УХХАН: Бу биир суруналыыс үйэтигэр хаһан да буолбатах ыарахан дьыала

29 мая, 2015 в 4:45
Уххан с книгой

Ухханы улахан үбүлүөйүнэн эҕэрдэлиибит!

 

Ыллым да суруйан, кэпсэттим да кэккэлэтэн эрэ кэбиһэр бэйэм бу сырыыга саҕалыа буолуо саҕалаабакка уһатан-кэҥэтэн кэбиһээри гынным. Тоҕо диэтэххэ, сэһэргэһиэхтээх киһим уустуга, аата дорҕооннооҕо бэрт курдук.

Хайа да бэлиитиги кытары бэлэмэ да суох көрсө түһээт, үөрүйэҕинэн этэр тылын эгэлгэтин бэллэччи суруйан кэбиһэр судургу эбит буоллаҕына, УХХАНТАН интервью ыларбын аһара уустугурдаары гынным. Бэйэтэ суруналыыс жанр сокуонун ханан кэһэн эрэрбин өтө көрөн кэбиһиэ диэн эбитэ дуу, киһитэ кинитин иһин буолара дуу…

Бэрдэ диэн, Уххан кимин-тугун билиһиннэрэ сатаан эрэйдэммэккин. Уххан диэн Уххан. Аата кытары символ. Бэйи, ол гынан баран, Ухханы илэ бэйэтин көрбөтөх да ырааппыт, бу диэн сибилигин тугунан дьарыгырарын билбэт да эбиппин. Таах да публичнай киһи, биллэр общественник харах далыттан тахсыбат. Кини аатын сүгэр сайта атыттар сэгэтэн да биллэрбэт суолларын арыйа баттыыр матырыйаалларынан баар былааһы тарбыыр, сахаҕа тыын суолталаах боппуруостар дьүүллэһиллэр тэрээһиннэригэр кини дьонтон ала-чуо буолан көстөр. Аны туран бу соторутааҕыта иһэ истээх, бэрт эттээх кинигэни бэчээттэтэн таһаарда. Уххан өрүү буоларын курдук олох оргуйар ортотугар, үллэр үөһүгэр, инники күөҥҥэ. Уххан убайбыт күн бүгүн тугунан тыынарын, дьонугар-сэргэтигэр тугу этэр-тыынар эбитин билэр баҕа баһаам. Дьон киниттэн кэм да КЫРДЬЫГЫ кэтэһэр. Оттон мин обургу соһуччуну… Кырыылаах кырдьыгы, дьиҥ көҥүлү киниттэн мин эрэйэр эбиппин.

УХХАН СИРИГЭР (сайтын аата итинник) тахсыбыт матырыйаал – Уххан бэйэтин бириигэбэрин таһаарбытыгар, УХХАН диэн бэчээтинэн кырдьыгы мэктиэлиибин диэн уураахтаабытыгар тэҥнэнэн, итэҕэтиилээх.

 

Дойду сириттэн төрүттэнэн

 

-Бу орто дойдуга киһи аймах үөскүөҕүттэн хара маҥнайгыттан омугунан арахсаллар. Орто дойдуга миэстэ булан, сирдээх-уоттаах буолбуттара. Сорох омук хаамаайы аатырбыта. Атыттар сирдэрин былдьаан ыларга дьулуһаллара. Биһиги устуоруйабыт түҥ былыргыта үчүгэйдик биллибэт. Ол гынан баран, билигин суруйалларынан, урут да кыратык этэ сылдьыбыттарынан, сахалар бу Саха сиригэр түҥ былыргыттан бааллар. Мантан баран баран төттөрү кэлбиттэр. Ол билигин дакаастанан тахсан эрэр. Хара маҥнайгыттан өйдүөххэ наада, Саха сиригэр саха омуга үөскээн олорон бу дойдуну сүрэҕин сылааһынан угуттаан, ийэ дойду оҥостон олордоҕо дии. Бу үлүгэрдээх киэҥ сири Саха сирэ диэн ааттатан, аатын-суолун хаалларан олорбут. Сахалар ханна олоро сылдьыбыттарын сир-дойду аайы хаалларбыт сахалыы ааттара туоһулуур. Ол омук аҕыйаан, сирбит иэнэ да кыччаан билиҥҥи сахалар буолан олоробут.

Тыгын сахалары түмэ сатаабыта. Кыргыс үйэтин саҕана барыта саха уонна хоро киирсиилэрэ. Хоролор үстэ төхтүрүйэн кэлбиттэрэ. Ол тухары барыта киирсии. Хоролор онтон сахатыйан, күн бүгүн сахатааҕар саха буоллулар.

