Уһук: Соруга туохханый? (Салгыыта)

14 октября, 2014 в 0:21
1-2.Уьук.Соруга туохханый-2

Баһылыгы соҕотох киһиттэн талбаттар, сокуон көҥүллээбэт. Хайдах бары Е.А.Борисовы өйүүргэ, аатыгар эрэ туруорунааччылар (спойлердар) быыбарга кыттыахтарай. Онто да суох, Э.Б.Берёзкинтэн атын хандьыдааттар биир оонньуулаах кэмиэдьийэҕэ оонньоон кыттыбыттарын, кинилэр, бэйэлэрин норуокка көрдөрүнэр (агитация) үлэлэрин ээл-дээл тэрийэн ыытыылара аһаҕастык этэр.

Киһи күлүгэ буолуу сааттаах буолбат дуо? Ханнык баҕарар туруоруммут сорук түмүгүн ситиһэргэ араас суолунан барыахха сөп. Мин эрэ суолум кырдьыктаах диир кэрэгэй толкуй. Манна сыһыаран эттэххэ, талыллар баһылык солото, төһө да ил дархан диэн аатырдар, удьуордаан барар ыраахтааҕы, хоруол, импэрээтэр, султаан былаастаммат. Быйыл талыллыахха, аныгы сырыыга талыллымыахха сөп. Ону өйдөөн, дьон тэҥинэн, сиринэн сылдьыллыахтаах.

Биирдиилээн киһи сиргэ кылгас кэмҥэ кэлэн барар, норуот үйэлэргэ олох олорор уонна кини баһылыгын талар. Онон ыытыллар бэлиитикэ норуот өйүн-санаатын иһинэн барыахтаах. Ити, норуоту инники сирдээһиҥҥэ адмресурсанан туһанан мухулуйдааһыны (быыбарга эрэ туттуллубат) туора тутан, сиэр быһыытынан буолуохтааҕын этэбин.

Холобур, сир баайын туһаҕа таһаарыы, тыа сирин сайыннарыы, кэлии үлэһит илиини туһаныы, хамнас уонна үлэҕэ төлөбүр, олорор дьиэлэри тутуу боппуруостарыгар өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар экэнэмиичэскэй бэлиитикэни сөптөөҕүнэн аахпаппын. Сыыһа диэбиппин суруйан ааҕааччы дьүүлүгэр таһаарарым, былааһы утары туруу буолбатах.

Сыана бэлиитикэтигэр Е.А.Борисовы кытары туохха сөбүлэспэппин суруйуум. Мин сыыһар буолуохпун сөп, ааҕааччы толкуйдаа, Кини эппитин хаһыттан («ЖЯ» №39, 02.10.2014 с.) уһуллум. «Товаропроизводитель устанавливает цену на свой продукт, покупатель решает, покупать или нет. Это и есть рыночная экономика, когда один может продавать по высокой цене, и это его право, а другой может по этой высокой цене покупать, потому что у него такая возможность есть. Разберитесь уже этими ценами сами», — диэн суруналыыстарга этэр.

Чахчы атыылаһар, атыылаһыннарар кыахтаах киһи этиитэ. Кинини эргийэ өрө тута сылдьааччылартан, атын дьон баарын уонна хармааннарын харчыта төһөтүн баһылык билэригэр, көрдөһөбүн, «Кыым» хаһыакка (37 №, 25.09.2014 c.) «Ыйдааҕы хамнаһыҥ төһөнүй?» диэн Диана Клепандина ыйыталаспыт суруйуутун булан аахтарыҥ. Тугу эмэ толкуйуттан уларытаарай.

Билим, үөрэтэр хайысхатыттан тутулуга суох, академическай (оннук буолуохтаах) уонна прикладной (туһаныллар) диэн икки сүһүөххэ араарыллар. Е.А.Борисов оннук буолуохтаах диэн экэнэмичэскэй билим үөрэҕинэн олус сөпкө этэр эрээри, СӨ-кэтэ буолуохтааҕынан олорор кыаҕа суоҕун билбэт дуу, норуотун аахайбат дуу? Көҥүл атыы-эргиэн сыананы бэйэтэ быһаарар (рынок регулирует цены на товар) диэн өссө оннук буолуохтааҕын этэллэр.

Ас-таҥас оҥорооччу элбэх уонна нэһилиэнньэ туһаныахтааҕын таһынан оҥорор буоллахтарына оннук буолуохтаах экэнэмичэскэй билим үөрэҕэ үлэлиир уонна ол сокуоннарынан олоруллар. Саха сиригэр ас-таҥас оҥорооччулар нэһилиэнньэни толору хааччыйар кыахтара суох уонна үйэ иһинэн туоратыллыбат быһыы. Тоҕо? Туһанааччы аҕыйаҕынан, табаары тарҕатыы эйгэтэ кыараҕаһынан, табаары оҥорууну бас билээччи (собственник) кыахтаах тэрилтэлэри аһан үлэлэппэт, барыыһа аҕыйах.

