Тоҕо, туохтан куттаннылар?

23 апреля, 2015 в 7:14
загружено

2015 сыл Арассыыйаҕа литэрэтиирэ сылынан биллэриллибитэ. Федерация иһигэр омугунан тэриллиилэр, литэрэтиирэ олоҕо тыл буоларынан, бэйэлэрин төрүт ийэ тылларыгар уһулуччу болҕомтону биэрэллэригэр ыйык. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр быйылгы сыл предпринимательство  сайдыытыгар ананнар да, судаарыстыба сыллааҕы сүрүн соругуттан туора барыллыбат. Ыйытыга,  ону хайдах саха омукка туһалаахтык туһанан толоробут?

Өрөспүүбүлүкэбит кылабаата салайар хайысхата хайа диэкитин литэрэтиирэҕэ сыһыаннаан билэ сатаан, кини хас   этиитин болҕойон истэбит, ааҕабыт.

Е.А.Борисов нэһилиэнньэ истэригэр туһаайан, суруйааччыларга анаан эппитин устубуппун аахтарыым. «Не руководствуйтесь узкими интересами, покажите своим объединением яркий пример консолидации силы и творческой энергии», — диэн эппит. Ити судаарыстыбаҕа былаас уларыйыытыгар Сэбиэскэй Сойуус суруйааччыларын идэлэринэн сойуустарын Саха сиринээҕи салаата  икки бөлөххө соруктарын хайысхатынан арахсан, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччылара» уонна «Саха сирин суруйааччылара» диэн тэрилтэлэри тэриммиттэрин сүөргүлээн,  кут-сүр айарга кыаҕын уонна көтөҕүллүүтүн  түмэргэ ыҥырбыт.

Хас биирдии киһи өйүн туругуттан тутулуктаах айар дьоҕура үтүктүспэт,  сомоҕолоспот уратылаах.   Айар дьоҕуру, ордук тылынан, киһи Аар Айыы Тойон айааччыттан анатан бэрдэрэр. Сахалыы дьүһүйэн эттэххэ, тус эттэрэрдэнэр уонна ии иһигэр киллэрэн үүйэ тутуллубат. Айар ыча, куйаар өйө кыттыһыылаах, көҥүл көтөр, кимиэхэ да бэриллибэт, уларсыллыбат, былдьаттарыллыбат, уордарыллыбат тус дьоҕур буоллаҕа.

Тэрилтэлэрин ааттарарыгар сүөргүлэнэр соччо суохха дылы. Арай биирдэрэ Федерацияҕа кыттыһан олорору, иккиһэ чопчу сир тэрилтэтэ буоларын этэллэр.  Ааты уларытар   түбүктээҕин иһин, хаһан баҕардахха саҥа ааттанар кыах баарын иһин, булгуччулаах ирдэбилгэ турбат.

Мин санаабын этиэхпин баҕарарым ааттарын ырытыы буолбакка, айан суруйуу уонна тэриллии ис хоһоонугар  түмүк толкуйдарбын саха тылынан уус-уран айымньыларын сэргээччилэри кытта санаабын үллэстиэхпин баҕарабын. Хайалара билээҕимсийэн чаабырҕыыр диэччилэргэ билсиһиннэриим. Ханнык да сойуус киһитэ буолбатахпын, сахам тылыгар анал үөрэҕим суох эрээри,  төрүт ийэ тылбыт бодотун уларыппакка чөл сылдьарыгар уонна атын омуктар тыллара киирэн булкуйан симэлиппэттэригэр, тылбыт баайа уҕараабакка өссө барҕаран иһэригэр ис кырдьыкпынан, баҕа санаабынан да буоллар, туруулаһа сатыыр саха омук биир таммаҕынабын.

Айан суруйар дьоҕурдара сиппит дьону, хоһоонньукка, кэпсээнньиккэ, публицистика о.д.а айар хайысхаларынан (жанр) араартыы сатаабакка,   тылынан айар уустары эбэтэр тыл уустарын, суруйааччылар диэн ааттыым. Санаатын, толкуйун кумааҕыга суругунан тиһэн дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдэр баҕалаах элбэҕин иһин чопчулаан эттим.

Биир-икки  хоһоону, кэпсээни суруйаат суруйааччы буола түһүллүбэт буолуохтаах. Ол эрээри, төһөнөн элбэх киһи тылы хомоҕойдук туттан этиллибэтэҕи этэ сатыыр да, оччонон омук тыла барыыһырар.

