Уьук УЙБААН: Барыыс барахсан эбэтэр «хара хопто» наадата

12 апреля, 2014 в 4:27

 

Киин куораппыт Дьокуускай сыллаа±ы туттарга хаа´ынатын харчыта 5 млрд. солкуобайыттан 20%-нын кыра уонна орто   о²орон та´аарааччылар, эргиэмсиктэр тэриллиилэрэ тµ´ээн т³л³³н киллэрэллэр эбит Ити куораппыт ба´а А.С.Николаев «Серебряный дождь» диэн Москубатаа±ы араадьыйанан и´итиннэриитэ.

Кыра уонна орто тэриллиилээх харчы о²остунааччыларбытын «предприниматель»-лэр, эбэтэр «бизнесмен»-нэр диэн аныгылыы ааттыыбыт.

 

Бизнес

 

Аа±ааччы тылдьыты хасы´а сатаабакка, тута к³р³рµгэр к³м³ о²орон уонна суруйарым эргийэр киинэ буоларынан, бизнес диэн тыл бы´аарыытын тылдьыттан ылан, аахтарыым. «Бизнес — экономическая деятельность, дающая прибыль, любой вид деятельности, приносящий доход, являющийся источником обогащения». К³р³ргµт курдук, ки´и биирдиилээн эбэтэр тµмµллэн тэриллиитин µлэтин тµмµгµн нэ´илиэнньэ±э батаран харчыланарын, байарын этиллэр эбит.  Ити µлэ´ит ки´и µлэтин тµмµгэ харчыга кубулутуллан, онтон ырыбылланан тµ´ээн буолан хаа´ына халаабыстаах µбэ буолуор диэри  чопчула´абын. Судургутук эттэххэ, µбµ-харчыны о²орооччу, ол аата, ырыынак турар ата±а — µлэ´ит ки´и. Оттон экэниэмикэбит диирбитин, µлэ´ит дьону тэрийэн µлэлэтэн  норуот оло±ун туруктаах о²оруу диэн бы´аарыым. ¥лэлэрин т³л³бµрµнэн   олохторун о²остон олорор дьону суллуулларын умнан,   баайдаахтар хаа´ынаны тутан олороллорун курдук,   дьи²нээх сµгэ´эрдьиккэ,  норуокка, со²нуулларын тута±ын, бэйэм ³йд³бµлбµнэн бы´ааран, аа±ааччыга тиэрдиим.

 

Төгүрүччү ночооттоох үлэһит киһи

 

Кыра уонна орто тэриллиилэр нэ´илиэнньэ±э тэринэн, тэрийэн  µлэлэппит µлэлэрин тµмµгµн т³´³н³н µрдµк сыана±а батараллар да, оччонон элбэх барыы´ы ылаллар, онтон хаа´ына±а киллэрэр тµ´ээннэрэ элбиир. Ону нолуок т³л³³ччµ ³²³тµн курдук ³й-санаа ба´ылыктыыр. Холобур, ханнык эрэ нолуок к³рµ²µн µрдэттэхтэринэ, о²о´уллубут табаар сыаната, кырата оччонон µрдµµр. Бэйэтэ о²орбут табаарын µлэ´ит т³тт³рµ  µрдээбит сыананан атыыла´ан ылар. Ку´а±ана, нолуок µрдээтэ±инэ µлэ´иккэ т³л³бµр µрдээбэт. Тµмµгэр, µлэ´ит т³гµрµччµ ночоокко хаалар. £ск³ тугу эмэ, µрдэтэн сыаналаан,  тас дойдуларга атыылыырбыт буоллар, кинилэр халы² харчылаахтарын сµµйдµбµт диэхпит этэ. Ону баара, норуоккун сµµлµктµµгµн, атын судаарыстыбалары сµµйбэккин. Сыана хаамыыта судаарыстыбалар икки ардыларыгар эргиэ²²э кытаанахтык кэтэниллэр. Ырыынакка ыарахан турук, быстарыыга барыы (кризис) буолаа´ынын сµрµн т³рд³ ити, ким кими эрэ сµµйэ сатаа´ынын охсуута.

 

Муннуттан сиэттэрии

 

Бµддьµ³ттэн хамнастанар µлэһиттэр култуура, доруобуйа харыстабылын, µ³рэх µлэ´иттэрэ судургу, ыры²алаан толкуйдаабакка к³рд³хх³, табаар о²орон та´аарбат курдуктар эрээри, табаары о²орорго сµрµн тирэх буолааччылар кинилэр. Ки´ини тахсыылаахтык µлэлииригэр кинилэр бэлэмнииллэр. ¥³рэ-к³т³ сылдьар, этэ-хаана чэгиэн, толкуйдаах билиилээх ки´и тахсыылаахтык µлэлиир.    