Мин урут «Саха кэскилигэр» улуустар сүрдэрэ диэн ити туһунан ырытыахха диэн тыл көтөҕөн турабын. Саха, хоро диэн улуустары араартан ырытан испиппитин тохтотон кэбиспиттэрэ. Онтон Тэрис «Улуустар сүрдэрэ» диэн кинигэ суруйа сылдьыбыта. Саха уонна хоро холбоспута билигин майгыбытыгар көстөр. Сахалар тоҕо сомоҕолоспоппут диибит дии. Саха бэйэтин иһигэр да элбэх аҕа уустарынан арахсар, онно эбии хоролор холбоһоллор, атын да омуктар.

Саха сиригэр дойду сирэ диэн өйдөбүл баар этэ. Ити Ботомоойу, Сиинэ, Маатта, атын араас үрэхтэр барыта дойду сириттэн түһэллэр. Холобур, Бүлүү эргийэн Сунтаарга кэллэ, биир өттүнэн Өлүөхүмэнэн эргийэн эмиэ Сунтаарга кэллэ – бу ортото үрдүк сир. Күн төрүүр сирэ диэн ааттыыллара. Дойду сиригэр күөлтэн күн тахсар диэн өйдөбүллээхтэрэ. Онно Кэмпэндээйи хайаларыгар букатын былыр олоро сылдьыбыттар. Туох баар омуктар, дьаарханнар эҥин бары онтон түспүттэрэ. Уу мотуогун саҕана дьон хайалар үрдүлэригэр ордубуттара. Верхоян, Сунтаар хайаларыгар олорбут омуктара олохторун омооно билигин да бааллар. Тимир уһаарбыттара, араас атынынан да дьарыгырбыттара.

Ыгыаттаҕа Көбүөх оҕонньор, Силип оҕонньор өрүһүнэн Сибиэрэби туоратан истилэр. Мин оскуолаҕа бараары эмиэ олорустум. Ол иһэн:

-Оо, дойдуга сылдьыбатаҕыҥ төһө өр буолла? – дииллэр.

Сибиэрэп инньэ хойуккааҥҥа диэри үөһэ тахсан дойду сиригэр – өбүгэлэрин сиригэр бултуур-алтыыр эбит.

-Үс сыл буолла сылдьыбатаҕым, — диэтэ.

-Оо, дойдубут барахсан, хайдах буолан турарый, туох баарый? – диэн ыйыттылар.

-Аллараа ханнык эрэ дэриэбинэ баара, ол самнархайдара ордон тураллар, — диир Сибиэрэп.

Онон дойдубут баар, Үөһээ Бүлүүттэн, Кэмпэндээйи диэкиттэн кэлэн бултууллар эбит диэн кэпсиир. Онуоха Көбүөх оҕонньор:

-Оо, былыр биһиги, дьаархаттар, онтон түстэхпит дии, — диэбитигэр, дьаархаттар тустарынан кэпсэтэн киирэн бардылар.

Мин онно дьаархан диэн эмиэ омук баар эбит диэн өйдөөбүтүм. Аны туран бордоҥнор тустарынан эттилэр. Дьаарханнар икки бордоҥнор икки чугастыы курдук этэн таһаардылар. Туохтара баҕайыный диэн мин олох өйдөөтөҕүм. Кэлин биирдэ өйдөөбүтүм – дьаархан, бордоҥ диэн омуктарга сахалар арахсалларын.

 

Суоппардыы сылдьан суруллубут хоһооннор суолу тэлэн биэрбиттэрэ

 

-Мин суоппардыы сылдьан маҥнай суруйбутум. 1985 сыллаахха Уткиннаах араадьыйанан саҥаралларын иһиттим. Литературнай түмсүүгэ киирэн хоһоон суруйуон баҕалаахтар бу субуотаҕа музей дьиэҕэ кэлиҥ дииллэр. Мин онно тэһэ кэйдэрэн кинигэлэрим үрдүгэр түстүм. Ойуунускай олоҥхолорун, Пекарскай тылдьытын уонна аныгы хоһооннору ааҕыталаатым. Олоҥхону маҥнай олох өйдөөбөтүм, бу хоһоон дуу, суох дуу диэн кыайан быһаарбатым. Тыла-өһө уустуга дьикти. Онно холоотоххо атын хоһооннор судургулара бэрт эбит. Мин олордум да, биэс-алта хоһоону суруйан кэбиһэн баран тиийдим. Клара Васильева, Ксенофонт Уткин, Уйбаан Ороһуунскай эҥин бааллар. Ыгыатта уола төрүттээх-уустаах киһи, туох эрэ баара буолуо диэн киирэн бардылар. Ээ, суох диэн баран көннөрү олордум. Эдэр ааптардар хоһооннорун ырыталлар эбит. Тахсан иһэн эрэ Клара Васильеваҕа илдьэ кэлбит хоһооннорбун биэрдим.

