Тиргэ иитии сагаланнага

28 декабря, 2013 в 6:55


 

Арассыыйа Федерациятын киинигэр, Улуу Москуба куоракка, сахалар нууччалары үтүрүйэн эрэллэрин туһунан   сугулаан тэрийбит сураҕырдылар.

Сахалары омугумсуйууга баайсан, онно   улахан бэлитиичэскэй суолта биэрэ сатаан, судаарыстыба, ону ааһан аан дойду  үрдүнэн иһитиннэрэн   чоргуйдахтара. 1986 сыллаахха сахалары чыыбырҕаппат, өрө көрдөрбөт  соруктаах бэйэбит сирбитигэр тэриллибит араллааны умна илик буолан, Москубатааҕы сугулаан туһунан, туох соругу туруорунан аан дойду истиитигэр айахтаталларын, бодьуустаһан ирдэһэн, хаһыаттартан аахтым.  1.Уьук.Тиргэ иитии сагаланнагаjpg

Итинник сугулааны балаҕан ыйын бүтүүтэ, сэрэйдэххэ, биир бастаһыктардаах, тэрийбиттэр үһү.   Онно сахалар нууччалары  үтүрүйэллэрин ахтыбакка Арассыыйа бырабыыталыстыбатын ИДьМ-тин  СӨ-тигэр  үлэлиир полицията сокуону таһынан, бас-баттах дьайыыларын утарар хабааннаах мустубуттар. Эрдэттэн, барыл оҥостон, дьаһаныы эбит диэн түмүккэ кэлэҕин. Тэрийээччилэр, аан маҥнай, СӨ-тэ полицияҕа сорук туруоран, былааннаахтык омуктары үтүрүйүү   бэлиитикэтэ СӨ-гэр ыытылларын курдук, сабаҕалаан таайтарыы кэриҥинэн, норуоттар киэҥ араҥаларыгар тиэрдибиттэр.

Онтон алтынньытааҕы сугулааннарынан сахалар нууччалары баттыылларын норуот этэр куолаһа оҥорбуттар. Аны, үһүс сугулааннарын күүтүөххэ сөп.  Билигин, саха норуотун, ол аата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин    национализмы иитэр диэн сирэй-харах анньан, этэргэ дылы, биир муостанан хаамтарарга ыҥырыы  хаалла.

Арассыыйа федеративнай холбоһугун бэрисидьиэнэ омугумсуйуунан төрүөттэнэн  араллаан тахсар түбэлтэтигэр буруйу эрэгийиэн баһылыга сүгүөхтээҕэр ыйыы оҥордо. Тоҕо эрэ бэйэ-бэйэлэрэ сиэттиһэ сылдьар   түбэлтэлэр  курдук буолбат дуо? Тоҕо эрэ  федеративнай холбоһук сүрүн омугун аатыттан Арассыыйа бырабыыталыстыбата улуутумсуйуу бэлиитикэтин ыытарын билиниллибэт. Омуктарынан тэриллэн олорор өрөспүүбүлүкэлэри судаарыстыба тутуллаахтарын билиммэт буолуу, бэрисидьиэннэрин федерация бэрисидьиэнэ анааһына, өрөспүүбүлүкэлэр баһылыктарын бэрисидьиэн диэн ааттаналларын тохтотуу, сири, сир баайын киин былаас бас билиитигэр үөһэттэн быһа дьаһайан ылыы, бааспарга киһи ханнык омугун ыйбакка, омуктары билиммэт буолуу уо.д.а. Арассыыйаҕа биир эрэ омук олорорун курдук дьаһайааһын улуутумсуйуу буолбатах дуо?

