Уһук: Ыһыах ыһыытыгар тус санаа

23 августа, 2014 в 1:40
Парчалаахтар иьэллэр

Айбыт Аар Айыы Тойонтон, айыылартан, иччилэртэн ас тардан, уот оттон аһаталаан, Айыы Дьөһөгөй оҕото, кытыт биэ кымыһын чэлгийэ көҕөрбүт кырыс сиргэ ыһан күндүлээн, арчылыылларыгар көрдөһүү сиэрдээх туоммутун, билиҥҥи кэмҥэ судургутутан ыһыах диэн ааттыыбыт. Ыһыах ыһыыта саха омук сахалыы айылгылаах киһитэ сайын бүтүөҕүттэн, кутунан-сүрүнэн таттаран күүтэр уонна булгуччу сылдьыахтаах соҕотох чалбараҥнаах сиэрэ-туома.

Ыһыах туһунан «Кыым» хаһыакка тахсыбыт «Ыһыах дуу, ыһыах буолбатах дуу?» диэн ыйытыкка Туйаара Сиккиэр хоруйдары түмэн таһаарбыт суруйуутун ааҕан баран санаабын этэргэ соруннум.

Дьон санааларын эппит сүрүн өйдөбүллэрэ, уһар сай устата ыһыахтаан тахсабыт, дьон үлэлиир тэрилтэлэринэн, олорбут уонна олорор түөлбэлэринэн, түбэлэринэн, тэриллиилээх түмсүүлэринэн, хас хаары уулларбыттарынан наардаһан түмүллэн ыһыахтыыллар. Хомуйа тардан эттэххэ, ким сүрэҕэ суох эрэ ыһыахтаабат диэн курдук. Сорохтор ыйытыкка хоруйдуур түмүк этиилэрин кытта төрдүттэн сөбүлэспэппин. Тоҕо атыннык толкуйдуурбун ааҕааччыларга тиэрдиим.

Кый былыргы олох-дьаһах, быһыы-майгы үһүйээн, номох, үгэс буолан, уларытыллан-тэлэритиллэн, тылынан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн испитинэн, кырдьыгы булар уустуктардаах эрээри, санаа үллэстэн, анааран илдьиритиһэн син кырдьык сүнньүн булуохха сөп. Саха омук сах саҕанааҕы онобулун (история) үөрэтэр билим дарханнара атын омук кэлии дьоно ол кэмҥэ көрбүттэрин, кэпсэппиттэрин, бэйэлэрин уйулҕаларыгар сөп түбэһиннэрэн анааран сурукка тиспиттэрин кыларыйар кырдьыгынан ааҕан олоҕураллар. Хайаларын да үлэтин үрдүктүк сыаналаабыппыт иһин, килэмэн киэҥ сиргэ тарҕаһан олорор омук олоҕун барытын хабар кыаллыбата чахчы, онон кинилэр үлэлэрэ ситэриллиэхтээҕин, чопчуланыахтааҕын умнуллуо суохтаах.

Санаабын ыһыах ыһыы суолтатын, соругун хайдах өйдүүрбүн быһаарыынан саҕалыым.
Билиҥҥи көлүөнэ өйдөбүлүгэр, ыһыах былыр былыргыттан саха омук илдьэ сылдьар, сайыны көрсөр бырааһынньыгын курдук судургутук иҥмит. Ыһыах ыһыытын дьиҥнээх соругун, суолтатын, о.д.а. үгэстэри, умуннарыы, хомуньуустар баартыйаларыгар эрэ сүгүрү

Аан маҥнай Туймаада хочотугар Эллэй ыһыах ыспыта үһү дэнэр. Элбэх дьону мунньан, түһүлгэлээн ыһыах ыһыытын тэрийбитэ буолуон сөп. Ол эрээри ыһыах ыһыытын үгэһэ онтон саҕаламмыта диир тутах. Ыһыах саха омук быһыытынан тэриллэн итэҕэллэниэҕиттэн, холобур, татаардарга — сабантуй, бүрээттэргэ — сурхарбан о.д.а. омуктар итэҕэллэрин үөрэн-көтөн бэлиэтииллэрин кэриэтэ, үгэскэ кубулуйбут, сылын аайы ыытыллар айылҕаҕа сүгүрүйүү сиэрэ-туома буоларынан сабаҕалыыбын.