 

Онтон ыла булкуллан турбутум…

 

-Арай оройуон хаһыатын литературнай страницатыгар Иван Николаев хоһоонноро тахсыбыттар. Аахпыппар туох эрэ туспа иэйии киирбитэ. Онтон ыла булкуллан турбутум…

Хаһыакка суруйар баҕаҕа ыллардым уонна суруйан киирэн барбытым. Сунтаарга сылдьан суруйбутум райкомол пленумар көрүллүбүтэ, Ньурбаҕа комсомольскай тэрилтэни кириитикэлээн суруйбутум. 1988 сыллаахха Абыйга үлэлии сырыттахпына «Эдэр коммунистка» ыҥыран ылбыттара. Хотугу сопхуос үлэтин-хамнаһын, баартыйа ыытар бэлитикэтин суруталаабытым. Аны комсомол диэн олох эстэн эрэр тэрилтэ, ыччат атын сойууһун тэрийиэххэ наада диэн турдум. Ол ыстатыйабын пропаганда отделыгар үлэлиир Антонида Корякинаҕа аҕалан биэрдим. Биирдэ кэлбитим баттаҕа туран олорор этэ. Ыстатыйаны обкомолга бэйэтигэр көрбүттэр.

Дьэ, онтон ыла саҕаламмыта. «Саха омук» тэриллэн, тыл, итэҕэл боппуруостарыгар үлэлээн киирэн барбыппыт. Күн бэһэҕээ Андрей Саввич Борисов «Саха омугун» мин тэриспитим диэн эттэ. Ити устуоруйатын мин барытын билэбин, кимнээх тугу үлэлээбиттэрин, ол боротокуолларга да баар.

«Саха суруйааччыта» диэн ассоциацияны тэрийээһин, литературнай хаһыаты, сурунааллары таһаарааһын, мунньахтар, киирсиилэр барыта ол онно саҕаламмыттара. Саха омуга туох бырааптааҕын, хайдах буолуохтааҕын туһунан дьүүллэһэрбит. «Эдэр коммунист», онтон «Сахаада» итиннэ барытыгар инники күөҥҥэ сылдьыбыта. Ол саҕана ким тугу туойбутун, саҥарбытын билигин да саныыбын, барыта биллэр буоллаҕа – баар этилэр дуу, суох этилэр дуу.

Ол түмүгэр омук уһуктан, омугун туһугар ыалдьар, киирсэр, ону суруйар, хоһуйар элбэх дьоннор баар буолбуттара. Ол саҕана эн бастакы хоһоонноруҥ, Арчылан, Умсуура, Сайа, Парникова киэннэрэ кэлбиттэрэ. 1988 сыллаахха «Хомус» литературнай түмсүүнү салайа сылдьыбытым. Барыта мин нөҥүө ааһаллара, ол айымньылары барытын ырыттаҕым дии. Үс сүүсчэкэ саҥа ааптар баар буолбутуттан икки сүүсчэкэтэ син биллэр-көстөр ааптардар.

 

Хаттаан уһуктуу

 

Оччолорго бэйэ туһа диэн буолбакка, дойду туһа, ил туһа, омук туһа диэн саныыр, онно кыттыгастаах буоларга дьулуһар дьон элбээтэр элбээн испиттэрэ.

Ол саҕана оскуолаҕа национальнай концепция киирэр. Күн бэҕэһээ кэлэн, Никифорова Жирковтуун национальнай концепцияны киллэрбиппит, Андрей Саввич «Саха омугун» мин тэрийбитим диэн кэпсээтилэр. Дьон эмиэ арыый даҕаны уһуктаары гыннылар дуу диэн эрэбин. Эмиэ хаттаан уһуктуу кэмэ кэлэн эрэр быһыылаах.