Айан суруйуу айымньытын дьон-сэргэ биһирээһинин таһымнара олук кэрдиистэргэ араартыыр.   Омук сүгүрүйэр, өйүн-санаатын сирдьитинэн билинэн, суруйааччыны   үрдүкү чыпчаал олукка таһааран  бар дьон суруйааччытынан       (народный писатель) ааттыыр. Суруйар эрэ барыта чыпчаалга тахсыбата чахчы уонна ону ирдэниллибэт. Суруйдуннар, өйдөрүн толкуйун тылынан сыдьаанын (энергетика) ханныгын эмэ ааҕааччы ылыныа уонна кэм сиксийэн, сороҕун саһардыа, сороҕун саҥардыа. Кэм курдук сиэрдээх судьуйа суох.

Ону таһынан, ааҕааччы талан, бэйэтин кутун-сүрүн ирдэбилинэн ааҕыахтаах эрээри, олоххо дьон сыһыаныттан, судаарыстыба тутулуттан, ыытар бэлитикэтин, экэниэмикэтин хайысхаларыттан  кырата суох тутулуктанар. Холобур, А.Маринина, Д.Донцова, Т.Полякова курдук ыар буруйдарыы оҥоруу (криминал) туһунан суруйар суруйааччылар ааҕааччыларын ахсаанынан бастакылар диэн суруйаллар. Ити олох устар кэрчик кэмэ өй сааһыланыытыгар (менталитет) дьайар үлэтин түмүгэ. Дьиксиннэрэр. Буруйу оҥоруу эридьиэстэрэ дьону тардара  кэскил кэрэтийэрин, үтүө үксүүрүн ыралаабат.

Төһө да бар дьон өйүн-санаатын аҥаардас уруй-айхал хайысхалыы сатаабыттарын иһин, туора толкуйдаахтар көстөөччүлэр. Холобурдаатахха, хомуньуус баартыйата сааһылыыр идеологиятын арыый атыннык суруйан, Борис Пастернак, Ольга Берггольц, Анатолий Рыбаков, Лев Гумилев, Иосиф Бродскай, Михаил Булгаков о.д.а. сонордоһон сойуолаһыллыбыт суруйааччылар бааллара. Нэһилиэнньэ кинилэри таттаран ааҕара. Ол иһин, биһиги кылабаабыт этэринии, дьон өйүн-санаатын булкуйаллар диэн ааттаан идея өстөөхтөрүнэн ааҕыллалара.

Айыы Тойонтон бэрдэриллибит дьоҕур, алмаас тааһы чочуйан, чаҕылыҥната оонньотор курдук,   айан суруйар айылҕаттан дьоҕурга толкуйу кыттыһыннаран, дьаныардаахтык такайан сайыннардахха, бар дьонун биһирэбилинэн, олуктан олукка ыттан иһэр аналлаах.  Бөлүһүөктээн эттэххэ, киһи бэйэтэ киһи буолбат, ол кэриҥинэн соҕотоҕун олорбот, дьайбат, айбат. Барытын дьон, уопсастыбата туһугар оҥоруллар. Киһи аймах мунньуммут билиитин-көрүүтүн иһинэн толкуйдаан тобулан сонуну  айааччы, латыын тылынан, ааптар дэнэр.  Дьэ ол иһин, субай хаанынан утумнаһар омуктарыгар ытык иэстэрин толороору, «былаастаахтарга» буолбатах,  билии бэрсиһээри, уһуйсаары, куттара-сүрдэрэ иитийэхтэнэр айар суолларын кэҥэтээри, бүппэт инникилээри    идэтийбит дьоҕурдаахтар бөлөххө түмсэллэр. Ол иһин, суруйааччылар, уруһуйдьуттар,   муусуканы айааччылар, киинэ устааччылар о.д.а. айааччылар сойуустара бааллар.

Хомуньуустар баартыйалара соҕотох бас-көс  олорон,   айар дьоҕурдаах идэлээхтэри түмэ тардар сойуус тэрийэн, бэйэтин идеологиятын  бар дьоҥҥо киэҥник, кэлимник тарҕатарга соҥнуура. Ити айааччылар сойуустарын сүрүн тулахачыйбат соруктара этэ. Ханнык баҕарар айымньыга туруоруллар маҥнайгы ирдэбил социализм уонна коммунизм идеяларын сырдатыы буолара.

Тылынан уус-уран айымньылар хомоҕой тыл күүһүнэн дьон-сэргэ кутун-сүрүн уһугуннарарынан, көҕүлүүрүнэн, өргөстүүрүнэн баартыйа идеологтарын болҕомтотунан ордук   туһанара. Сүрүн соругу эҥкилэ суох сырдаппыт айымньылар ааптардарын анал бириэмийэлэринэн манньалыыллара.  Таҥараны, көстүбэт айылҕа күүстэрин билиммэттэрэ эрээри, тыл иччилээҕин өйдүүллэлэ.

