Тус бэйэм сүгүрүйэн…

10 ноября, 2014 в 7:57
Матвей Евсеев

2014 сыл алтынньы ыйын 26 күнүгэр «Алмазы Анабара» ААУо салайааччыта Евсеев Матвей Николаевич биэс уон сааһын туолла. Матвей Николаевич орто дойдуга олоро, саха омугун инники сайдарын туһугар айа-тута Аар Айыылартан арчыланан кэлбитэ үйэ аҥаара буолбут бэлиэ кэмин киэҥник бэлиэтээһин барбата. Уопсастыбаннас бэлиэтиэн сөп этэ. Сатаатар төрөөбүт нэһилиэгэ, улууһа.

Дьон-сэргэ киһи олоххо ситиһиитин уонна дьон иннигэр оҥорорун бэлиэтээн, махтанан, өссө өрөгөйдөөх үлэлэри эрэйэ күүтэн алгыс аныыра кутун-сүрүн күүркэтэр, күдэҕэр күүс эбэр, санаатын сайыннарар, толкуйун дьэҥкэрдэр олоххо хаамар бигэ тирэҕэ буолар. Тоҕо оннук үрдүк биһирэбилгэ тиксиэхтээҕин аллара кэпсиэм.

Хаһыаттартан ааҕан тойонноотоххо, Ил Түмэн дьокутаатын, алмаас тааһы хостуур тэрилтэни быһаччы салайар саха норуотун чаҕылхай бэрэстэбиитэлин быһыытынан, Саха сиригэр М.Н.Евсееви үтүөтүк саныыр киһи аҕыйаҕа суох курдук. Кинилэр доргуччу эппэтэх алгыстарыгар кыттыһыым.

Аймахтарын, биир айылгылаах чугас дьонун ортотугар бэлиэтээн аһарбыт сурахтаах. Киһи үөрэрэ, орто оскуоланы бииргэ үөрэнэн бүтэрбит, оҕо сааһын доҕотторун, Сунтаар улууһуттан, салгынынан, кэлэр-барар борогуоннарын уйунан, дьоро күнүн үөрүүтүгэр ыалдьыттата ыҥырбыт. Ити, кини оҕо сааһыттан күн бүгүнүгэр диэри олоҕун, үлэтин-хамнаһын төрөөбүт түөлбэтин, Сахатын сирин дьонун-сэргэтин иннигэр толоруохтаах ытык иэһинэн ааҕарын туоһута.

Матвей Николаевыһы сирэй көрсөн билсибэтэх киһим. Чугастаспыт, алтыспыт киһигин эрэ ытыктыахтааххын диэн буолбатах. Киһи үлэтин түмүгүнэн, ону ааһан, дьон иннигэр үтүөнү оҥорорго дьулуһуутунан сыаналанар.

Кини туһунан билэрим. Сунтаар улууһун уруккута Тирэҕэ түөлбэтигэр, билигин Түбэй нэһилиэгэр Евсеевтэр диэн иччэҕэй эттээх мээнэ тэҥнэспэт кыайыылаах-хотуулаах үлэһит дьонноох аҕа ууһуттан сыдьааннаах. Кинилэр Элгээйи совхоз Ленин уордьанынан наҕараадаланарыгар кырата суох кыттыгастаах буолуохтаахтар. Аҕата Николай Матвеевич Евсеев түбэ сис дьонуттан биир уһулуччулара. Саҥаран-иҥэрэн, туран-олорон, сылбырҕаланан, сахаларга уол оҕото дэнэр киһи этэ. Матвей Николаевичка уос номоҕор сылдьар үлэһит аҕа ууһун олоҕун суолугар салҕыы олук үктээччи буоллун диэн эһэтин аатын биэрэн, эрэнэ санаатахтара. Аҕа-ийэ эрэлин толоруу оҕоҕо улуу дьол, аймахтаргар өрөгөйдөөх үөрүү.
Матвей Николаевич миигин аан маҥнай дьиктиргэтэ сөхтөрбүтэ, Арассыыйа хомуньуустарын Саха сиринээҕи салаата И.В.Сталин бодотун оҥорторон Дьокуускайга туруораары сир көрдөөбүттэрин мээр А.Николаев аатын-суолун мэктиэлээн туран аккаастаабытыгар, хампаанньата үлэлиир дьиэтин тиэргэнигэр туруортарбыта, кини киһи, салайааччы быһыытынан кимин, элбэҕи этэр.