 

Чыып да диэбэт пресса

 

Хайдах турукка кэлбиппитин өйдүөххэ наада. Ону халлаантан ылан өйдөөбөккүн, барыта докумуоннарга олоҕурар. Бу кинигэбэр ханна хаһан, төһөнү хайдах атыылаабыттара барыта ырылыччы тиһиллэ сылдьар. Дмитрий Кириллин кинигэ таһаартарда. Сиртэн хостонор баайдар туһунан сокуону оҥоруу өттүгэр сылдьыбыт буолан билэрэ бэрт буоллаҕа. Боростуой норуот ону өйдөөбөт. Ынырыктаах куһаҕан сокуоннар киирбиттэрэ, дьоҥҥо ол туһунан тугу да эппэтэхтэрэ. Ил Түмэн барытын аһаран киллэрэ турара. Бэйэбит Конституциябыт, ылбыт суверенитеппыт барыта төттөрү көтүрүлүннэ. Бырааба да, туга да суох хааллыбыт. Нолуогунан харчы киирэр диэн куотуналлар. Нолуогунан төһө да харчы киирбэт, сымыйа. Холуонньа буолан хааллыбыт. Государство бас билиитигэр аҕыйах акция эрэ хаалла.

Бу кинигэҕэ 88-с сыллааҕы матырыйааллар бааллар. Журналистскай расследование диэни мин оччолортон саҕалаабытым. Бэлиитикэҕэ да буоллун, экономикаҕа да буоллун, барытын хаһан таһаарбытым.

Маны барытын хантан булаҕын дииллэр. Дьон, төһө да куттаммытын иһин, Уйбаан маны таһаарыан сөптөөх диэн бэйэтэ кэлэр. Барыта докумуоннаах, дакаастабыллаах буолуон наада. Оннук хомуйар, ымпыктыыр, тиһэҕэр тиэрдэр суруналыыс суох. Суруналыыстар тахсыбытын, биллибитин эрэ кэннэ бэлэмҥэ олоҕуран суруйаллар. Дьиҥнээхтик бэйэтэ докумуону хаһан, булан суруйуу суох. Тахсыбыты сорох олох да куоппуйалаан ылан таһаарарынан муҥурданар, сорохтор онно олоҕуран, эбэн-сабан бэйэлэрэ суруйбут курдук буолаллар. Уопсай хартыынаны сырдатыынан эрэ муҥурданаллар. Туох да атыыланнын, пресса чыып да диэбэт. Аҕыйах чааһынай сайтар эрэ тугу эмэ быктараллар. Тахсыбытын, биллибитин, ааспытын кэннэ ону хаһаллар.

 

Күрүчүөккэ сылдьар саламта

 

Урут саҥа өрөспүүбүлүкэлэнэрбит саҕана дойдуларын туһунан саныыр дьоннор саламтаҕа талаһар этилэр. Урукку наркомнарбыт, билиҥҥинэн миниистирдэр, тыл туһунан, омуктарын кутун-сүрүн туһунан толкуйдууллар этэ. Билиҥҥи миниистирдэргэ оннук толкуйдаах дьон баар буолара саарбах. Бэйэтин хайысхатынан дьаһайарынан муҥурданыа, бу миэстэҕэ иҥнэн олордорбун эрэ диэн санаанан салайтарыа. Омугун, дойдутун туһунан толкуйдуур, оннук санаалаах киһи олох аҕыйах буолла. Олохпут оннук гынна, Арассыыйаттан ыытыллар уопсай бэлиитикэ оннукка тиэртэ.

Штыров да буоллун, Барыыһап да буоллун, бу дойдубут баайыттан тииһиннэрбит, ол сокуону хааллардарбыт диэн киирсэ туруохтаах этилэр. Ол суох. Барытын биэрэр эрэ дьалхаана. Бэйэлэрэ улахан күрүчүөккэ сылдьаллар. Кинилэри чыып дэппэт гына оҥоһуллубута. Николаевтан саҕаламмыта, кинини оннук гыммыттара. Кып-кыра боппуруостан, кып-кыра харчыттан сылтаан…

Билигин быыбарга эрэ кыайар кыахтаахпыт. Ол иһин биһиги Березкиҥҥэ үлэлээбиппит. Березкин тутулуга суох этэ. Кини оннугун көрдөрбүтэ. Өрөспүүбүлүкэ туох баар улахан саламталарыгар сылдьан, бэйэтин тус санааларын этэн, туруорсан, ол туһуттан уурайбыта.

Мин оччолорго да суруйбутум, Штыров, Барыыһап, Айсен Николаев бары бииргэ сылдьыбыт дьон буоллахтара. Ыһан-тоҕон, ылсан-бэрсэн сылдьыбыт дьон бэйэлэрин кэнниттэн бэйэ киһитин хааллараллар. Бу кэнниттэн Айсен хаалыахтаах. Оччоҕо дьыалалара барыта сабыллан иһэр. Үөһээҥҥилэр ону барытын билэн-көрөн олороллор. Березкины хаста да Москубаҕа ыҥыран ылан, Президент Администрациятыгар кэпсэппиттээхтэрэ, түүннэри кытары ыҥыран турардаахтар. Тургутан, үөрэтэн көрөллөр – бу олох бэйэтин бэлиитикэтин ыытар киһи дуу, биһи диэки буолуох киһи дуу диэн.