Нолуок диэн судургутутан холобурдаатым, дьи²инэн, итиннэ бары нэ´илиэнньэ±э тµ´эриллэр т³л³бµрдэр киирсэллэр. Бары билэрбит курдук, гаас, ньиэп оттуктар, уот сыаналара µрдээтэ±инэ табаар сыаната тута µрдµµр.

Арассыыйа ис экэниэмикэтигэр табаар о²оруутун, оло±у-дьа´а±ы хааччыйыы сµрµн салаалара биирдиилээн бас билиигэ бэриллэн, судаарыстыба хонтуруоллуур сокуоннай быраабын туран биэрэн, сыана хаамыытыгар ороо´ор кыа±ын, ба±а ³ттµнэн кыччатан турар. Сахалыы эттэххэ, муннуттан сиэттэрии чахчылаах холобура. 

Ол и´ин хас суруйуум аайы ³р³спµµбµлµкэ ³лµµ аахсыйаларын атыылаатах буолан, барытын туран биэрии — норуоту утары µлэлээ´ин. Ону норуокка ³йд³т³р домохторо, судаарыстыба ку´а±ан ха´аайын диэн. Мин итини   судургутук, судаарыстыбаны салайыы бары кэрдиис сололоругар олорооччулар ха´аайынныы баайга-дуолга, µлэ±э-хамнаска сы´ыанна´ар кыахпыт суох, тутах дьоммут диэн этэн бэйэлэри тµ´эринэллэринэн ³йдµµбµн.  £сс³, кырдьыкпын эттэххэ, уопсай буолла да — уоруллуохтаах диэн ³й-санаа иитийэхтэммитэ.

 

Нолуогу уйунааччы – үлэһит киһи

    

Нолуогунан барытын µµннµµр-тэ´иинниир курдук ³йд³бµлµ норуокка тар±аталлар. Нолуогу ким уйунарый? ¥лэ´ит ки´и.   Бэйэлэрин µлэлиир дьо±урдарынынан харчы булунар дьон кµннээ±и а´ыыр астара-µ³ллэрэ, туттар маллара-саллара атыыла´ыллар сыаната µрдµµр да, оччонон атыыла´ан хааччынар кыахтарын кыччатынан туран, нолуогу уйуналлар.

Киэ² эргинэр ырыынага суох судаарыстыба, ордук би´иги ³р³спµµбµлµкэбит,   сыана хаамыытын салайар булгуччулаах эбээ´инэстээх буолуохтаах. Холобур, бµддьµ³т эйгэтин µлэ´иттэрин хамна´а, биэнсийэ µрдэтилиннэ±инэ табаар сыаната, хааччыйыы бары ³рµттэрин сыаната, соболо²о µрдээ´инэхамнас µрдээбит быры´ыанын куо´ара µрдээн биэрэр. Тµмµгэр,   эккирэтэн ситиллибэт кµрэ±и эрдэттэн тэрийии. Хамна´ы, босуобуйалары µрдэттэх буолан, µлэ´ит дьон оло±ун арыый туруктуур оннугар ³сс³ ку´а±ан о²оруу барар. Буруй т³рд³, судаарыстыба сыана хаамыытын хонтуруоллаабакка, к³²µл сыана диэн аатыгар эрэ дэмэкрэтиичэскэй ырыынакка сигэнэн,   норуотун сµµлµктээ´и²²э к³²µл биэрээ´инигэр уонна онно бэйэтэ к³м³л³´³рµгэр са´ан сытар. 

 

Кэтэхтэн норуоту суллааһын

 

Кыра уонна орто тэриллиилээх харчы о²остунааччыларга т³ннµµм. £р³спµµбµлµкэ±э кинилэри киинниир кырата суох ахсааннаах µлэ´иттээх министиэристибэ µлэлиир уонна хаа´ынаттан ³йµµргэ кырата суох µп к³рµллэр. Мин сахалыы ³йд³бµлбµнэн, бу µлэ´ит дьон тµммµт  харчыларыттан, у´ун кэм²э т³нн³р³рг³, иэс эбэтэр к³м³ ыл, тэринэн, тэрийэн дьону µлэлэт уонна кинилэри сµµлµктээн т³нµннэрээр диэн буолар. Ити и²эн-то²он билэ сатаабат ки´иэхэ тута к³ст³н сыппат, кэтэхтэн норуоту суллаа´ын.

