Улуу Өктөөп бырааһынньыгынан: Арассыыйа икки сарсыардата

7 ноября, 2014 в 6:11
1.Уьук.Арассыы

Улуу Ойуунускай убайбыт уруйдаабыт сэтинньи сэттистиир күнүн судаарыстыбаннай былаастар үөрэн-көтөн көрсүбэт   оҥорбуттара сотору кэминэн үйэ чиэппэрэ буолуо.

Норуот бырааһынньыктыы үөрэммитин алы гынан умуннараары, солбудаһыкка сэтинньи 4-гэр бэлиэтэнэр,  норуот сомоҕолоһуутун күнүн толкуйдаан таһаарбыттара. Ол аата К.З.Минин уонна Д.М.Пожарскай  дьону хомуйан, атаҕар туруоран, 1612 cыллаахха  сэриилээн киирэн, сабардаан олорбут поляктары, литовецтары    бэйэлэрин сирдэриттэн үүрбүттэрин холобур оҥостон, билиҥҥи кэм дьонун,   Арассыыйа тутулун, ыытар бэлиитикэтин биир санаанан өйүүллэригэр, дьылҕа хаан  күһэйдэҕинэ кыргыһыы сэбин-сэбиргэлин тутан,   биир киһи курдук   көҥүлү көмүскүүллэригэр уйулҕаларын бэлэмнээһин.

Арассыыйа уһун кэмҥэ, атын судаарыстыбалар курдук муҥура суох былаастаах, биир хаан уруулар солбуйсар  ыраахтааҕыланан, кэлин Сибиири холуонньа оҥостон, кэҥээн импэрээтэрдэнэн олорбута.  Төһө да импиэрийэ диэн суоһар ааттаннар дьон-сэргэ олоҕун таһыма, ордук кытыы сирдэргэ, чугас сытар Европа дойдуларыгар тэҥнээтэххэ, олус намыһах этэ.

Судаарыстыбаны сайдыы суолунан салайан, норуоту батталтан, хабалаттан таһаарыахпыт, олоҕун туруктуохпут, саҥа олох сарсыардатын аҕалабыт диэн Арассыыйаҕа икки төгүл  өрөбөлүүссүйэ оҥорбуттара.

Бастакыта. Судаарыстыба   экэниэмикэҕэ ыытар баттыгастаах  бэлиитикэтин кытта сөпсөспөттөр хомуллан, баартыйа тэринэн, үлэһит норуот ортотугар былааһы  утары турарга өйдөтүү үлэтин ыыппыттара. Көҥүл уонна уйгулаах олоҕу аҕалар норуот былааһа  диэн Арассыыйа үлэһит норуоттарын өрө туруоран,   судаарыстыба  тутулун уларытан уонна былааһын суулларан Сэбиэттэр былаастарын олохтообуттара.  Эрэннэриилээх саҥа олох сарсыардата саҕаламмыта.

Арассыыйа  саҥа тутулун уруйдаан, 1917 сыллааҕы  сэтинньи ый 7 күнүн Улуу Өктөөбүрүскэй Өрөбөлүүссүйэ  күнэ диэн, дьон олорор түөлбэлэрин аайы бүттүүн тахсан, баартыйа ыҥырыылара суруллубут былакааттарын уонна кыһыл былаахтары тутан халҕаһанан  хаамсыыны   тэрийэн ыыталлара. Ону «демонстрация единства  и могущества советского народа» диэн туругурдан этэллэрэ. Уулусса «хотойуор» диэри киһилээх хаамсыы барарын тэрийээри баартыйа идеологтара нэһилиэнньэҕэ халбаҥнаабат сорук туруораллара, сорудах оҥороллоро, ордук туйах үктээччи, эдэр көлүөнэни ааттатааччы, үөрэнэр ыччат тахсарын ирдииллэрэ. Сүөргүлүү санаабаппын. Ырыа-үҥкүү көхтөөх, үөрүү-көтүү  аргыстаах үтүө кэмнэр этилэр.