Итинник дьоҥҥо таба тайаныахха баар этэ. Саламтаттан, үөһээҥҥилэртэн барыта тутулуктаах. Наһаа улахан тутулуктаах – бэрисидьиэнтэн, киниэхэ сөп түбэһэр дьокутааттартан. Дьокутааттарбыт барыта «Единэй Арассыыйа» дьоно, ол дойду бэлитикэтин тута сылдьар дьоннор. Тугу да утары саҥарбат дьоннор. Оннуктарга дьон үксэ куоластыы турар уонна хайдах да гынар кыаҕыҥ суох. Ол дьону утары тугу да гынар кыаҕыҥ суох. Саатар сүүрбэ да бырыһыан баара буоллар, туох эмэ саҥаны, тыаһы таһаарыа этилэр. Ол да суох буолла, олох кураанах хааллыбыт, киһи кыһыйара.

Общественнай тэрилтэлэри эмиэ илиигэ ыллылар. Ити былырыыҥҥыттан саҕаламмыта. НКО, народнай фронт диэни тэрийбиттэрэ. Общественнай тэрилтэлэри ыҥыран мунньахтаан, НКО тэрийэн, былаас иһигэр киллэрдилэр. Улахан политическай быыбардарга былаас туһатыгар ыҥырыы таһаарарга, дьон санаатын түмэргэ кинилэр төһүү күүс буолуохтара турар. Ити сүүһүнэн общественнай түмсүүлэргэ омугум, илим туһа диэн туруулаһар, экология да боппуруостарынан киирсэр диэн суох буолла. Общественнай тэрилтэ суолтата да сүтэн хаалла. Билигин аны народнай фрону Путин бэйэтин илиитигэр ылла, Медведев единэйин кытта хаалла. Бүттэ – народнай фронт, НКО-лар уонна «Единэй Арассыыйа». Ол аата общественнай тэрилтэлэртэн хас биирдии инбэлииттэн саҕалаан, норуот санаатын этэр народнай фронтан саҕалаан, туох баар саламтаны илдьэ сылдьан единоросстартан саҕалаан барыта былаас туһугар үлэлэтэллэр.

 

Сахам омуга диэтиҥ даҕаны сепаратист, националист, экстремист буола түһэҕин

 

-Сокуоннары барыларын бэйэлэрин туһаларыгар көннөрдүлэр. СМИ да туһунан, общественнай тэриллиилэр да туһунан, миитиннэр да тустарынан сокуоннары ыл. Эн национальнай боппуруоһу туруоруо суохтааххын. Ол аата эн Сахам сирэ, сахам омуга диэтиҥ даҕаны сепаратист, националист, экстремист буола түһэҕин. Ити сепаратизм, национализм, экстремизм диэн ыстатыйалары урукку 58 ыстатыйаны ыланнар оҥордулар. Урукку национализм туһунан ыстатыйа эргиллэн кэлэн ити атын ыстатыйаларга кубулуйда.

Мин элбэхтик эриллибит киһи быһыытынан билэр буоллаҕым. Хайа баҕарар тылтан хатыһан, ону иилэ хабан ылан, киһини буруйдуохха син. Оннук үйэ кэллэ. Ол гынан баран, дьонуҥ-сэргэҥ барытын өйдөөн олорор. Өйдүү илигин өйдөтүөххэ наада. Оччоҕо эрэ туох эмэ саҥа тахсыа.

Барыта Арассыыйа туһатыгар, биһиги тугу да гынар кыахпыт суох диэн өй-санаа үөскээтэ. Өрөспүүбүлүкэ диэн ааппыт эрэ хаалла. Ис хоһооно, суолтата барыта сүттэ, бэрисидьиэн да диэн солобут аата кытары суйданна. Итинтэн киһи санаата түһэр.

Дьиҥинэн, суруналыыстыка туох да наһаа улахан суолталаах. Ити идеология буоллаҕа дии. Билигин биһиги идеологиябыт суох. Национальнай политика, национальнай идея диэн суох. Ханна барарын, иннин-кэннин билбэт коммерческай тэрилтэ иһигэр олорор курдукпут.