Кыра уонна орто тэриллиилэри ³йµµр министиэристибэ бары уопсай бас билииттэн биирдиилээн бас билиигэ к³´³р сахха, дьон бэйэтэ тэринэн µлэ миэстэтин о²осторугар тирэх биэриэхтээх этэ. Ол кэмтэн сµµрбэттэн тахса сыл ааста. Мин саныахпар, анаммыт соругун толордо. ¥лэ´ит норуот муспут µбµгэр ити министиэристибэни тутан олорор кэм ааста, аа´арын та´ынан, µ³´э эппиппэр оло±урдахпына, ки´илии сиэри-майгыны утарар.

Киин куораппыт ба´ылыга этэринэн, кыра уонна орто тэриллиилэргэ к³м³ (субсидия), иэс (кредит) буолбатах, 7 м³л. солкуобай курдук µп бэриллибит. Кини этэринэн, олус кыра харчы к³рµллµбµт. Ити к³м³нµ с³бµн к³р³н дьа´айарга сэбиэт (координационный совет) тэриллэн, онно кыра уонна орто тэриллиилээхтэр  бэйэлэрин истэриттэн талыллан µбµ µллэрэллэр эбит. Мин саныахпар, бµддьµ³т хаччытын хонтуруола суох уопсастыбаннаска биэрэн кэбиһээ´ин сыы´а. То±о?

Бастакыта.Үп-харчы хамсыыр ырыынагар билсии-к³рсµµ суолтата улаханын билбэт буолуохха сатаммат. Т³´³ да, кырдьыктаахтык бы´аараллар диэххэ син эрээри, харчы ылыыга кµрэстэ´эр кэккэ баара элбэ±и этэр. Ол аата к³рд³³бµт ки´и аайы бэриллибэт, талан бэриллэр.  Талыы эмиэ араастаах.  Кими талан µп биэрэллэр? Эппиэтиир уустук.

Икки´э. Куорат оло±о-дьа´а±а сайдар хайысхатын, ханнык кыра уонна орто тэриллиилэри ³й³³н сайыннарары куорат саламтатын тустаах µлэ´иттэриттэн ордук билэр суох. Онно кыра уонна орто тэриллиилээхтэр ортолоругар кµрэстэ´ии баара кыбытыкта´ар.

¥сµ´э. Бэйэлэрэ тэриллиилээхтэри ньымаакка (коррупция) буруйдуур кыаллыбатын кэриэтэ. Бэйэ баайын ылсыы-бэрсии бобуллубат.

Мин саныахпар, сµµрбэччэ сыл устатыгар кыра уонна орто тэриллиилээхтэр атахтарыгар турар кэмнэрэ кэллэ. Онон ³р³спµµбµлµкэ, муниципалитет ³ттµттэн к³м³ биэрэ олорору тохтотор уонна кинилэри такайарга анал толорор сололоохтору суох о²орор с³п буолуо. Ол оннугар, салайынар холбо´ук, бэйэлэрин µптэринэн к³м³л³сµ´эр буонда тэринэн   сайдыахтаахтар.

 

«Хара хопто»

 

Уопсай бас билии са±ана кыра хамнастаах µлэ´иттэр «хара хопто» (черный ящик) диэн ааттаан ыйдаа±ы хамнастарыттан уоннуу солкуобайы кытты´ан, болдьо±унан ыйга биир ки´иэхэ биэрэллэрэ. Ол харчынан ки´и сыаналаах малы атыыла´ара. Быры´ыана суох иэс ылар курдук эргийэ сылдьар бэйэ и´инээ±и буонда буолара. Оччо±о   судаарыстыба та´ымынан, µлэ´ит ки´ини µс т³гµл сµµйэр оннугар, киниттэн икки  т³гµл эрэ ылар хаалыа.

Кыра уонна орто тэриллиилээхтэр сайдалларыгар анаан Саха £р³спµµбµлµкэтэ, µ³´э холобурга ахтан а´арбыт «хара хоптом» курдук эргийэ сылдьар иэскэ бэриллэр µп ситимин олохтообута бы´ыылаа±а. Ол ханна тиийбитин буолла?

Кыра уонна орто тэриллиилээхтэр ³´µргэнимэ², ха´ан ба±арар сиэрдээх буолуу айыл±анан арчыланар.

У´ук УЙБААН

12 апреля, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*