Тыа дьонун тыын кыьалгата (чугастыы Чурапчыга, тахсыбычча Тааттага)

15 апреля, 2014 в 23:48

Быйыл сааспыт эрдэлээн, өрүс хаайыан иннинэ уот ылар курдук илин эҥээр диэки бара сырыттыбыт. Саханы саха дэппит икки улуус нэһилиэктэригэр таарыйталаатыбыт.

Талыы-талба Тааттаҕа таарыйа бииргэ үөрэммиттэрбин көрсөн, дьыл-хонук ааһара түргэнин эҥин туһунан тыл бырахсан аастым. Куораттан аҕыйах да күҥҥэ тэйэн, тыа дьонун кытары алтыһан астынным.

Ханна да тиий, тыа дьонун кыһалҕата биир. Сүөһүлээх өттө субсидияны сураһар, үлэлээх өттө аутсорсинг диэн эриэхэбэй ааттаах эрэйи эллэһэр. Наллаан кэпсэтэн бардахха, кыһалҕа дириҥээн, киһи санаата түһүөх чахчылар күөрэс гына түһэллэр.

Ити сүөһү, сылгы иитиитин өрө тутан олорор, этэргэ дылы, образцовай-показательнай икки улууска эт-үүт бэйэтинэн атыылана турарын харахтаан көрбөтүм. Куоракка өссө көрдөөтөххө булаҕын, харчыгын харыһыйбат буоллаххына, төрүт аһылыккын эмп курдук ылан аһыыгын. Чурапчы этин минньигэһиргэтэрбит, онно тиийбиппит – мэлисээй. Туох бэйэлээҕэ хомуйан илдьэ барбыта буолла диэххэ айылаах.

Чурапчы сиригэр Чакырга биир киһиэхэ биир сылгы, икки аҥаар диэбит курдук сүөһү тиксэр эбит. Түөрт ынахтаах ыал үүтүн туттаран дуу, арыылаан дуу атастаһан айаҕын ииттиэн син курдук. Үүт да үүт диибит даҕаны, үүттэн атын ас оҥоһуллан, ол атыыга баран барыыһы аҕалар. Чурапчы курдук куһаҕан суоллаах сиргэ үүккүн биир сүрүн заготовительга тиэй эрэ. Дьон сир-сир аайы переработкалыыр мини-оборудование наада диирэ оруннаах.

Чурапчы этэ аатырар да, чурапчылар бэйэлэрэ эппитин оҕолорбутугар куоракка утаарарбыт да уустуктарданна диэн муҥатыйаллар. Бэтэринээрдэртэн бэлииссийэтээҕэр да ордук куттанар буолбуттар. Барыга бары сертификат, көҥүл наада. Квартал аайы түһээн төлүүрү онто да суох кур иэскэ олорор, уу харчы диэни сыл баһыгар-атаҕар эрэ көрөр дьон ыарырҕатар.

Аны туран, эт сокуона киирэн биир улахан кыһалҕаны үөскэтэн эрэр. Бэйэ сүөһүтүн сүүстээн астыыра сатаммат, ханна эрэ бойняҕа сүөһүгүн тыыннаахтыы тиэйэн илдьэн өлөртөрүөхтээххин. Онно эмиэ кырата суох харчы барар. Бэйэҥ сүөһүгүттэн этин эрэ биэрэллэр, төбөтө, муоһа-туйаҕа, иһэ, тириитэ уопсай хочуолга киирдэҕэ ол. Ночоот буолбатах дуо? Ким уоран сүөһүтүн сүүстээбитин чуҥнаан билэн бэйэ бэйэбитин үҥсэргэ тиийэрбит буолуо диэн үгэргииллэр. Били биэстэн аҕыйах ынахтаах үүккэ көмө харчыны эһиилгиттэн ылбат буоллаҕына, дьон сүөһүтүн биир холкуоска холбуулларыгар күһэйэллэр.