Холобурдуум. Саха этэ суох сатаммат, аһылыгын сүрүн көрүҥэ, этин-хаанын ирдэбилин толорон, сыаната үрдүгүн кэрэйбэккэ атыылаһар. Онон туһанан, сүөһү иитээччилэр эт сыанатын 400-500 солкуобайга тиэртилэр.

Нэһилиэнньэни этинэн толору хааччыйбаттарын иһин өрөспүүбүлүкэ таһыттан, атын эрэгийиэнтэн, судаарыстыбаттан киллэрэн атыылыыллар. Сыанатын олохтоох сыанаҕа тэҥнииллэр эбэтэр улгумнук атыылаары 5-10 солкуобайынан намыһах гыналлар. Түмүгэр, эт оҥоһуллар сыанатын аҕыйатарга төбөнү үлэлэтэ сатаныллыбат. Саҥа технологияны туһанарга дьулуһуу мөлтөх.

Тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ И.Слепцов, тыа сирэ оҥорбут бородууксуйатын үрдүк сыанаҕа атыылаатаҕына сайдыа диирэ баһылыкпыт санаатын салҕыыта эбит.

Табаар тиийбэт буоллаҕына, олохтоох ырыынак үрдүк сыанатын кэһии улахан буруй. Буруйга хайдах эппиэттиири ырыынак быһаарар. Тиийиммэккэ олоҕуран норуоту сүүлүктүүр көҥүлүн эмиэ ырыынак бэйэтэ көмүскүүр.
Эбии биир холобур. Быйыл оҕуруот аһын Кытайтан атыылаһан киллэрбиттэр уонна хоту улуустары толору хааччыйыахтаахтар үһү. Олохтоох оҕуруотчуттар атыылыыр сирдэрин быһа хаампыттар. Тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар бородууксуйатын батарар уонна өссө элбэҕи оҥорорго кыах биэрэн, сайыннарыы оннугар кэҕиннэрии буолбатах дуо?

Итинтэн биир кэтэх санаа үөскүүр. Дьокуускай куоракка олорор дьиэлэри кэмэ-кээмэйэ суох туттарыы мээнэҕэ сорук буолбатах, саха тыатын сирин дэриэбинэлэрин сабан, дьонун куоракка көһөрүү күргүөмнээх үлэтин далааһына эбит диэн. Саханы төрөөбүт түөлбэтигэр куораттыы олорорун, харчыланарын тэрийии хайысхатынан үлэлээһин саха норуотун сайыннарыы. Куоракка дьиэ туттараары, омуннаан эттэххэ, тыа сирин нэһилиэнньэтин аҥаара кирэдьиит хабалатыгар олорор. Ол банкыырдары тоторуу биир көрүҥэ. Бааннар ахсааннара элбэҕин ити өйдөтөр. Куоракка бас билэр дьиэлэммит дьон хаһан эрэ көһөллөрө саарбахтаммат.

Е.А.Борисов бырабыыталыстыба сүрүн дьардьамата хааларын, сололоохтор соччо уларытыллыа суохтарын уонна толорооччу былааска үлэһиттэри таларыгар бэлиитикэнэн сирдэппэккэ, киһи идэтин баһылаабытынан уонна үлэҕэ сыһыанынан ыйдарар үһү. Байыыга-тайыыга тарбачыһыы сүрүн суолдьут кэмигэр ыраас суобас уонна киһилии сиэр-майгы салайар үлэҕэ бастакы ирдэбил буолуохтаах. Ааспыт бырабыыталыстыба «доҕолоҥнообут» дьонун санатарбын көтүтүүм. Бөрө бөрөлөрдүүн улуйсар, саһыл саһылга ханыы диэн эмиэ баар.

