Тустаахтарга эриэ-дэхси

3 октября, 2014 в 8:08
1-2.И.Попов.Тустаахтарга эриэ дэхси

Өрөспүүбүлүкэбит баһылыгын таллыбыт диэн эҕэ-дьаҕа буоллубут. Тустаахтарга, киинтэн саҕалаан бары быыбардыыр хамыыһыйаларга, бүддьүөттэн, атыннык, норуот түммүт уонна бас билэр үбүттэн хамнастанар дьоннорго, ол аата саҥа баһылык талыллан, саламтаҕа саҥа сүүрээни киллэрбэккэ, олохпут кур бэйэтэ кубулуйбакка, тугу дук гыммытарынан дуоһуйан олороруунан ыйдарааччыларга, быыбар эриэ-дэхси, очура-чочура суох, санаа хоту аастаҕа.

Дьон-сэргэ, айылҕа барахсан анаан айбыт сиэрин-майгытын тутуһан олороругар баҕалаах, уу сахабын дэнээччи киһиэхэ, миэхэ, оллороото-боллороото, эрийэтэ-буруйата суох быыбары ыыппатылар. Эҕэтэ элбэх.
Быыбары ыытыы төрүөтүттэн саҕалаатахха, СӨ-кэтин бэрисидьиэнинэн анаммыт киһибит, ол солотуттан анаммыт болдьоҕо бүтүө сылга тиийбэт кэм хаалбытын кэннэ, аккаастаммыт ааттанан, баһылык талар быыбара анаммыта. Аккаастаныы бэтиэхэтэ атыҥҥатын, солотуттан аккаастаммыт киһини, дойду бэрисидьиэнэ быыбарга диэри СӨ-тин баһылыгынан аныыра өйдөнүллэр курдук этэр.

Солотун эбээһинэһин кыайбакка, сылаарҕаан аккаастаммыт киһини (хойохтоох толкуйу кытыарбатахха), кылгас да кэмҥэ солотугар чугаһаппаттар, кэтэх кэпсэтиинэн тугу эрэ эрэннэрэн, тоҥхоҥноон, хос анаттаҕа. Бэрисидьиэн үлэлиир болдьоҕо бүттэҕинэ, бэрисидьиэн солото босхолонон бэрисидьиэни талыллыахтааҕа ыарык буолан, судургутук, өрөспүүбүлүкэ бэрисидьиэнин солотун сотон, баһылыгынан аныырга бэлэм тоҕоос көһүннэҕэ. Итинтэн Саха сирин олохтоохторун билбэттэринэн, сэмээр дьайыы икки түгэннэрэ күөрэс гына түһэллэр.

Бастакыта. Тирии үтүлүгүнэн охсуһар күрэскэ (бокс), сүрүннээн, утарсааччы күүппэтэх охсууну эмискэ ыллаҕына туймааран ылааччы, эбэтэр өйүн ыһыктааччы. Күрэс ити көстүүтэ туһаныллыбыт. Норуоттарын баһылаан-көһүлээн инники сайдыыга сирдиэхтэрин баҕарар уонна 2015 сыл быыбарыгар бэлэмнэнэ сылдьааччы саха бастыҥ дьонун чачапайдьытар охсуу, соһутуу кэриэтэ. Кэм кылгаһынан ыган, хандьыдаатынан туруналларын ситиһии биир көрүҥэ.

Иккиһэ. СӨ-тин баһылыга солотунан туһанан хос талылларын эридьиэһин оҥостууга кыах биэрии. Итини олохтон холобурдаан кэпсиим. Үөрэтиллибит, иччимсэх ат, атын киһини мииннэрбэт, атыҥыраан хаҥалсыйар идэлээх, тэһиинин иччитигэр эрэ итэҕэйээччи. Ол кэриэтэ, үөһэ ахтан аһарбыт, баһылыгы үҥэр таҥара оҥостубут, тустаах үлэһиттэр саҥа киһини билиниэхтэрин баҕарбаттарын, бэйэ туһугар кистии-саба туһанар кыаҕы хааччыныы.