Ыһыах ыһыыта малааһын да, чалбараҥ да буолбатах. Малааһын диэн дьон түмсэн, кими-тугу эмэ үөрэн-көтөн, уруйдаан-айхаллаан, ас тардан бэлиэтээн аһарар түгэннэрэ, оттон чалбараҥ — дьон үөрүүлэрин бэлиэтээн уонна үллэстэн толору астаах сандалы (остуол) тула олорон аһааһыннара ааттаныллар буолуохтаахтар. Ыһыах ыһыыта саха омук айылҕа күүстэригэр сүгүрүйэр итэҕэлин муҥур үрдүк, чыпчаал суолталаах сиэрэ-туома диэн өссө төгүл тоһоҕолоон этиим.

Ыһыах ыһыытын маҥнайгы олоҕо, сахалар үйэлэргэ илдьэ сылдьар Дьөһөгөй айыы арчыһыттаах сылгыга сүгүрүйүү диир оруннаах. Тоҕо диэтэххэ, билиҥҥэ диэри илдьэ сылдьыллар, булгуччу толоруллуохтаах сиэр-туом, түһүлгэлээн олорон кытыт биэ үүтүттэн оҥоһуллубут, кырылыы кыынньа сиппит кымыһы иһии буолар. Ону таһынан, Аар Айыы Тойонтон, айыылартан, иччилэртэн арчылыылларын, көмүскэллэрин көрдөһүү туомугар түһүлгэҕэ иһиллиэхтээх кымыстан күөх кырыска, күн тахсар сириттэн саҕалаан, күн сырыытын батыһа, эргиччи, сандаарыччы ыһыллыахтааҕа сылгыттан эмиэ ситимнээх. Ситэри эттэххэ, сахалар ханнык баҕарар эргийиилээх сиэри-туому толороллоругар күнү батыһа эргийии оҥороллор. Ити күн киһи олоҕор ордук суолталааҕын билинии.

Сахалар тымныы, кытаанах тыыннаах дойдуга кэлиэхтэриттэн ыһыах суолтата, соргуга ордук дириҥ ис хоһоонноох булгуччулаахтык толоруллар сиэргэ-туомҥа кубулуйбутун сабаҕалыахха сөп.
Саха киһитин олоҕун туруктаныытын сүрүнэ уһун тымныы кыһыны этэҥҥэ туорааһына буоларын мөккүһүөххэ сатаммат. Сэттэ ый хаарынан бүрүллэн сыттар тымныы кыһыннаах сиргэ саха олоҕун-дьаһаҕын оҥостор дьарыгынан сылгы, ынах иитиитин кытта бултааһын этэ. Былыр да, быйыл да ынах сүөһүнү тымныы кэмнэргэ хотоҥҥо баайан туран, сайын хаһааныллыбыт отунан аһатыллар. Сылгы тымныы өрөгөйдүүр ыйдарыгар уонна саас биэ төрүүр кэмигэр отунан эбии аһаталлар. Онон, сүөһү иитиитинэн дьарыктанар сахаҕа сайын от оттооһун олоҕун туруктуохтаах сүрүн үлэтэ. От оттоон хаһааныы аҥаардас киһи сүрэҕин-бэлэһин ууран туран үлэлиириттэн тутулуктаммат. Улуу айааччы, айылҕа орооһуута сүрүн быһаарар суолталаах. Холобур, от куһаҕаннык үүнэр кураан дьыллара эбэтэр хараҕын көрбөккө ардыыр, уу-айаан кэмнэрэ буолааччылар. Сир-дойду хаарынан бүрүллэ сыттаҕына сайын хаһааммыккыттан ураты эбии от булар сир суоҕа өйдөнөр. Билиҥҥи курдук Амур сириттэн таптаабыт кэмҥэр уонна көлөҕүнэн тиэнэн аҕалыллыбат кэмнэргэ дьыл сайыҥҥы кэмэ хайдах буолара саха олоҕун уйгутун таһымын быһаарара. Онон, кыстыгы туораан күөххэ үктэнии уонна хайдах сайын кэлэрэ саха омукка түмүгү аахтар, кэлэри барылланар кэрчик кэмэ, саас сайынныын алтыһыыта, сахалыы саҥа дьыл үүнүүтэ буолара.