 

Бэлиитикэ туһунан

 

-Бэлиитикэ ис биэтэһин билэр ахан киһи бэлиитикэттэн бэйэтиттэн туора турар курдуккун. Билэриҥ бэрт буолан, умньаныаххын баҕарбаккын дуу?

 

-Быыбардарга киирсибитим да, биир да быыбары ааспатаҕым. Саха туһа диэн саныыр дьоннортон Егор Жирков, Ульяна Винокурова, Андрей Борисов үөһэ тахсыбыттара да, бары чунуобунньук эҥин буоланнар кэлин ол туһунан саҥараллара иһиллибэт да буолла. Кэлин саха туһа диэччилэртэн, былааска эҥин арыый чугас буолан, Иван Шамаев Ил Түмэҥҥэ киирдэ.

 

-Оттон эйигин тардыалаһа, былаас диэки буол диэн “атыылаһа» сатаабатахтара дуо?

 

-Баар бөҕө буоллаҕа дии, итинник кэпсэтиилэр тахсыталыыллара, улахан кэпсэтиилэр буола сылдьыбыттара.

 

-Баҕар, билигин чунуобунньук буолан олоруоҥ этэ…

 

-Оччолорго сөбүлэспитим буоллар… Ээ, суох, мин оннук буолбаппын. Оннук буолар кыаҕым суох.

 

Уххан диэн удуобунайа суох буолуо дии?

 

-Ол иһин ханна да ылбатахтара даҕаны, ылбаттар даҕаны. Үөрэнэн хаалан, наадыйбаппын даҕаны. Көннөрү идэлэринэн үлэлиэххэ сөп этэ. Суоппарынан дуу, механигынан дуу. Мин ханна да үлэлээтэрбин куһаҕан үлэһит буолбатах этим.

 

Биһиэхэ хомуйар дьоннор наадалар

 

-Бэлиитикэ диэн баар буолуохтаах. Хас биирдии хаһаайка, хас биирдии биэнсийэлээх бэлиитикэлиэхтээх. Кини дойдутун, дьоннорун туһунан саныыр буоллаҕына. Мин Турцияҕа элбэхтэ сылдьыбытым. Онно дьокутааттары кытта Турцияны кэрийэн турардаахпын. Көннөрү дьон бэлиитикэҕэ хайдах киирсэллэр эбитий диэн көрөр буоллаҕым. Улахан бөһүөлэккэ болуоссакка дьон мустар. Тыа хаһаайыстыбатынан сүрүннээн дьарыктаналлар, барыта государственнай закуп. Биһиги үүннэрбит, холобур, бурдукпутун бачча харчыга ылаҕыт диэн этэллэр. Биир баартыйа бачча доллар диир, атын баартыйа атын сыананы этэр. Бэйэлэрин оҥорбут бородууксуйаларын батарыы – бу кинилэр бэлиитикэлэрэ. Биһиэхэ үүт, эт тутуутун, үүннэрбит оҕуруотуҥ аһын государство хаска ылар диэн боппуруос күөрэйбэт. Бу ааспыт быыбарга эрэ тахса сырытта. Березкин үүтү тутуу сыанатын үрдэтии туһунан эппитигэр.

Дьон бэйэтин тус олоҕун туһунан толкуйдаабакка былаас эппитинэн куоластыыр. Бу быыбарга дьон арыый уһуктан, тыа сирэ маннык уларыйыахтаах диэн арыый атыннык этэ сырыттылар.

Биһиги туспутугар сокуоннарбытын ыһыктыбыт дьоннортон босхолонон, төттөрүтүн биһиэхэ хомуйар дьоннор наадалар диэн санааҕа кэлиэхтээхпит. Государственнай производствобыт, баайбыт, туохпут да суох буолла. Түҥэтэ сылдьар, сиригэр туга да суох өрөспүүбүлүкэ буолан хааллыбыт. АЛРОСА-тан аҕыйах бырыһыан баар. Ньиэппит, гааспыт омуктарга түҥэтилиннэ. “Сахабулт” баара да моҥкуруот гынан эрэллэр. Барыта чааһынайга бэрилиннэ.

Штыров, Барыыһап ити тыллара – государство тэрилтэтэ кыайан барыыһы ылар кыаҕа суох диэн. Чааһынайга бардаҕына бу тэрилтэ сайдар диэн – сыбыс-сымыйа буоллаҕа.

Жиркову уоппускаҕа бар диэбиттэр. Ити кини оловону эҥин барытын атыылаан кэлбитэ ээ. Онно кинини олордубуттара, моҥкуруот гынан бараннар, эмиэ атыылаан кэбиспиттэрэ. Билигин базальтын эмиэ оннук гыныахтара. Эмиэ оҥорон-оҥорон бараннар чааһынайга биэриэхтэрэ. Урут эмиэ уоппускаҕа сылдьар кэмигэр үллэстибиттэрэ.