Үүт-хайаҕас син көстүөн сөп. Аймахтыылар ынахтарын биир ыал киэнин курдук суруйтаран субсидияҕа тиксиэхтэрин син. Албынныыры атыҥырыыр тыа киһитин итинник сокуону тумнарга бэйэбит үтэн-анньан биэрэр курдук буолан тахсабыт.

Элбэх ынахтаах, дьэ, абыраныыһы диэхтэрэ гынан баран, ол дьонуҥ кыһалҕалара өссө элбэх. Чэ, биир ыал уон икки ыанар ынахтаах, төбөнөн өссө элбэх. Тиэхиньикэ ылыныан, киэҥ хотон туттуон наада. Билигин итиннэ барытыгар субсидия көрүллэр курдук. Ол эрээри харчыта суохха хабалаҕа үтэйиэх кирэдьииттэрин биэрбэттэр. Алта мөлүйүөнү иэс ылар наадатыгар бэйэҥ түөрт мөлүйүөннээх буолуохтааххын.

Чурапчы буолла да, эриэ-дэхси диэтэххит дуу, ол Мугудай, Төлөй курдук нэһилиэктэргэ эдэрдэри өйүүллэр, үлэ барар. Оттон сүрүн нэһилиэнньэ урут хайдах олорбутай да, оннук олорор. Чурапчылар барахсаттар үлэһиттэринэн эрэ балаһыанньаттан тахсар курдуктар.

Субсидияҕын да ыларыҥ манан дьыала буолбатах. Уон тыһыынчаны ыллым диэн илии баттаан баран, аҥаарын эрэ хармааҥҥар уктаҕын. Биэс тыһыынчатын былааҥҥын толордоххуна эрэ ылар буолан тахсаҕын.

Дьон хайаан ол хаһаайыстыбалары бөдөҥсүтэбит, өскө сир суох буоллаҕына диэн солуобатыгар ыйыталлар. Сир былыр үйэҕэ түҥэтиллэн турар. Ыйытык салгыҥҥа ыйанар. Түҥ тыаны солоон оттуур сир оҥостор кыахтаах суох ини. Мелиоративнай үлэлэр ыытыллыбаттар диэн үҥсэргииллэр.

Таатталарга да биир оннук. Сир-сир аайы переработканы тэрийэр оннугар 250-ча мөлүйүөннээх заготовительнай кэмбинээти туталлар үһү. Итинник биир сүрүн заготовитель кыаҕын кыахтаах курдук да, харчы төлүүр сахха атын буолар. Холобур, илин эҥээртэн Горнайга ойон тиийдэххэ, кинилэр заготовителлара бэйэтэ кур иэскэ сылдьар, дьоҥҥо харчыларын биэрэн испэт. Горнайдар инники күөҥҥэ тахсан эрэллэр. Эксперимент быһыытынан кинилэргэ аутсорсинг киллэрэллэр үһү. Тыа сиригэр ити ньыма киирдэҕинэ, үлэтэ суох өссө элбиэ. Үүт туттаран эбиммэт, сирэ-уота суох, үлэлээбэт дьон куорат диэки баралларыгар тиийэллэр. Ол – букатын атын остуоруйа.

Үүт диэтэххэ үлүгэр үҥсэргээһин, эт диэтэххэ эрэй өссө элбиир. Уонна тыабыт сирин сайыннарабыт дии-дии кэлбит-барбыт дьоҥҥо кэпсэнии бөҕөтө.

Чугастыы Чурапчыга, тахсыбычча Тааттаҕа аарыыбын диэммин атын аҕай хартыынаны арылытан таһаардым быһыылаах. Эккэ (мясной кодекс) уонна үүккэ сокуоннар Сахабыт сиригэр сатабыла суохтар дуу дии санаатым. Сокуону айарга ыйаахтаммыт дьоммут өйдөрүн сыстахтарына сатаныыһы.

Сайдыына ЧЭГДЭ

15 апреля, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*