Саха саҥа дьыла, хонук сырдык кэмэ саамай уһуур, күн саҕахтан муҥутаан үөһэ тахсарыгар саҕаланара, билигин да оннук. Ол аата, күлүк муҥутаан кылгыыр, күн сахаҕа саамай чугаһыыр кэмэ. Сахалар айылҕа ити бэлиэ көстүүлэрин билэн саҥа дьыл саҕаланыытынан, билиҥҥи күн-дьыл ааҕыытынан бэс ыйын 20-тэн 25-гэр диэри, ааҕаллара уонна ыһыах ыһаллара диэн анаарыахха сөп.

Ити кэмҥэ, билим үөрэтэринэн, күн тардан тутар күүһэ, сир киниэхэ хайыспыт чугас иэнигэр ордук улахан, оттон сир бэйэтигэр тардар күүһэ ол кэриҥинэн күүһүрэр. Сир тардар күүһэ улахана, кырата (магнетизм земли) тыынар тыыннаах туругар улахан быһаарар кэриҥнээх, ордук киһи этигэр-сиинигэр дьайыыта. Биллэрин курдук, тыынар тыыннаах (клеточные тела) ис оҥоһуута төһөнөн уустук да, оччонон айылҕа дьайыытын ылыныытын эридьиэһэ улаатар. Ону, киһи этин-сиинин туруга дьыл кэмнэриттэн уларыйарыттан билэр. Ордук кыһын уонна сайын сир тардыыта биллэрдик араастаһар. Өбүгэлэрбит, билим хараҕынан да көрдөххө, ыһыах ыһар кэми сыыһа талбатахтар эбит.

Билиҥҥи саха дьоно ыам ыйын ортотуттан от ыйын ортотугар диэри ыһыах ыһаллара күннээҕи олоххо көстөр кырдьык. Күн биһиэхэ чугаһыыр кэмиттэн эрдэ эбэтэр хойутаан ыһыах ыһыытын сиэрин-туомун үгэс быһыытынан, чопчу толорбут да иһин, киһиэхэ туһата кыра. Тоҕо?

Үөһэ этэн аһарбыт тардыһыым күүстэрэ, муҥутаан улаатар кэмнэригэр тыынар тыыннааҕы эттик быһыытынан туруктуур килиэккэлэр таһыттан дьайыы күүстэри ылыналлара улаатар, сахалыы эттэххэ, киһи этэ-сиинэ аһыллар. Оттон ханнык баҕарар сиэр-туом толоруута киһи бэйэтин өйүн-санаатын итэҕэниитэ, сааһыланыыта (самоутверждение) буоларынан, өйгө дьайыныы эт-хаан аһыллыбыт кэмигэр ордук ситиһиилэнэр. Итиннэ олоҕурдахха, ыһыах ыһыытын сиэрин-туомун эрдэлээн эбэтэр хойутаан толоруу соругун сиппэт эрээри, туом толоруута, ханнык кэмҥэ ыытылларыттан тутулуга суох, сүргэни көтөҕөр, өйү-санааны сааһылыыр уйулҕаҕа дьайыыта киһиэхэ тиийэрэ саарбахтаммат.

Киһи, киниэхэ айылҕа таһыттан дьайар күүстэригэр орооһор кыаҕа суох буолан, сүгүрүйэр. Таарыйа этэн аһардахха, ыһыах ыһыытыгар «алгыс» диэн ааттаан сиэри-туому толоруу төрдүттэн сыыһа, ыһыах ыһыытын сүрүн соругар сөп түбэспэт. Айылҕа киһиэхэ дьайар күүстэрэ алҕаабаттар, кинилэр киһиттэн тутулуга суох бааллар. Дьайааччы, дьаһайааччы алҕаабат, арчылыахтарын сөп. £ссө кырдьыгы эттэххэ, тутулуктуур, халбаҥнаабат ирдэбиллэри туруорар. Онтун уларыппатыгар, халбаҥнаппатыгар көрдөһүллэр. Холобур, сирбитин эргийэ сабар салгыммытыгар мөлүйүөнүнэн аргыстары таһааран ыыттахпытына, күн сири тардар күүһэ, тардар эттигин сабардама улаатан, физика билимэ этэринэн, сөп түбэһиэ суоҕун сөп курдук. Оттон, күн сири тутар күүһүттэн аккаастаннаҕына, ханна көтөбүт, хайдах буолабыт? Дьэ, ол иһин киһи үөһээ күүстэртэн арчы, көмүскэл көрдүүр.