Сэбиэттэр былаастарын саҕана хомуньуустар баартыйаларын ыытар бэлиитикэтэ ССРС норуоттарын нуучча тыллаах биир сэбиэскэй норуот оҥорор хайысхалааҕа. Ону ситиһэргэ, норуоттар хааннарын булкуйан, элбэх ахсааннаах омук сабырыйан тахсыахтааҕын тумук туттан экэнэмиэмикэҕэ  судаарыстыба ис бэлиитикэтин ыыталлара. Түмүгэр улуу судаарыстыба ыһыллыбыта.  Билиҥҥи Арассыыйаҕа,  ити алдьатыылаах алҕаһы утумнуохтарын баҕарааччылар аҕыйаҕа суохтар. Холобур.   Арассыыйа булар-таларар хайысханан үлэлэччилэрин бэрисидьиэҥҥэ итэҕэллээх киһитэ Юрий Титов  тас дойдулартан киирии дьону муоҕа-чуоҕа суох судаарыстыба дьонунан  билиниини туруорсар. Тоҕо устугас дьон өҥөтүгэр биирдиилээн бас билээччи баайдаахтар наадыйалларын «Алтан сэргэ» хаһыат 2013 сыллааҕы, балаҕан ыйын 17 күнүнээҕи 40 №-гэр «Устугастар» диэн ааттаан суруйан турабын. Сыыстарбатах курдукпун. Атын сиртэн кэлээччилэр үлэлиир эрэ соруктаныахтара биллибэт. Улуу Кытай судаарыстыбата  Саха сиригэр дьонун тарҕатарга барыл оҥостон, сорунуулаахтык  толорорго ылыстаҕына, бэһис бэрисидьиэммит кытай буолуон сөп. Оттон төрдүс бэрисидьиэммит атын омук киһитэ буолар кыахтааҕын ыйааһына «лис» курдук.

Тоҕо  экэниэмикэ, суут-сокуон, тэриллэн олоруу, дьон киириитин-тахсыытын курдук  боппуруостарга Американы үтүктэ сатааһын барарый? Америка дьонобут дэнээччилэр бары кэлии араас омуктар. Аан маҥнай саа-сэп күүһүнэн индеецтэри бэриннэрэ кэлиэхтэриттэн өйдөрүгэр-санааларыгар,    олоҕу-дьаһаҕы сөпкө тэринэн, сууту-сокуону билиннэххэ эрэ бэйэ көмүскэллээх буолуохтааҕа булгуччулаахтык иҥмит дьоно. Арассыыйа судаарыстыба быһыытынан тэриллээһинэ чыҥха атын. Үтүктүү ыһыллыыга эрэ тиэрдиэ. Ол ким ытыһын сылытыай? Саха омук ытыһын дуо? СӨ-тин умнаһыттыы ууммат оҥоруо дуо? Саарбаҕын ааһан  суох. Өссө төгүл суох. Оччоҕо, Арассыыйаны иккистээн ыһан баран, сир баайдаах сирдэргэ тус-туспа айбардыыр баҕалаахтарга. Атын дойдулар ону көрөн олоруохтара буолуо дуо?

 Ама, айылҕа бэтиэхэтэ көбөн, дьону үрүҥ, араҕас, хара гынан айбыта  дуо? Ким эрэ олорор сирдэрин тыына дьону наардаталаан омук оҥортуур диэҕэ. Сир тыына, кыһына, сайына, түүнэ, күнүһэ айылҕаттан туспа тутаахтаах дуо?   Айылҕа айбыта, ким да уларыппат улуу сокуона, айылҕаны утарыы хара дьай, аньыы, кэлэри кэлиигэ симии. Улуу нуучча норуотун кытта кыттыһан, холбоһон олорорбутунан сахабын дэнэрим тоҕо бобуллуохтааҕый?  Арассыыйа биир сомоҕо норуотабыт дэммиппитинэн күөх харахтанан, сырдык субаланан, үрдүк муруннанан барыахпыт буолуо дуо?  Өйдөөҕүмсүйэр сололоохтор уонна баайга-дуолга ымсыы хамначчыттара акаары айдаарбытын аайы диэхтэрэ эрээри, Арассыыйа улуу судаарыстыба буолар кэскилин, омуктарынан өрөспүүбүлүкэлэри бөҕөргөтөн, судаарыстыба тутулларын күүһүрдэн, бэйэлэрин саланары, иилэнэри-саҕаланары күөмчүлээбэккэ тэҥ бырааптаах холбоһук дуогабарынан федерация тэринии эрэ кэрэһэлиэ.  Сахаҕа үчүгэйтэн куһаҕаҥҥа тардыһыыны, эбэтэр барары, ыт баһа көмүс кытахтан төкүнүйбүтүгэр дылы дииллэр. Норуот мындыр. Үчүгэйтэн куһаҕаны көрдөөбөт эрээри, тутах толкуйдаах баһылыктар, холобур А.Гитлер курдук,  норуот, нация, омук сайдыытын тэтимин бытаардыахтарын сөп.  1991 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ ону эмиэ санатар.