 

Газохимическэй собуот туһунан: Дьон туруннаҕына, тохтотторуоҕа

 

-Эн биири өйдөө. Туох баар сокуоннар, туох да буоллун, норуот, уопсастыба туруннаҕына, тохтотор кыахтаах. Ол иһин туох баар общественнай тэрилтэлэри, баартыйалары былаас илиитигэр ылар.

Миитини тэрийбит дьоҥҥо, Иван Николаевич Ущницкайга, холобур, административнай дьыалалары тэрийтэлээн бардылар.

Дьон туруннаҕына, тохтотторуоҕа. Собуот үлэҕэ киирдэҕинэ, нолуок киириэ, үлэ миэстэтэ тахсыа дииллэр. Ити олох сымыйа. Ити чааһынай хампаанньа, чааһынай бас билээччилэр. Бастаан утаа ыраастаабыта буолуохтара. Аан дойдуга итинник промышленнай объектар тутуллубуттара барыта экологическай айдаанынан түмүктэммитэ. Оннуга суох буолар кыаҕа суох.

Саамай тыын сирбитигэр тутарга соруналлар. Кинилэргэ манна туталлара бары өттүнэн барыыстаах. Гаас баар, суол баар, тимир суол бу турар, уугун тоҕоруҥ бу сытар. Атын сиргэ туттахтарына, ороскуоттара үс бүк улаатар. Итинник саарбах бырайыактар биһиэхэ олох наадалара суохтар.

 

Супту оборуу

 

Үнүрүүн Барыыһап түөрт дуу, биэс дуу триллион баайдаахпыт, онтукабытын атыылаан бүтэрэ иликпит диэн этэрэ. Ыскайдаан бүтэриэхпит ыраах диэх курдук этэн таһаарбыта.

Производство наһаа сайынна, тимир суол кэллэ, «Сила Сибири» барар, гаас, ньиэп турбалара тардылыннылар, уот линията, ЛЭП тардылынна диэн буолар. Ол барыта Саха сириттэн оборон ыларга аналлаах. Супту оборооһун. Нолуок киирэр диэн буолар. Ханна да нолуогунан байбыт суох. М.Е.Николаев саҕана сокуон баара – бу сиргэ киирдиҥ, олохтоохтортон ыйытаҕын диэн. Хостуур буоллаххытына, туһаҕа таһаарар буоллаххытына, бачча бырыһыаны биэрэҕит диэн буолара. 25-30 бырыһыан диэн кэпсэтиилэр бара сылдьыбыттара. Ол Конституциянан мэктиэлэнэр этэ. Штыровтаах кэлэн баран ол сокуону суох гынан кэбиспиттэрэ. Билигин улуустарга геологическай разведка бөҕө буолар, ким да тугу да билбэт, кимтэн да ыйыппаттар. Туспа судаарыстыба иһигэр судаарыстыба курдук дьаһаналлар. Ити «Сургутнефтегаз» курдук. Биһиги сирбит баайын хостууллар, өссө быстыбыт-ойдубут кэриэтэ нолуоктан босхолоноллор, биэстии-алталыы, уоннуу сыл.

Оннук дьаһанан олоруу, оннук хаһаайыннааһын буолла. Барытын туруорсуохха сөп этэ.

Биһигиттэн хостууллар, илдьэн переработкалыыллар, уонна завоз диэн сүүһүнэн миллиардааҕы төттөрү тиэйэн аҕалаллар. Манна бэйэбитинэр переработкалаан кэбистэхпитинэ, ити линия сабыллан хаалар.

 

Аграрнай партияны саҥаттан тэрийии саҕаланан эрэр. Уһуктуу буолан эрэр, уһуктуу. Дьон өйдөөбүтүн былааһыҥ эмиэ өйдөөн олорор. НКО-лары тэрийэн, граннары олохтоон, харчы эҥин бэртэлээн эрэр.

Тыа сирин дьонугар чугас, тыа сирин бэлиитикэтин сөргүтэр баартыйа баар буолаары гыммытынан, былааһыҥ эмиэ хамсанан, киниэхэ сөптөөх дьоннорун олордо сатаан эрэр.

Быыбарыҥ чугаһаан иһэр.

 

-Оччоҕо ити кинигэҥ билиҥҥи былааска бэлэм бириигэбэр, досье курдук эбит дии, суруллубут суоруллубат буоллаҕа.