Сэбиэттэр былаастара диэн аатыгар эрэ этэ. Судаарыстыбаны   бассабыыктар, кэлин хомуньуустар соҕотох баартыйалара салайбыта. Кими да   саҥардыбат, утары көрдөрбөт муҥутуур былаастанары ситиспиттэрэ. Түмүгэр, ис бэлиитикэни норуот олоҕун тупсарыыга буолбакка,    үүт-сүөгэй үрүмэлэнэрин курдук, нэһилиэнньэни икки араҥаҕа араартыыр,    хомуньуустар уонна онтон атыттар,    хайысхалаабыттара. Уөһээ араҥаны,  бас-көс буолааччылар, аһыырга обот омуннанар дииллэринии,  дьонтон уһулуччунан ааҕынан,  байар-тайар ымсыыта үтэйэн, норуот баайа дэнэр судаарыстыбаҕа түмүллэр уйгуну куомуннаһан, куос туһанар адьынаттара өрөгөйдөөн барбыта.

Ити хараҥа дьыалаҕа хомуньуустары барыларын кытыарбаппын эрээри, үгүстэрэ хайдах дьон эбиттэрин олох көрдөрбүтэ. Кинилэр норуот баайа диэн кубулдьуппакка, сокуонунан мин баайым дэтэр судаарыстыба тутулун олохтуурга дьаныардаах үлэни ыыппыттара.

Иккис Арассыыйа сарсыардатын — норуокка дэмэкирээтийэни олохтуурунан эрэннэрбиттэрэ. Дьиҥэр, иккис сарсыарда буолуута, хапытаал былааһыгар төннүүнү, ис сэрииттэн саҕалаан, дириҥник толкуйдаммыт унньуктаах үлэ түмүгэ. Ол үлэ кэнники кэрчигин эрэ кэпсиим.

Сэбиэттэр былаастарын куһаҕанын норуокка көрдөрөр соруктаах, куомуннаһан уорааччылары араҥалааһын охсуулаахтык ыытыллыбыта, биллэн турар, норуот баайын «харыстаһааччылар»  бэйэлэрин кэккэлэригэр киирсибэттэры ыраас, килэҥ мууһугар таралыталаабыттара.

Кырдьыгы харахха көрдөххө, сэбиэскэй кэмнэргэ Сойуус муҥутуурдук сайдыбыта. Түүппэҕирии (застой) диэн өйдөбүлү киллэрэн, ону көннөрөр  «уларыта тутуунан» (перестройка) ситиһиини уҕарытыы, симэлитии   былааннаахтык барбыта.  Собуоттары, баабырыкалары саҥа технологияҕа көһөртүүр аатыран сабыталаабыттара эрээри, саҥардыллар болдьох кэмнэрэ, соруктанан,  сиэри таһынан уһаппыттара. Саҥардар баҕа да суоҕа.  Судаарыстыба экэниэмикэтин туох барыта тиийбэт, татым туругар тиэрдибиттэрэ. Ас-таҥас атыыта уһун уочараттаах буолбута. Тэлэбиисэринэн богуонунан халбаһыыны хаһааныллар кэмэ ааспыт диэн, булдуосарынан тэбистэрэ-тэбистэрэ үттэрэн уоттуулларын көрдөрбүттэрэ.

Ити түөрт-биэс чаас уочараттаан атыылаһар биир киһиэхэ баайыы халбаһыы аҥаарын, ону да толуонунан биэрэр кэмнэригэр этэ. Баартыйабыт идеологтара «мыык» да диэбэттэрэ, көрө-көрө сөбүлэһэ эбэтэр тэрийсиһэ олорбуттара буолуон сөп.

Нэһилиэнньэ өйүн-санаатын булкуйар чопчу соруктаах, «дэмэкирээттэр» эппиттэрэ-тыыммыттара. Сэбиэттэр былаастарын аһаҕастык киртитии барбыта. Холобур, судаарыстыба сир баайын эрэ атыылаан сыккыраан олорор дииллэрэ.     Түмүгэр, Б.Н.Ельцин баһылыктаах судаарыстыба уопсай бас билиилээх тутулун суулларан, биирдиилээн бас билии, хапытаал былааһын олохтообуттара. Баары суох гынарга өйүн-санаатын бүтүннүүтүн анаабыт, ону ситиспит судаарыстыба тутулун суулларбыт, былааһы былдьаабыт Ельцин Б.Н. аатын туругурда, үйэтитэ сатааччылар аҕыйаҕа суохтар.