Оннооҕор И.В.Сталин бодотун туруорар эбэтэр туруорбат туһунан интернетинэн ыйытык оҥорбуттара. Арассыыйа сэбиэскэй кэминээҕи сайдыытын кэрчигин хараардан көрдөрөн үөрэтиллибит аныгы көлүөнэ утары куоластыахтааҕын эрдэттэн сэрэйэргэ улахан өй наадата суох. Нууччалыы да, сахалыы да хаһыаттар, сэрэйдэххэ, сололоохторго сөп түбэһэн, М.Н.Евсееви куорат олохтоохторун утары барбыт, халыан дьайыыны оҥорбут курдук көрдөрөн, төһө кыайалларынан суруйбуттара. Тус бэйэм ону сүөргүлүүбүн уонна билэрбиттэн толкуйдаан таһаарар түмүгүм атын.

М.Н.Евсеев былаас баартыйатын киһитэ, өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү Сүбэтин (Ил Түмэн) дьокутаата, Арассыыйаҕа тарбахха баттанар алмаас тааһы хостоон атыыга таһаарар «АЛРОСА» ААУо улахан уонна тахсыылаахтык үлэлиир биир салаа тэрилтэтин муҥур салайааччыта өрөспүүбүлүкэ тутаах «тойотторобут» диэччилэр толкуйдарыттан туораан, быһаарыы ылынан сир биэрбитэ, кыра ычалаахтар санаан да соруммат түбэлтэлэрэ. Ити дьайыытыттан түмүк оҥоруум. М.Н.Евсеев:
— Кимтэн да тутуллубакка, тууйтарбакка толкуйдуур киһи.
— Идэтин эҥкилэ суох баһылаабыт салайааччытын ааһан, судаарыстыба сайдан кэлбит суолун бэлиитикэлэрин ааҕан эрэ буолбакка, дириҥник ырытан билэр эбит.

И.В.Сталин Сэбиэскэй Сойуус аан дойдуга биир улуу держава буола сайдарыгар сүдү оруолун, сымнатан эттэххэ, Арассыыйаны утары санаалаах «үрдүк таһымнаах» бэлиитиктэрбит, историктарбыт дэнээччилэр бэйэлэрин кистэммэккэ түһэрэллэр, үүнэр көлүөнэҕэ сайдыыга барар хайысхалартан, биирин хараардан көрдөрө сатыыллар. Ол судаарыстыба үлүскэннээхтик сайдыбыт кэрчигин умуннара сатааһын.

Ис сэриини, дьон бастыҥнарын түүрэйдээһини (репрессия) норуот былааһын кыр өстөөхтөрө тэрийбиттэрэ. И.В.Сталины тиран, диктатор этэ диэн олус баһа эттэллэр да, салайыы ньыматын норуот өйүн-санаатын таһымыттан тутулуктанарын болҕомтоҕо ылбаттар. Тугу барытын кэм быһааран, аттаран туруортуур, ол иһигэр салайааччылары. Ким утарар, ыраахтааҕылаах Арассыыйа, И.В.Сталин салайар кэминээҕи уонна кини кэнинээҕи ССРС, билиҥҥи Арассыыйа сайдар тэтимнэрин, салаллар ньымаларын, хайдаҕын, тоҕотун быһааран, тэҥнээн көрөн, историяны хос анааран толкуйдаа диэн көрдөһөбүн. Баайбытын-дуолбутун былдьаабыттара диэбиттэр утумнара, өһүөннээх санааны илдьэ хаалбыттар санааларын уларыппаттара чахчы эрээри, историяны утарыы сыыһатын, кырдьык өрөгөйдүөхтээҕин өйдөнүллүөхтээх.

Ити эппиттэрбэр олоҕуран М.Н.Евсеев – толкуйдааччы, А.С.Николаев – толорооччу салайааччылар эбит диэн сыана быһабын.
— Ыстаал буулдьа ардаҕын ортотунан ааһан, кыайыыны уһансыбыт, тилэх баттаһа сылдьыбыт өлөр өлүүнү муннаран, тыыннаах ордубут Аҕа дойдуну көмүскүүр ытык сэрии дьоруойдарыгар харах уулаах үөрүү түгэнин биэбитэ, кыргыс хонуутугар Сталины ааттаабытынан охтубут норуот уолаттарын ааттарын үйэтитэн үрдүктүк тутуута, тыыннаахтарга тобукка түһэн сүгүрүйүү, төннүбэтэхтэри кэриэстээһин туоһута. ¥йэлэргэ кэриэстээһин диэн киһи өй-санаата, кута-сүрэ дьулуһуутун тирэхтэригэр ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыы.
М.Н.Евсеев иккис дьиктиргэтэ сөхтөрбүтэ, кини былаас баартыйатыттан көрдөһөн туран тахсыыта.

