Улуу Кыайыы 70 сылыгар: Снайперы суоһарыы

19 февраля, 2015 в 1:11
images

Эбэм үс уолун аармыйаҕа атаарбыт. Саамай улахана Сөдүөт, онтон Тиит, онтон Борокуоппай. Кини уолаттарын үөрэ-көтө атаарбыт. Мин ону истэн баран маҥнай дьиктиргээбитин. Атын ийэлэр, ордук нууччалар, ытаан-соҥоон оҕолорун сэриигэ утаарар буоллахтара. Кэлин өйдөөбүтүм ол сөп эбит.

Ийэ алгыһа

Эһэм уус үһү, онон мин киэн туттабын. Эбэм дьиэтин аттыгар балаҕан баара. Онно эҥин араас былыргы тэрил бөҕөтө баарын өйдүүбүн. Былыргы харчы эҥин. Күөрт, кыстык баар этэ. Ол балаҕантан сэттэ сааны булбутум. Алта кырыылаах саха ууһа оҥорбут саалара этилэр. Үһэ бүтүн. Үһүөннэрин Туобуйа музейыгар туттарбытым. Оччолорго бэһискэ үөрэнэрим. Өссө былыргы айалар бааллара.

Аҕам миэхэ ох саа оҥорон биэрбитэ. Чыыбыстааҕа эҥин. Ол сааны наһаа уһуннук туттубатаҕым, сайын аҥаара эрэ туһаммытым. Сатаабаккабын тосту тардан кэбиспитим. Сүүрбэччэ миэтэрэлээх сиргэ олорор кутуйаҕы кыҥаан баран ыттахпына, уонтан тахса миэтэрэлээх сиргэ диэри эһиллэн хаалар. Үөһэ ыттахпына оноҕоһум сүтэн хаалааччы.
Эһэбит ый көрүҥүнэн сыллааҕы борогунуоһу оҥороро үһү, маннык дьыл кэлиэ диэн билгэлиир эбит. Онто оруобуна сөп түбэһэрэ үһү.

Билигин эр киһи сатыырын барытын сатыыбын. Сыбааркалыыбын, уоту тардабын, оҥоробун, сантехникаҕа эмиэ сыһыаннаахпын, түннүгү, ааны олордобун, миэбэл таҥабын, өрөмүөннүүбүн, чөлүгэр түһэрэбин. Аҕам миигин уһанарга үөрэппитэ, эр киһи үлэтигэр барытыгар уһуйбута.

Эбэм таҥараһыт этэ. Аһаатаҕына, тоттоҕуна кириэстэнээччи. Топпотоҕуна, астымматаҕына чааскытын бүлүүһэтин үөһэ таҥнары ууран кэбиһээччи. Элбэх икона баара.

Эбэм үс уолун аармыйаҕа атаарбыт. Саамай улахана Сөдүөт, онтон Тиит, онтон Борокуоппай. Кини уолаттарын үөрэ-көтө атаарбыт. Мин ону истэн баран маҥнай дьиктиргээбитин. Атын ийэлэр, ордук нууччалар, ытаан-соҥоон оҕолорун сэриигэ утаарар буоллахтара. Кэлин өйдөөбүтүм ол сөп эбит. Дьону үөрэ-көтө, алҕаан атаардахха, ол кинилэргэ үчүгэйи эрэ түстүүр. Оҕолоругар сэриигэ кыайан-хотон баран этэҥҥэ эргиллиҥ диэн эппит.

Уолаттарын балтараа көстөөх сиргэ диэри батыһан барбыт. Хааман иһэрин тухары алҕыы испит. Ол иһин уолаттара бары тыыннаах, доруобай төннөн кэлбиттэрэ. Арай абаҕам Сөдүөт Саабыс кыратык бааһырбыт этэ.

Снайперы суоһарыы

Сөдүөт Саабыс сэриигэ быраатын Тиити кытта бииргэ сылдьыбыт. Биир казах уола табаарыстаахтар эбит. Кинилэртэн арыый аҕа, доруобай баҕайы үһү. Сахалар казахтарга чугастар диэн аймаҕыргаан илдьэ сылдьыбыт. Нууччалыы сүрдээҕин саҥарар. Нууччалары кытта тэҥҥэ мотуор курдук маатыралаан субурутара үһү. Ол иһин кимтэн да атаҕастаммакка сылдьыбыттар.

Оччотооҕу хамандыырдар тыыннаах хаалар тактикатын билбэттэр эбит. Хомуньуустар бириинсиптэринэн хамандыырдар инники сылдьыахтаахтар, үөһэ тахсыахтаахтар, хамаандалыахтаахтар. Инники күөҥҥэ киирэн буочука үөһэ тахса-тахса хамаандалыыллара үһү. Ону биир ньиэмэс снайпера өлөртөөн иһэр эбит. Аппыһыардар формаларын кэтэ сылдьар буолан ала-чуо көстөллөр. Ол снайперы утары ким да ытыалаһар кыаҕа суох эбит. Сахалар булчуттар диэн билэллэр эбит. Ол снайперы соҕотох саха – мин абаҕам эрэ бултаһыан сөп. Оттон кини станковай пулеметы илдьэ сылдьара. Снайперы эбэһээт өлөрүөхтээххин диэн сорук туруорбуттар. Хамандьыыра өлөрдөххүнэ уордьаҥҥа түһэрэбин, өлөрбөтөххүнэ трибуналга биэрэбин диэбит. Сөдүөт хайыай, станковай пулеметын сүкпүтүнэн барарыгар тиийбит.