1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн, кырдьыгы «пал» гыннардахха, баайдаахтар баайдарын харысыһан, норуоту киксэрэн ис сэриини күөртээн, ини биитин, уол аҕатын  кытта хабыр хапсыһыыларын тэрийбиттэрэ. Үлэһит дьон хааннарын харыстаспакка халытыспыттара.

1991 сыллааҕы судаарыстыба тутулун уларытыыга норуот хаанын тоҕуу тахсыбатаҕа, норуот баайын-дуолун   апчырыйымаҥ диэччи суоҕа. Көмүскэһиэхтээхтэр, харыстаһыахтаахтар бэйэлэрэ харана сырыттахтара. Арай суос бэринэн былааһы суулларааччылар Москваҕа  тааҥкалары киллэрэ сылдьыбыттара дииллэр. Бэйэлэрэ дэҥнээбит үс эдэр киһилэригэр дьоруой аатын иҥэрбиттэр үһү диэн баара. Дьэ, сүрдээх.

Арассыыйаҕа икки төгүллээх үлэһит норуот олоҕун тупсарар соруктаах өрөбөлүүссүйэлэр үһүйээн курдук кэпсэллэрин, ааспыты санатар курдук быһыта-орута ахтан аһардым. Суруйуум домоҕо атыҥҥа.

Үтүө күн кэлиэхтээх сарсыардаларын эрэннэрэр өрөбөлүүссүйэлэр тирэхтэммит олохторо төрдүттэн уратылар. Биирэ — баайы-дуолу бары бииргэ бас билэн, күргүөмүнэн уйгулаах көҥүл олоҕу оҥостуохпут, иккиһэ — баайы-дуолу биирдиилээн бас билэн, дэмэкирээтийэнэн сирдэтэн, байыы-тайыы суолун бэйэҕит тобулан булаҕыт диэн этилэр.

Судаарыстыба диэн дьон түмсэн  олоруулара. Дьэ, онтон, дьон туһугар  олох (сирдэрэ, тутуллара, бэлиитикэлэрэ, экэниэмикэлэрэ о.д.а.) саҕаланаллар.

Дьон олохторун-дьаһахтарын, үлэлэрин-хамнастарын, өйдөрүн-толкуйдарын таһымнара биир тэҥ буолар кыаҕа суох уонна киһи өйө үлэлиирин тухары араҥалаһыы сүппэт. Сир үрдүгэр олорор тыынар тыыннаахтарга  айылҕа айбыт булгуччулаах сокуона,  хас биирдии киһи эбэтэр айылҕа оҕото, бэйэтин олорор сирин уйгутуттан  тииһэр бырааптаах. Ону бары өйдүүбүт эрээри, тииһэр өлүү кимиэхэ элбэҕэ, кырата кыайан быһаарыллыбат.

Өйүн, дьоҕурун, күүһүн соболоҥноон олоҕун оҥостор киһиэхэ үлэ оҥоруутун баайын-дуолун ким бас билэрэ улахан суолталаммат. Киниэхэ оҥорбут үлэтин төлөбүрэ олоҕун-дьаһаҕын, олорор кэмин ирдэбилинэн, туруктууругар сөп буолара тутаах ирдэбил. Холобур, уопсай бас билии баайдаах Сэбиэттэр былаастарын саҕана үлэһит киһи тус бас билэрэ суоҕа, собуот, баабырыка, туох  барыта судаарыстыба, билигин хапыталыыссымҥа олигарх баайа аатырар.   Ханнык баҕарар судаарыстыба сүрүн соруга нэһилиэнньэтин олоҕун хааччыллыытын   үрдэтэн, уйгуга тиэрдии, ол аата, судаарыстыба сайдыытын кэмэ — норуотун  олоҕун таһыма. Атыннык эттэххэ,  норуота кыаммат-түгэммэт, татым олохтоох буоллаҕына, ол судаарыстыба сайдыылаах дэниэн сатаммат.