Арассыыйа судаарыстыбатын билиҥҥи тутулугар бэйэҥ толкуйгунан, сатабылгынан олоххун оҥоһун диэн ырыынак ыйыыта тутуһуллан, дэмэкирээтийэҕэ сигэниллэн, айар сойуустар биир халыыпка тутуллар хааччахтанар ирдэбиллэрэ сүтэн, сойуустар үлэлэрин атын араҥата хаалла.

Билигин айар дьоҕурдаахтар бөлөххө түмүллэн сойуус тэриниилэрэ айаачылар баҕа өттүлэринэн барыахтааҕа кэм ирдэбилэ. Сойууһа суох киһини тоҕо суруйаҕын, сатаммат диир кыах суох.

Холбоһуктарын соруга: айар дьоҕуру сайыннарыы, олоҕу бары өттүттэн айылҕа айбыт сиэригэр-майгытыгар олоҕурун киэҥник көрүү өрүттэригэр сүбэлэһии, уһуйсуу уонна айымньылары  нэһилиэнньэ киэҥ араҥатыгар тиэрдэргэ көмөлөсөһүү,  киһи айылҕанан бэриллибит айар дьоҕур сир үрдүгэр олоҕун устата омугар анаммыт соругун  ситиһиннэрии, кэккэлэрин кэҥэтии о.д.а. тыл, литэрэтиирэ сайдыытыгар тустаан көмөнөн үлэлээһин.

Е.А.Борисов суруйааччылар сойуустарын тоҕо холботолуурга ыҥырар, ис кырдьыктарын сиэлийэр? Суруйааччы үрдүк аналын өйдөөбөт буолуон сатаммат. Өйдүүр. Сүбэһиттээх. Мин сэрэйэрбинэн, биир холбоһукка түмэн, уопсастыбаннай балаата курдук, «Единая Россия» баартыйанан салаллар киһини салайааччыннан анаан суруйааччылары ыйыгынан сылдьар өй-санаа далыгар хаайар сорук туруорунар быһыылаах. Айар дьоҕур, кулун босхо сылдьар соноҕос кэриэтэ быаны-туһаҕы билиммэт, килэмэн куйаар өйүн сорҕото. Ону буоһулуу сатаан хомуньуус баартыйата халысхаҥҥа эһиллэн хаалбытын билэбит.

Кылабаа суруйар идэлээхтэр дьон өйүн-санаатын булкуйаллар диэн эппитин эмиэ истэн аһарбыттаахпын. Оо, тутах да санаа.  Бар дьон, омук санаата салайа олорор «былаас» алҕастарын, олох кырдьыгын билбиттэринэн хааһыламматар, Төттөрүтүн  өйдөрө дьэгдьийэр, толкуйдара далааһыннанар. Бэйэ иннин көрүнэн (узкий интерес) сыымайдааччыга, кырдьык,  нэһилиэнньэ олоҕо-дьаһаҕа тупсарын туһугар сөпкө үлэлииллэр дуо, диэн дьон-сэргэ ыйытык туруорунуон сөп. Бар дьонун туһугар туруулаһан үлэлиир сололоох онтон куттаммат.  Тот олоҕун туһугар тутуһан солоҕо олоро сатааччыны, кырдьык кыһарыйар. Баайса сатааһын буолбатах, дьайыылар сипсийиилэрин иһинэн санаа үллэстэбин.

Түмүкпэр, суруйааччылар сойуустара холбоһон, билиҥҥи «былааһы» айҕаллаабыттара-уруйдаабыттара саха тыла сайдарыгар, толкуйа кыаһамматыгар туһата аҕыйах. ¥с-түөрт литэрэтиирэ хайысхаларынан  суруйааччылар сойуустара тэриллэрэ куһаҕаны оҥоруо суоҕа этэ. Уус-уран тылынан айыы ырыынагар киириэхпит. Бэрт былдьаһыынан буолбатах, үчүгэй үлэ түмүгүнэн. Билиҥҥи курдук бэйэҕэ, атыннык «былааска чугас», тэриллиини бүддьүөт харчытыттан хадаҕалаабакка тэҥҥэ аттаран үбүнэн көҕүлүүр муудараһа эрэйиллэр. Муударай буолуу — өй толкуйун үрдүк таһыма. Талан хадаҕалааһын, өйдөһүүнү, өйөһүүнү олохтуон сатаммат.

Икки сойуус сэргэ айымньылаахтык үлэлииллэриттэн тоҕо, туохтан куттаннылар?

 

Уһук Уйбаан

 

 

 

 

23 апреля, 2015 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*