Аатыгар норуот бэрэстэбиитэллэрэбит дэнээччилэр, Ил Түмэн дьокутааттара, кинилэри итэҕэйбит дьоҥҥо, ити ис биэтэстээх дьайыылары, быһааран, сыһыаннарын тиэрпиттэрэ суох. Сиэр быһыытынан, бэрисидьиэн анаабыт солотуттан босхолуохтааҕа, оттон толорооччу баһылыгынан кими аныыры Ил Түмэн быһааран этии киллэриэхтээҕэ. Норуот кэрэһиттэрэ, тугу эппиттэрин толорорго үөрэтиллибит дьон, онно толкуйдара тиийбэт. Баартыйаларынан быыбардаан истигэн, дьокутааттарданар туһата итиннэ саһан сылдьар. Былааһы утарыахтаахтар диэбэппин, ыйдарыыта суох, сөптөөх быһаарыыны ылынар кыахтаахтарын этэбин. Ону туһана сатааһын мэлигир, чуумпуга эбэ мэндээрбитин кэриэтэ.

Ханнык баҕарар быыбарга хандьыдааттарга тэҥ быраап бэриллиэхтээҕин сокуоннар ирдииллэр. Е.А.Борисов хос талыллар баҕаттан, үөһэ холобурдаабыт тэһииммин тутан хаалан, баҕатын хоту салайаары уоппускаҕа барбакка үлэлиир аатыран, бүддьүөт харчытыгар аҕытаассыйалыыр көрдөрүнүүнүтүн ыыта-ыыта бүддьүөт харчытын ону-маны туттарарга эрэннэрдэ. Бүддьүөтү тыырыы бэрээдэгин кэһэн, солобунан туһаныам (злоупотребление должностью) диэһин. Дьон итэҕэйдэ. Онон, адмресурс толору туһанылларын ситистэ. Түмүгэр, солбуллубат соло да, киһи да суоҕун курдук аҕытаассыйалыыр үлэ ыытылынна.

Дойду бэрисидьиэнинэн бобуллубут адмресурс хайдах туттулунна? Тус бэйэм билбиппин, истибиппин, сэрэйдэххэ элбэхтэн, холобур курдук кэпсиим. Сунтаар улууһун биир кыра нэһилиэгин баһылыга быыбар буолуон эрэ иннигэр ыаллары кэрийэ сылдьан Борисов Е.А. куоластыырга быһаччы этитэлээбит. Ити курдук, баһылыктар күһэйэр орооһууларын улуустарга быыбар түмүктэриттэн көрдөрүөҕүҥ.

Кэбээйи, Уус Алдан (73%), Чурапчы (94%) улуустара Е.А.Борисовка элбэх куолаһы биэрбиттэр. Көҥүл толкуй күөмчүлэммэт кэмигэр биир сомоҕо санааланыы дьиксиннэриилээх. Адмресурса үчүгэйдик туттуллан, баһылыктарга туох наҕараада бэриллэрэ буолла? Сүрдээх дии, сокуону кэһэн килбиэннэнии диэн. Чурапчы дьоно түөлбэлэһии түүнүгүрбүт сыһыаннаһыытын өрө тута сылдьалларын чаҕылхайдык көрдөрөллөр. Буолумуна, Е.А.Борисов бэйэтинэн түөлбэлэһиини тэрийэр диэн ЧК диэн кылгатыыны суруйар идэлээхтэр туттан ааһыталыыллар. Саха омугу ыһыы кимтэн саҕаланар эбитий?

Нерюнгри. Нюрба, Аллараа Халыма улуустара (бэйэлэрин уһулуччуларын көрдөрөн оройуоммут дэнэллэр быһыылаах) «тэһиин тутааччыга» аҕыйах куолаһы биэрбиттэр үһү. Ол өйдөнөр, киэҥ соҕус сирдэргэ адмресурсаны ситиһиилээхтик туттар кыаллыбат. Онон куоластааһын чахчылаах түмүгүн барыла диэххэ сөп.

Куорат уокуругар киирсэр Маҕан бөһүөлэгэр тэрилтэ салайааччылар үлэһиттэрин эрдэ куоластыылларыгар «сүбэлээн» соруйбуттар. Эрдэ куоластаабыттар ахсааннара 15 тыһ. 467 буолбут. Эрдэ куоластааһыны олохтооһун сүрүн соруга, быыбар биир эрэгийиэн, улуус иһигэр суолталаах буолан атын сиргэ барар түбэлтэтигэр, онно куолаһы кыттыһыннарар сатамматынан, көҥүл кумааҕы (открепительное) туһаныллыбатынан, быыбар күнүгэр барааччы бэйэтин хандьыдаатыгар куолаһын биэрэрин ситиһии. Ол аата, барбат да киһи, кэмигэр куоластыы барыан сүрэҕэлдьээбит, эрдэ куоластаан кэбиһэригэр анамматах дьаһал буолуохтаах. Киһи куоластыыр бырааба быстыбатын олохтуур үтүөнү оҥоруу курдук өйдөнөр. Барар сылтаҕа суох дьону, быыбардыыр хамыыһыйа хандьыдаатын туһатыгар көрөн куоластатаары, үтүө дьыаланы, хаахтытыллар. Эрдэ куоластаабыттар кимнээххэ куоластарын биэрбиттэрин чахчытын билиэххэ баара, ол кырдьыгы этиэ этэ.