Уопсастыба олоҕо-дьаһаҕа  хааччыллыытын (доруобуйа харыстабыла, үөрэх, култуура, дьиэ-уот о.д.а.) латыын тылыттан нууччалыы хабааннаан социальное обеспечение диибит, онтон төрүттээн социализм идеята тахсар. Көстөрүн курдук, ханнык баҕарар тутуллаах судаарыстыба чугастааҕы түмүк соруга социализм буолан тахсар. Ол кэнниттэн киһи сирдээҕи баайы-дуолу атын эйгэҕэ илдьэ барбатын киһи аймах чахчы бу баардыы өйдөөтөҕүнэ, билиҥҥи кэмҥэ хапытаал кыр өстөөҕө буолбут хомуньууһум олоҕо барыҥнаабакка, чопчу сорук буолуон сөп.

Сэбиэттэр былаастара норуот социальнай олоҕун уйгуга тиэрдиини, социализмы тутууну, баайы-дуолу уопсастыба, судаарыстыба   бас билиитигэр түмэн, ситиһэргэ сорук туруорбута. ¥лэттэн барыыһы, нолуогу о.д.а. барытын дьаһайара. Хапытаал былааһыгар судаарыстыба сүрүн соруга уларыйбат эрээри, дьаһайара аҕыйыыр. Табаар эргиирин барыыһын баайдаах бэйэтэ дьаһайар, судаарыстыба хааһынатын нолуогунан түмэр.

Куйаар сэттэ сүрүн сокуоннарынын иһинэн көрдөххө, социализм да, капитализм да дьулуһар соруктара биир, ситиһэр суоллара уратылар. Өскө киһи айылҕаттан миэнэ диир ымсыытын уҕарыттахха, утары турсуу да суох буолуон сөбө. Онно көрдөрүүлээх холобурунан Кытай буолар.

Арассыыйа билигин да хомуньуустар баартыйаларын алҕаһын хоһулаан, уопсастыбаны араҥалардаан араартыыр.   «Социалканы» ырыынактаан, судаарыстыба сүрүн соругун ситиһэр суолунан барбатын билэн, норуот сэбиэскэй тутулугар төннүөн баҕарар диэн сымыйа өстөөҕү толкуйдуур. Дьиҥнээх өстөөх — норуот олоҕун туруктууру умнааһын.

Дьон баайын-дуолун былдьаан (национализация) судаарыстыба бас билиитигэр хос түмэр кыах баар дуо? Суох. Баайдарын, балаһыанньаларын былдьатааччылар эмиэ ис сэриини, эмиэ былаас былдьаһан сонордоһуу (репрессия), эмиэ куомуннаһан уоруу о.д.а. дьэбэрэлээх дьайыылар хоһуланыахтара. Оннооҕор билигин байар туһуттан ити хараҥа дьыалалар ээр-сэмээр оҥоһуллаллара олох күннээҕи көстүүтэ курдук. Быыбардары тэрийии, нолуоктааһын, суут-сокуон  хайысхалара, былаас баартыйата элбэҕи этэллэр. Холобурдаамыым.

Сэбиэттэр былаастарын кэмигэр судаарыстыба экэниэмикэ хайа баҕарар хайысхаҕа сүҥкэн ситиһиилэммитэ. Өктөөптөөҕү өрөбөлүүссүйэттэн тирэхтэнэн судаарыстыба сайдыы диэки дьулуруччу барбыта. Ол ситиһиилэри санатар сэтинньи 7 күнүнээҕи бырааһынньыгы төнүннэрэр сөп этэ. Ол судаарыстыба тутулугар суоһаабат, өскө судаарыстыба бэлиитикэтэ үлэ дьонугар кыһамньылаах буоллаҕына.   Таарыччы биири санатыым. Ыраахтааҕылаах Арассыыйаҕа эмиэ Судаарыстыбаннай Сүбэ (Госдума) баара. Дьокутааттара аҥаардас нэһилиэнньэ үөһээ араҥатыттан этилэр. Муҥутаан бассабыыктар түөрт дьокутааттана сылдьыбыттара биллэр. Билигин да «Единная Россия» баартыйа баайдаахтара дьокутаат буолалларын сокуон хааччыйар.

Норуотугар кыһанар былаас хаһан да суулларыллыбат.

Уһук УЙБААН

 

 

7 ноября, 2014 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*