Кимнээх саха норуотун омугумсуйууга буруйдаан, ии иһигэр хаайан, үрүҥ хараҕын өрө көрбөт оҥорторо сатыыр эбиттэрий? ООО «Передовые технологии» уонна ООО «АурумГруппРус» диэн биирдиилээн бас билии тэрилтэлэрэ тэрийэллэр эбит. Саха норуотун омугумсуйуу курдук ыарахан дьайга ньүдьү-балай буруйдуурга холоммут сылтахтара, баһан ылан байар баҕалара быһа хаамыллыбыт.

Саха сиринээҕи ИДьМ-тин пресс-сулууспатын салайааччыта С.Платонов иһитиннэринэн, ити ааттаммыт тэрилтэлэр Оччугуй Тырканда уонна Улахан Тырганда диэн үрүйэлэргэ көҥүллэтиитэ суох уонна көмүс хостоноругар лицензията суох сиргэ кумаҕы  сууйтаран, СӨ-ээҕи ИДьМ-тин экэниэмикэҕэ куттал суох буолуутун уонна хоруупсуйаны утары управлениетын үлэһиттэринэн тутуллубуттар.   Үлэлиир сирдэриттэн 8 киилэ 259 кыраам  ыраастана илик кыһыл көмүһү былдьаппыттар.     Булуллубатах эбэтэр эрдэ ыраастанар сиргэ ыытыллыбыт көмүс баар буолуон сөп уонна ол кээмэйэ биллибэт.  Онон харыларыттан харбаппыттара  итиччэ диэн тоһоҕолоон этиим. Төһөнү хараммыттарын таҥара билэн эрдэҕэ. Итинтэн удумаҕалатан толкуйдаатахха балыксыттар, бэйэлэрэ тэринэр айанньыттар сыбыытыыллара мээнэҕэ буолбатах эбит. Ханна ханнык сир хостонор баайа сытарын билэллэрэ эмиэ киһини сөхтөрөр. Сирбит баайа ханна, төһө сытарын аахсыйалаах биирдиилээн бас билээччилэригэр, хааһына харчытын харыстаатах буолан, көрдөтөн чинчиттэрэрбит өҥөтүн салгыыта дуо?