Саҥа ил дархан, бэйэни дьаһанар судаарыстыбаннаһы биэрэн, баайы-дуолу атыылаан баран, судаарыстыба бырабыыталыстыбатыгар барылланар бырабыыталыстыба тэринэрин этэр. Сабаҕалаатахха, үлэ миэстэтин элбэтэр ини.
Санаан көрүҥ, бары үлэ оҥоһуутун, сир баайын туһаҕа таһаарыыттан саҕалаан тыа хаһаайыстыбатыгар тиийэ аахсыйалаахтар эбэтэр кэпэрээссийэлэр, уопсастыбалар дьаһайа олордохторуна, туспа бырабыыталыстыбалаахпыт, 19 министиэристибэлээхпит, 6 судаарыстыбаннай кэмитиэттээхпит, 14 кыра кэмитиэттэрдээхпит, 1 иниспиэксийэлээхпит, ону таһынан, Москваҕа, Санкт-Петербурга, Хабаровскайга бэрэстэбиитэлистибэлээхпит («ЯВ» хаһыат 19.09.2014 c, тахсыытыттан ылылынна). Итини таһынан бырабыыталыстыбабыт аҕыс солбуйааччылаах бэрэссэдээтэллээх. Туспа бырабыыталыстыбаламмакка миниистирдэр үлэлэрин сүрүннүүр премьер-миниистирдэнэр сөп этэ. Ону ааһан бүддьүөттэн үбүлэнэн үлэлиир салаалары салайыыга министиэристибэ тэриллэрэ булгуччулаах. Холобур, үөрэх, култуура, доруобуйа харыстабылын, үбү дьаһайар, бүддьүөт үбүн хомуйары барыллыыр (экономическое планирование), ыччат уонна спорт салааларыгар министиэристибэлэниэххэ сөбө. Онтон атын хайысхаларга бэйэлэрэ ассоциация, холдинг, холбоһук тэринэн салайыныахтаахтар. Хабыньыакка олорор министиэристибэ үлэһиттэринээҕэр сайдыы суолун кинилэр бэйэлэрэ ордук тобулуохтара. Хабыньыаттан мэһэйдэһэллэр эрэ. Судаарыстыба кинилэри нолуогу түһэрии ньыматын таба туттан салайыахтаах.

Мөлүйүөҥҥэ тиийбэт нэһилиэнньэлээх эрэгийиэни салайыыга диэн ааттаан бүддьүөттэн кырата суох үп ороскуоттанар. «Эрэгийиэн» диэн тылы мээнэҕэ туттубатым. Е.А.Борисов ил дарханынан талыллыаҕыттан, судаарыстыбаннастаах өрөспүүбүлүкэбит бүтэһиктээхтик симэлийиэхтээх суолга үктэммитинэн өйдөөбүт быһыым. Дьону албыннаан өрөспүүбүлүкэ аатырар кимиэхэ нааданый?

Хамнастара элбэҕин сөҕөҕүн эрэ. Тоҕо орто хамнас тэллэй курдук үүнэрин кистэлэҥин аһыым. Салайар сололоохтор хамнастара орто хамнаска тирэҕирэн ананар. Холобур, миниистир хамнаһа орто хамнастан 10 төгүл үрдүк буолуохтаах диэн курдук. Ол иһин, сир баайын хостоон туһаҕа таһаарар кэлии үлэһиттэр баһан ылар хамнастарын үөрэ-көтө орто хамнаска кыттыһыннараллар. Онон бырабыыталыстыба сололоохторун хамнаһын хамнас кыра (минимальная) кээмэйиттэн олохтоон аныыр бэрэдээги олохтуурун, министиэристибэлэр үлэлэрин хоһулуур туспа бырабыыталыстыбаны ууратан, миниистирдэр холбоһуктарын салайар бэрэссэдээтэллэнэн (премьер-министр) уонна бүддьүөт үбүлүүр экэниэмикэ хайысхаларыгар министиэристибэлэри тэрийэринэн сөп буолары саҥа ил дархантан уопсастыбаннас ирдиэхтээх. Кэтэх бас билэр сүөһүлээх дьоннор оттооһуннарын дьаһайса сатыы олорор министиэристибэ туоҕу туругурдар кыахтааҕый? Нефтяниктэр, алмаасчыттар, көмүсчүттэр о.д.а. биирдиилээн бас билиилээх уопсастыбалар бырабыыталыстыбата да суох дьаһаныахтара. Төһөнү хостуулларын ыйыппаттар.
Быыбар ааспытын кэннэ чиэһинэйдик эттэххэ, Е.А.Борисов олус толоругас буолан, сахалары сайдыы ааныгар да үҥүлүппэтэ, аны кэлэн сайыннарыа дуо? Оччоҕо, соруга туохханый?..

Бу суруйуум дьыала оҥоһуллан бүппүтүн кэнниттэн «доруоптааһын», ким эрэ халлаан куолуһута диэн түһэрэ, тэпсэ сатыа, өйдөөх хайысханан барабыт диэччилэр суолларыттан халбарыйбаттара биллэр эрээри, норуот атын санааны билиэхтээх.
Уһук УЙБААН

14 октября, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*