Ол снайперы манаабыт. Сайын эбит. Ньиэмэс снайпера бугул кэннигэр саһан сытарын өйдөөн көрбүт. Снайперскай бинтиэпкэтэ эҥин суох буоллаҕа. Пулеметын тутан баран сыыллыбыт. Булчут хаана уһугуннаҕа дии. Хотоолунан сыыллан киирэн ыкса чугаһаабыт. Пулеметынан ол бугул кэннигэр саһа сытар киһитин тоҕу ытыалаабыт. Атахтара адаарыс гынан баран сүтэн хаалбытын көрбүт. Аппыһыара уордьаҥҥа түһэриэм диэн записной киниискэтин суруммут. Арааһа ол аппыһыары кэлин өлөрбүттэрэ буолуо, киниискэтэ сүттэҕэ. Оннук биллибэккэ хаалбыт дьоруойдар элбэхтэр.

Сэрии туһунан ити биирдэ эрэ кэпсээбитэ. Уопсайынан, сэрии диэн ынырык дьыала диэччи.
Тиит Саабыс сэриигэ улаханнык эрэйдэммит. Саатар нууччалыы билбэт үһү. Ол казахтарыттан кэлин арахсан хаалбыттар.

Мин аҕам Япония сэриитигэр сылдьыбыт. Гоби диэн истиэби туораан, Монголияҕа Чалбалсан диэн куоракка бастаан түбэспит. Ол кэнниттэн Кытайга Харбиҥҥа киирбиттэр.

Сэбиэскэй саллааттар бэрээдэктэрэ суох үһү. Бастаан былдьааһынынан, талааһынынан дьарыгырбыттар. Онтон кытайдар саллааттаргыт оннуктар-манныктар диэн сигнал ыыттахтара дии. Ол иһин мародердары тута ытан иһэр буолбуттар. Онно тохтоон, бэрээдэктэммиттэр.

Биир түүн тэбиэннэргэ сэрии сэбин сүктэрэн айаннаабыттар. Аппыһыар табахтаамаҥ диирин үрдүнэн табахтыыллар. Биир кырдьаҕас саллаат табахтыы-табахтыы хайа хапчаанын туоруур ыйанан турар муостанан баран испит. Ол истэҕинэ дьоппуон снайпера түҥнэри ытан түһэрбит. Саллаат сиэтэн испит тэбиэнин кытары үөгүлээбитинэн таҥнары сурулуу турбут.

«Голос Америки», английскай тыл уонна баартыйа кинигэлэрэ

Аҕам спидолалаах этэ. Сиргэ-уокка бардаҕына онтун хайаан да илдьэ барааччы.

Ол спидолаҕа «Голос Америки» биэрээччилэр. Ону истэр буолара. Биһиги бары да истэрбит. Мэһэйдиир буоланнар, сүтэ-сүтэ кэлэрэ.

Миэхэ биирдэ: «Сотору американецтар аан дойдуга былааһы ылыахтара. Ол иһин английскай тылы билиэххэ наада», — диэн эппиттээҕэ. Ити 1969 эҥин сыллаахха буолуо. Почтанан английскай тылы үөрэтэр грампластинкалары суруйтарбыта. 35 уруоктаах этэ. Онно эбии кинигэлээх. Диктор икки тылынан саҥарар, ону эн хатылыыгын. Тугу саҥарбыта барыта кинигэҕэ сурулла сылдьар. Ол самоучителы мин дьаһайан илдьэ сылдьыбытым, үөрэммитим.

Эркин нөҥүө олорор уол тоҥсуйа-тоҥсуйа миигин бардыбыт диэн ыҥырар үһү. Мин буоллаҕына, пластинкабын холбоон баран ону хатылыы-хатылыы олоробун. Онон, английскайга биэһинэн үөрэммитим. Учууталым омук тылыгар киир диэбитэ. Мин авиационнайга киирэр санаалаах буолан буолуммаппын. Английскайы билигин даҕаны үөрэтэбин. Ол билиим олус туһалыыр.

Бэһис дуу, алтыс дуу кылааска үөрэнэ сырыттахпына аҕам бу кинигэлэр наадалара суох диэн сорох кинигэлэри ампаарга таһаартарбыта. Онно көрбүтүм – барыта Хрущев мэтириэтэ. Кини бэйэтин кэмигэр партийнай кинигэни мунньар эбит. Сталин кинигэлэрэ эмиэ бааллара. Билигин да ол миэхэ баар.
Евгений МИХАЙЛОВ.

19 февраля, 2015 Главные новости

Добавить комментарий

*