 

-Оннук курдук. Билигин да куттаналлар. Библиотекаҕа эҥин презентациялыыр кыаҕым суох. Оннооҕор баһылыктар ылыах буолан баран, куттанан куота көтөллөр.

Барыта суукка көрүллүбүт дьыалалар буоллаҕа. Хоһуттан суукка биэрэр кыахтара суох.

Айсеннаах хайдах миигин үҥсүбүттэрэ, туохха буруйдаабыттара, дьыала ис хоһооно, хаамыыта, хайдах сабыллыбыта барыта киирдилэр.

Бу биир суруналыыс үйэтигэр хаһан да буолбатах ыарахан дьыала. Бу коррупцияны утары матырыйааллар. Антикоррупционнай комитет салайааччыта этим буоллаҕа.

 

-Оттон библиотекаларынан тарҕанар кыаҕа суох дуо?

 

-Отут алта улууска хас биирдии нэһилиэккэ библиотека баар. Онно барытыгар түҥэтэн кэбиһэр кыаҕым суох, мин иэспин төннөрүөхпүн наада. Арай биир эмэ баай киһи ылан биэрэрэ буоллар, мин бары библиотекаларга түҥэтэлиэм этэ.

 

Субу кэпсэтэ олорор кэммитигэр хаста эмэтэ эрийэн, кинигэ ханна атыыланарын туоһуластылар, ол маҕаһыыҥҥа атыыланан номнуо бүппүт, өссө аҕал диэн көрдөстүлэр.

Суруллубут суоруллубат. Уххан бэйэтэ дьон уһуктан эрэр диирэ эрэл кыымын саҕар. Бары Уххан кэннигэр саһан, билэрбитин да биллэрбэт буола сылдьарбыт, бэл, ыраас мууска ууран биэрэр уураахтары, бары матырыйааллары, дьыала ымпыгын сүгэ сылдьар кинигэтиттэн кытары үргэр үйэбит үүннэҕэ дуу диэхпин баҕарбат эбиппин.

Аны туран, бэркэ арыллан атын туһунан кытары кэпсэппиппит этэ да, туох эрэ саба үрбүтүнүү онтум сотуллан хаалла. Айымньы диэн аҕыйаабытын, эҥин суруйуулар, улуулар, үтүктээйилэр, суруйааччы уонна суруналыыс дьылҕатын туһунан кэпсэппиппит этэ. Ол туһунан аныгы сырыыга анаан-минээн сэһэргэһииһибит быһыылаах.

Күндү ааҕааччыам

 

Эйиэхэ мин

ырабын итэҕэйэбин,

Эйиэхэ мин

ырыанан сүгүрүйэбин!

 

Сахам тыла!

Эн дириҥ долоҕойгор –

аан дойду анаарыыта,

Өлбөт-сүппэт өйдөбүлгэр –

өй-санаа быһаарыыта!

 

Саҥарбат санаам кыымнара –

мин хоһоонум тырымнара.

Иэйиим утаҕын кыллара –

мин ырыаларым тыллара!

 

 

Мин урут тэтим этим,

мин урут ыра этим,

Айыы куттаах

айар хомуһунугар анана,

Ыраттан ырыа буолан

Көппүтүм ыллана!

 

 

Не только в истории Якутии, но и в России не было такого прецедента, и вряд ли скоро будет, когда бы публицисты так смело, убедительно, с цифрами и фактами, так эмоционально разо- блачали коррупционные дела руководства и при этом в конечном итоге вышли победителями в
неравной битве со всей государственной махиной репрессий.
Публикации в «Уххан.ру» имеют одну особенность – в конце концов всесильная власть проиграла, отступила.
Несколько лет бесконечного следствия, множество обысков, конфискаций и задержаний, открытой и наглой слежки, десятки томов уголовного дела, сотни судов
И все равно власть проиграла полностью.
   Всемогущий В.Штыров был вынужден уйти.
   Органы следствия закрыли уголовное дело.
   Прокурор республики публично принес извинения за репрессии.
   Пример победы «Уххан.ру» показывает, что твердость в отстаивании истины, убежденность в своей правоте и молчаливая поддержка народа могут стать непреодолимой силой, перед которой пасует коррупция.
   История этого противостояния должна стать достоянием Истории.

   Именно поэтому Ухханом подготовлена к изданию эта книга, в которую вошли сотни документов.
В книгу вошли практически все статьи, которые стали предметом горячих обсуждений, жарких споров, серьезных размышлений. Они тоже стали достоянием Истории.

 

 

29 мая, 2015 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*