Ону таһынан, быыбар суолтатын нэһилиэнньэ ортотугар түһэрэн, быыбарга сылдьыбатын ситиһии. Бэйэлэрэ баартыйалаах былааһы тутан олорооччуларга, кинилэр үлэлэринэн астыммат дьон быыбарга сылдьара наадата суох. Баартыйаларын дьоно эрэ куоластаатахтарына норуотунан талыллыбыт аатыраллар. Олус бастарыылаах да буоллар холобурдуум. Былаас баартыйата Арассыыйаны аны ыраахтааҕы салайарыгар сөбүлэһэҕит дуо диэн референдум ыыттын. Былааска олорооччулар, кинилэри өйөөччүлэр уонна баартыйаларын чилиэннэрэ сөбүлэһэн куоластарын биэрдиннэр, онтон атын нэһилиэнньэ кыттыбатын. Ыраахтааҕыланабыт буолбат дуо? Англия, Испания хоруоллаахтар, Япония импэрээтэрдээх эрээрилэр дэмэкирээтийэлээхпит дииллэр. Арассыыйа үтүктүгэн, буолуон сөп, Былаас, байар-тайар туһугар тугу оҥоруллубатаҕай?

Э.Б.Берёзкин ыстаабын дьоно быыбар күнүгэр былакаат ыйыы сылдьаллара диэн тыл ыыталлар. Ол таҥнарыахсыттар, атын дьокутааттарга үлэлээччилэр, Э.Б.Берёзкини быыбартан уһуллара сатааччылар, анаан-минээн В.Максимов курдук үлэлээччилэр. Ол оннугар, Е.А.Борисовы аҕытаассыйалыыр хаһыаттар быыбар күнүгэр атыылана турбуттарын ким да ахтыбат. Биир киоскаттан ылан көрбүтүм, сүөргүлээн атыыласпатаҕым.

Быыбарга төһө видеокамера ыйаабыттарын, хас кэтээн көрөөччү кыттыбытын айах муҥунан арааппардыыллар. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ, көрөр сэп устубутуттан тугу да быһаарар кыах суох, арай бүллүтүөнү былдьаһары, былдьыыры көрүөххэ сөп буолуо уонна хайа баҕарар сотторуохха, буорту гыныахха сөп, өскө сэби «тус туһалаах» киһи дьаһайдаҕына.

Кэтээн көрөөччүлэри хамыыһыйа остуолуттан отучча, түөрт уонча хардыы тэйиччи олордоллор. Оччо ыраахтан остуолга тугу гыналларын кыайан көрүллүбэт, бэйэм уопуппуттан билэбин. Барыта ыраас, мухулуйдааһына суох быыбары ыыппыт аатыраары дьон хараҕын, өйүн баайыы. Албын-түлэкэй атын сиргэ оҥоһуллар.
Быыбар хампаанньата саҕаланыытыгар олус ыраас быыбары ыытыыга кыһаллар киин хамыыһыйа чилиэнэ баара, Э.Б.Берёзкини суукка биэрбит. Барахсаны миэстэтин булларбыттара дуу, ыйыгынан сордоно сатаабыта дуу, билбэтим, билэрим, дьиҥнээх буолбут кэһиилэри арыйан «мыык» диэбэтэ.

Киин быыбардыыр хамыыһыйа чилиэттэрэ, кыра да суобастаах буоллахтарына, үлэлэриттэн уурайарга көрдөһүү түһэриэхтээхтэр. Чахчы дэмэкирэтиичэскэй быыбарга киин хамыыһыйа быыбар аайы саҥа ананан иһиэхтээх уонна бары быыбарга кыттар баартыйалар итэҕэллээх дьонноро хамыыһыйаҕа киириэхтээхтэр.
Ааҕааччы күүтүмэ, хамыыһыйаны сололоохтор бэйэлэрин дьонуттан тэрийэллэрэ олбохторун сүтэрбэт ирдэбиллэрэ.
Иван ПОПОВ

3 октября, 2014 Главные новости Новость дня Политика

Добавить комментарий

*