Саха омук үөһээ күүстэртэн көмүскэл көрдүүр сиэрин-туомун ыһыах ыһан толорор. Айылҕа күүстэригэр сүгүрүйэн арчы, көмүскэл көрдөһүү сиэрин-туомун Дьокуускай куорат уонна улуустар кииннэрин олохтоохторо эрэ толороллоругар көҥүл биэриэххэ сөбүн курдук толкуйдуур, ол санааны дьон-сэргэ өйүгэр киллэрэ сатааһын ыһыах ыһыытын суолтатын кэһии. Ыһыах ыһыытын суолтата, мин өйдүүрбүнэн, айылҕа күүстэрин билинэр уонна онно сүгүрүйэр, ол аата, Айбыт Аар Айыы Тойон итэҕэллээх саха саҥа дьылын көрсө толорор сиэрэ-туома. Ити сиэри-туому киһи соҕотоҕун ыраах бултуу-алтыы сылдьан толоруон сөп. Ол эрээри ыһыах ыһыытын сүрүн соруга, үөһэ эппитим курдук, өйү-санааны сааһыланыы, үтүөҕэ-мааныга итэҕэтинии буоларынан түмсэн, түһүлгэлээн сиэри-туому толоруу киһи уйулҕатыгар ордук күүскэ дьайар.

Төһө да «цивилизация» диэн ааттыыр киһи аймах олоҕо-дьаһаҕа сайдан истэр, ол ускайыгар сөп түбэһэн, өбүгэлэртэн илдьэ сылдьыллар омук быһыытынан уратылары кэрэһилиир сиэрдэр-туомнар анал соруктарын уларытар төрдүттэн сыыһа. Холобур, киин куораппытыгар «Туймаада ыһыаҕа», улуус кииннэригэр — түмүк ыһыахтар, «Ыччат ыһыаҕа», «Олоҥхо ыһыаҕа» о.д.а. диэн ааттаталаан ыһар ыһыахтарбыт сиэр-туом толоруутун сүрүн соругунан ситэри оҥорботтор, аныгылыы эттэххэ, «шоу» курдук ыытыллаллар. Ырыа-тойук, испэктээк көрүүтүгэр кубулуйдулар. Ыһыах ыһыытын сүрүн сиэрдэрин-туомнарын толоруу кэнниттэн эрэ ыһыахчыт үөһээ күүстэргэ сүгүрүйэн, ытык иэһин толорбутуттан, этэ-сиинэ, сүрэ-кута, айылгыта, ис дууһата чэпчээһинин үөрүүтүн чалбараҥа тэриллиэхтээх.

Дьон үөрүүтүн-көтүүтүн көҕүлүүр оонньуулары, күрэхтэри, кинилэри аралдьытар кэнсиэртэри, онтон да атын тэрээһиннэри ыытары утарыахха сатаммат, олору эрэ өрө тутан, үлүһүйүү уонна холобур, «Олоҥхо ыһыаҕа» диэн тиэмэлээн, бэлиэ кэрчик кэмнэри бэлиэтээн ыһыах ыһары сыыһанан ааҕабын.