ООО «Передовые технологии» уонна ООО «АурумГруппРус» ааттара этэринэн, хантан эрэ ирдэбиллээх баай уларсар   кырата суох кииннээх тэрилтэлэр буолаллара сабаҕаланар. Москва курдук 12 мөл. бадахтаах нэһилиэнньэлээх киэҥ далайга сабырыйтарбакка, сугулаанныырга көҥүл ылар киэҥ ситимнээх-сибээстээх, сууту-сокуону билиммэт көмүсчүттэр эбит.  Көҥүлэ суох хостоммут көмүһү туһаҕа таһаарар кэккэ мэһэйдэрдээх буолуохтаах этэ. Чопчулаан өйдөөтөххө, көмүһү хостооһунтан саҕалаан атыыга тахсыар диэри утумнатан дьарыктанар тэриллии үлэлиир уонна салайыы муҥур чыпчаалыгар олорор киһи судаарыстыбаҕа кырата суох сололоох эбит диэн сабаҕалыыр толкуй көтөн түһэр.  Таайдахха, ол тэриллии көҥүл, таптаабытынан айбардыырын, өрөспүүбүлүкэлээх сахабын дэнэр мэһэйи хампы ыстаары тиргэ иитэн эрдэхтэрэ. Ити санааны, «RossiaToday»  диэн Арассыыйа судаарыстыбатын көрдөрөр ханаалын эрэдээктэрэ Маргарита Симоньян сахалары омугумсуйууга холобур курдук эппитэ киксэрэн биэрэр.  Бэлиитикпит дэннээччилэргэ  тоһоҕолоон этэбин, мин соҕотоҕун, эбэтэр алтыһар атастарбынаан ханнык эрэрэ омугу абааһы көрөбүт диэн харчыга, эбэтэр ис кырдьыкпытынан аһаҕастык эппиппит омугумсуйуу буолбатах. Ол биһиги тус санаабытын омуктаһыы бэлиитикэтигэр киллэрээһин ыча ыыра кыратын, өй тиэргэнэ өтөхсүйбүтүн көрдөрөр.

Саха норуота  өр кэмнэргэ үтүрүллэн, сэнии көрүллэн үйэлэргэ олорон кэлбитэ. Ону уһуну-киэҥи эрдибэккэ, чугастааҕы судаарыстыба тутулларын кэмнэринэн наардаан кылгас холобурдары аҕалтыым.

Ыраахтааҕы былааһын саҕанааҕы импиэрийэҕэ Саха сирин холуонньа, хаатырга, түрмэ, дьону кыйдыыр сир оҥостон олорбуттара. Ити хос быһаарыыта суох элбэҕи этэр.

Сэбиэттэр былаастарыгар   итириктэр нуучча, эбэтэр атын омук  дьонунаан охсустахтарына сахалар омугумсуйууга буруйданаллара. Ким этэр кыахтааҕый, баартыйа обкуома нууччалары үтүрүйүү, абааһы көрүү бэлиитикэтин ыытара диэн. Оччолорго,   нуучча дьахтара ойохтоох киһи, интернационалист дэнэн үрдүк солоҕо олордуллара. Саха култуурата, үгэстэрэ, сиэрэ-туома  күөмчүлэммиттэрэ. Саха сирин хомуньуустара ити   бэлиитикэни өйүүллэрин өрөбкүөмнэрин киһитэ А.Алекссев «Жизнь Якутска» хаһыат ыйытыгар эппиэтиттэн итэҕэйдим.  Онно СӨ-тин маҥнайгы уонна соҕотох бэрисидьиэнин М.Николаевы түһэрбит, миэхэ түһэрэ сатаабыт.   СӨ-гэр  суверенитет суох буолуохтаах диэн өйү дьоҥҥо тиэрдэ сылдьар. Итинник санаалаах дьон элбэх. Мин ону төрдүттэн утарабын. Бастатан туран эттэххэ, өрөспүүбүлүкэ диэн тыл бэйэтэ судаарыстыбаннаһы этэ сылдьар. Иккиһэ, судаарыстыба тутуллаах тэриллиилэр дуогабарынан холбоһон биир судаарыстыба тэринэр кыахтаахтар. Ол улаатыннарыллыбыт көрүҥэ «НАТО».

Билиҥҥи кэмҥэ, өйүнэн булкуллубут киһи эрэ, өрөспүүбүлүкэ «чөмчөкөлөрө» омуктаһыы бэлиитикэтин ыыта олороллор   диэн сөп. Өссө төгүл этэбин,  мин сахабын дэнэрим, атын омуктарга тэҥнэһэ сатыырым, итэҕэс киһинэн санамматым, саха култууратын, үгэстэрин, сиэрин-туомун, ийэ тылын, холбуу эттэххэ, айылгытын сайыннара сатыыр, сахалыы саҥарарым омугумсуйуу буолбатах.