Билигин солону сонордоһооччулар (карьеристы) «Единая Россия» диэн былаас баартыйататыгар киирэр баҕа санааларын түүн түһээн кытта көрөр буолуохтаахтар. Хомуньуустар баартыйалара ыыппыт бэлиитикэтин курдук, судаарыстыба аатыттан дьону салайар сололорго «Единая Россия» киһитэ тиксэрин кэрэһэлээн, сокуоннар оҥоһуллар. Ону ааҕааччы хос быһаарыыта суох билэр буолуохтаах.

М.Н.Евсеев баартыйа толкуйунан толкуйдаан, тыынарынан тыынан, уопсастыба «үрүмэтэ» буолан сылдьар оннугар көҥүл толкуйунан олорорун ордорбут. Көҥүл толкуй диэн анаархыйа да, судаарыстыба тутулун утарыы да буолбатах, хааччахтаммакка, ыйгынан эрэ өйү үлэлэппэккэ, көрдүүр-айар толкуй. Туора толкуйдаах диэн эккирэтиспэтэллэр, эккирэппэтэллэр, сойуоласпаталлар ханнык.

М.Н.Евсееви тоҕо саха саарыннарын кэккэтигэр киллэрэрбин быһаарыым. Сахалары омуктаһыыны күөртээһиҥҥэ баайсан кэтэххэ «кэнэйдээбиттэрэ» элбэх. Онтон куттанан өрөспүүбүлкэнэн тэриллиини утары ыытыллар бэлиитикэни билэн олорон, биир тылы утарбакка бэйэни дьаһанар көҥүлбүтүттэн аккаастанныбыт. Кэлии омуктар сахалар эрэ былааска олороллор диэн омуктаһыынан буруйдуохтара диэн куттанан, бырабыыталыстыбабыт бэрэссэдээтэлинэн орто экэнэмиичэскэй үөрэхтээх, кэтэхтэн үрдүк юридичэскай үөрэҕи бүтэрбит атын омук кэлии дьахтарын олордобут. Социалистичаскай сайдыы экэниэмикэтин орто үөрэҕин таһыма биллэр буолуохтаах. Хапытаал былааһын экэниэмикэтин сайдар уратыларын кытта тадыалаһара саарбахтанар.

Хороон кэҥэтинэр бэлиитикэлээх кэмҥэ, аһаҕастык, саха ыччатын бырамыысланнаска уһуйарга ылыммыт соругун доргуччу этэн утумнаахтык толороро махталлаах дьыала. Саха саарыннарыттан М.Н.Евсеев курдук саханы бырамыысалыннаска дьаныһан туран ким түмэ тарпытай? Т.Г.Десяткин кистии-саба үлэлэһэ сатаабыта. Ааҕааччы өссө кими санатан эбэр кыахтааххыный?

Саха омук быһыытынан, былыргыттан идэтийбит дьарыгынан эрэ дьарыктаммакка экэниэмикэ бары салааларын кибернетикаттан, атомнай энергетикаҕа тиийэ киэҥ далааһыннаахтык баһылаатаҕына, инники кэскиллэниэ.
Саха алааһыгар да, карьерга да ситиһиилээхтик үлэлиэхтээх диэн өйдөбүлүнэн ыйдаран «Алмазы Анабара» ААУо тыа хаһаайыстыбатынан, мас таҥастааһынынан кытта дьарыгырар.

Матвей Николаевич биһиги муҥкук үрдүк сололоохторбутугар холобур көрдөрөн, суол үктээн биэрэр буолбатах дуо? Хата, ону батыһарга сорунар суох быһылаах.

М.Н.Евсеев холооно суох хорсун быһыытыттан сахалар тугу туһанабыт? Бастакыта, саха эдэр көлүөнэтин бырамыысалыннаска киэҥ далааһыннаахтык сыһыарыы. Түмүгэ, сир баайын хостооһуҥҥа идэтийбит үлэһиттэрдэнэбит.

Иккиһэ, саха дьоно сир баайын хостоон туһаҕа таһаарыыттан, харчынан кыратык да буоллар, тииһинэллэр. Истэ сырыттахха, тыа сирин эдэр дьоно олохторун таһымын арыый аматытан, М.Н.Евсеевкэ махтанааччы элбэх.

Матвей Николаевич салайааччы, дьокутаат быһыытынан күннээҕи салайар, туруорсар, быһаарсар үлэлэрин кэпсии сатаабатым, кини халыыпка киирбэт уратыларын суруйдум, тус бэйэм сүгүрүйэр оруннарбын.
Түмүкпэр Матвей Николаевы алҕыахпын баҕарабын. Саха алгыһын, охтоохтон охтума, салаахтан самныма диэни уларытан, өһөхтөөх өй өһөрбөтүн, кэтэхтээх санаа кэҕиннэрбэтин, саханы салгыы саргылат!
Дом! Дом ини Доом!

Уһук Уйбаан

10 ноября, 2014 Без рубрики

Добавить комментарий

*