҥортообут үтүөтэ-өҥөтө үйэлэргэ биhиги сүрэхпитигэр иҥэ сылдьар. Ыарахан үлэҕэ аҥаардас киhи тоҥон-хатан, сыыстаран ыарыыга ылларан дойдулаабыта. Билиҥҥи олоххо биэрэр  көмөлөрүнэн туhамматаҕа хомолтолоох. Биhиги, сэрии дьиҥнээх тулаайахтара, оннук көмөҕө тиийэрбит сыл-хонук аастаҕын аайы саарбахсыйан иhэр.

Зоя Николаевна ПЕТРОВА.

 

20 мая, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*