Ылан көрүҥ, кимнээх СӨ-тин салайар былааска олороллоруй? Бырабыыталыстыбабыт баһылыга омук дьахтара. Сокуону таһаарар Судаарыстыбаннай Сүбэбит салайааччытын үс солбуйааччылааҕыттан үһүөн омук дьоно. Дьокутааттарынан Бейсембаева Г.А., Магомедова М, А., Макиенко О.В., Мамедов А.З. оглы, талыллыылара атын омуктар үтэйиллэллэрин көрдөрбөт. Төттөрүтүн, омуктарга утары илиибитин уунан сокуоммутун кэстэрэн өрөспүүбүлүкэни салайар солоҕо икки судаарыстыбаннай тылы билиэхтээхтэрин ирдээбэппит. М.Симоньян курдук киһи көстөн,   аан дойду билиитигэр, ону атын өйдөбүллээн, сахалар омуктары сэнээн, кинилэр эрэйдээхтэр хаһан саха тылын курдук дириҥ төрүттээх, баай тылы билиэхтэрин диэн иккис судаарыстыбаннай тылы билэллэрин омуктартан ирдээбэттэр диэн эргитэн таһаарыан эмиэ сөп. Мин ис кырдьыгым этэрэ, өрөспүүбүлүкэни салайар солоҕо олорооччулар икки судаарыстыбаннай тылы булгу билиэхтээхтэр. Ол омугумсуйуу буолбатах. Сокуон ирдэбилэ. Сололоохтор хайдах өйдөөбөттөрүн сөҕөбүн. Ити саха сэнээһинэ буолбатах, сололоох бэйэтин таһымын көрдөрөн сэнэнээһинэ. Сахалыы саҥарар омук киһитин, мин омукпун ытыктыыр эбит диэн уйадыйан, кууһан ылыахпын баҕарааччыбын. Киһилии сиэр-майгы ирдэбилэ өр кэмнэргэ тутуһуллубакка, саха норуотун кыра-хара дьонунан көрөн сэнээһин түмүгэр, ол буолуохха диэри үөрэҕин.

СӨ-тин сололоохторо омугумсуйуу бэлиитикэтин ыыталлар уонна өйүүллэр диэн кинилэри киртитэн түһэрэ сатаан да тылыҥ тахсыбат.  Санаттахха, 2012  сыл норуоттар доҕордоһууларын сылынан биллэриллибитэ. Дьокуускай курдук кыра куоракка Норуоттар доҕордоһууларын дыбарыаһа, Доҕордоһуу болуоссата, үс христианскай таҥара дьиэтэ, христианскай сэминээрийэ, икки   мечеть бааллар. Ол оннугар саха итэҕэлин дьиэтэ суох. Үтүрүллүбүт омуктар итинник киэҥ далааһыннаахтык тэринэн олороллор дуо? Эбэтэр улуутумсуйуу биир көрүҥэ дуу?

Арайбиирисаарбахтаабаппын. Омуктаһыыттанайдаантахсартүбэлтэтигэрэрэгийиэнбаһылыгар, итииһигэр өрөспүүбүлүкэлэрбэрисидьиэннэрэкиллэрилиннэхтэрэ, буруйусүктэрэрбэрээдэккиллэриллибитинэн,  1986 сыллааҕыОбкуомдьаһахтарын, арыыйатын өйдөбүллээн, тилиннэрии  баран, саханыминсахабындэппэтоҥоросатааһынбарыа. Ол саҕаланыыта олимпийскай уот малааһыннаах тэриллиитигэр көстөн ааһар.

Чэ, хайдах да дьаабылаатыннар, хайдах да бэйэбит дьүһүн кубулутуна сатаатарбыт, саханан айыллыбыттар саханан атын эйгэҕэ аттанарбыт чахчы. Оһол төрдө Онохочоон Чоохоон – сир баайа, ону баһан ылар барыыстан, саха омук өлүүлэһэ сатыыра. 

 

Уһук УЙБААН  

  

28 декабря, 2013 Без рубрики

Добавить комментарий

*