Ыһыах ыһыытын биир сүрүн сиэрэ-туома оһуохай үҥкүүтэ буолуохтаах. Оһуохай ыһыах ыһыытын сиэрэ-туома буоларын ааһан, бэйэтэ дириҥ өйдөбүллээх, киэҥ ис хоһоонноох, туспа философиялаах саха омук култууратын биир сүдү хайысхата диим. Оһуохайдаабат ыһыахчыт ыһыахчыт буолбатах. Оттон биһиэхэ, оһуохай түһүлгэтэ ханнык да аралдьытар тэрээһиннэртэн аҕыйах киһилээх, үҥкүүһүттэрдээх буолар.
Урут, хомуньуустар баартыйалара баһылыы-көһүлүү илигинэ өбүгэлэр үгэстэрин тутуһан хайдах ыһыах ыһалларын туһунан, ол кэмнэр туоһулара, эбэм кэпсиириттэн аҕыйах тылы этэн аһарыым.

Сахалар түөлбэлээн олорор сирдэригэр кыахтаах баай киһи ыһыах ыһыытын ыҥырара уонна иһэр кымыһы, чалбараҥар аһы-үөлүү ол киһи бэйэтэ тэрийэрэ уонна уйунара үһү. Ыһыах ыһарга айыылары, иччилэри аһатыы диэн ааттаан биир кытыты идэһэлэнэрэ уонна онон ыһыах дьонун аһатара, мүһэлэрин күрэхтэһии кыайыылаахатыгар туттартыыр эбит. Ити өйдөбүлэ, Аар Айыы тойону, Айыылары, иччилэри кытта асаһыы диэн буолуохттаах. Ат сүүрдүүтүгэр, сахалыы күрэх оонньууларыгар ыҥырыллыбыттар түөлбэнэн, түбэнэн эбэтэр ийэ-аҕа ууһунан бэйэлэрин аттарын, бөҕө, быһый дьоннорун илдьэ кэлэн күрэхтэһиннэрэн аат былдьаһаллара үһү. Айылҕа айан биэрбитигэр муҥура суох сүгүрүйэллэрин туоһу холобурунан, үҥкүү тыла этээччилэри күрэхтэһиннэрбэттэрин, көрүөххэ сөп. Бастыҥ этээччини түһүлгэтэ киэҥинэн, уһуннук уонна ылбаҕайдык хоһуйан этэринэн, дьон сэргээһинин аттаран көрөн ыһыах ыһыытын бас киһитэ, ыҥырбыт быһаарара эбит. Кырдьык даҕаны, тыл улуу күүһүн ааҕыстахха, тылынан бэрдэрбит дьоҕурдаахтар сирэй эн-мин диэн күрэхтэһиилэрэ бэрт былдьаһыыга кубулуйан сүлүһүннээх сүөргүлэһэр тыллар этиллэн, ыһыахтааччылар өйдөрүн-санааларын булкуйуон сөп. Ону, тыл илбистиир күүстээҕин билэн, тылынан күрэхтэһиини ыыппаттара буолуохтаах. Быйылгы Туймаада ыһыаҕар үҥкүү тыла этээччилэри күрэхтэһиннэрбэтэхтэрин сэргии санаатым.
Дьэ ити курдук, өбүгэлэрбит киһи сүрүн-кутун туруктуур үтүө үгэстэрин тилиннэрэн, билиҥҥи кэмҥэ сөп түбэһиннэрэн, олоххо киллэрэн иһэрбит омук быһыытынан ааппытын үрдэтэр. 70-ча сыллаах Сэбиэттэр былаастарын кэлтэччи соҥнообут өйдөтүү үлэлэрин иитин иһиттэн тахсар олус түргэн буолбатах. Оттон хапытаал баһылаабыт кэминээҕи көлүөнэ өбүгэлэрбит үгэстэри ситэ билбэттэр. Онон, сатаатар ыһыах ыһыытын дьардьама барылын анал министиэристибэ оҥорторон сурукка тистэрдэр, ыһыах ыһааччылар сиэри-туому арыый аматык толоруо этилэр уонна кэнэҕэскигэ кэһии буолуо этэ. Ыһыаҕы ыһыы элбэҕин сүөргүлүү саныыр сиэри таһынан, төһөнөн элбэх ыһыах ыһыллар да, оччонон хабар киһитин ахсаана элбиир. Өйү-санааны үчүгэйгэ дьулуһуунан сааһыланыы куһаҕан өрүттээх буолуон сатаммат.
Мин санаам итинник.
Уһук УЙБААН

23 августа, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*