Хаарчаана

14 февраля, 2014 в 23:41
Хаарчаана

Бµгµн муус устар 10 кµнэ. Кµнµттэн эрэ сылтаан µґµі, Буобулля хара сарсыардаттан хайдах эрэ буолан хаалла. Ґлэ да тахсыа суох, оттон бэйэлээх бэйэтин дьиэтигэр бµгµн ба±ас бµгэр санаата суох. Инньэ сэттэ сыл ааста да, санаатыттан кини арахпат, ійµттэн кини тахсыбат, сµрэ±иттэн кини сµппэт. Ол туґугар тугу-тугу оІорбото±ой, туохха-туохха тиксибэтэ±эй. Ол туґуттан оло±о бµтµннµµтэ да огдолуйа сыспыта.

Бµгµн Хаарчаана тіріібµт кµнэ. Хайа улууска баарын, номнуо ыал ийэтэ буолан олорорун кини истэн билэр. Бµгµн Буобулля (кыра эрдэ±иттэн иІэн хаалбыт аата хаґааІІа диэри сылдьыа эбитэ буолла) бэйэтэ сµµрбэ биирэ, оттон оччолорго, саІа билсэллэрин са±ана Хаарчаана сµµрбэ биирэ этэ. Билигин бэйэтин сиппит-хоппут, олох аґыытын-ньулуунун амсайбалаабыт, эІин эндирин эт бэйэтинэн билбит са±а сананар. Оччолорго Хаарчаана  эмиэ бу курдук бэйэтин сананара буолуо дуо?

Хаарчаана Ити ааты кистээн саІа таґааран ааттаата±ына, ылла да санаатын хоту, сµрэ±э сирдиирин хоту атах балай баран хаалыан ба±арталыыр. Бэйэтинээ±эр икки сылынан балыс, олох о±отук санаалаах ойо±о кыыс онно туорайдаґыыґы дуо. Арай, икки сыллата кыракый кыыс о±олоро билиІІитэ кинини туталлар, атах балай буолуохтаа±ар, ханна да, бэтэрэнэн да харыс са±аны халбарыппаттар.

Киниэхэ барыта эрдэ са±аламмыта. Букатын кыра да сылдьан, атын о±олордоо±ор оттомноо±унан, боччумнаа±ынан ойуччу турара. Эт-хаан да іттµнэн эрдэ сайдыбыта быґыылаа±а. Аанньаран, кыра кылаастарга сырытта±ына улахан кыргыттар харахтарын хатыахтара, µтэн-анньан кірµіхтэрэ дуо. Билигин санаата±ына, кыра да сылдьан, син быччыІнардаах, кыахтаах курдуга. Номнуо сµµрбэ биирэ, сµµрбэ биирэ эрэ дуу — саас барытын быґаарбат, киґитэ кимэ, хайда±а билэр буолла±а. Киґиргиир диэхтэрэ гынан баран, оччоттон бачча±а диэри кыыс бі±інµ аймаан кэллэ±э. Оннук бэрпин дэммэт эрээри, то±о эрэ кыыс аймах чуо кинини таба кірір, сµрэ±ин сµµйтэрэр, бэйэлээх бэйэтин туран биэрэр. Оттон Буобулля уол сµрэ±эр со±отох кини эрэ — хаарыан кыыґа Хаарчааната.

Кини сµµрбэ биирдээ±эр са±аламмыта диир да, адьас кыра сырытта±ына ол улахан кыыс киниэхэ хара±ын хатыыр курдук этэ. Буобуллялаах саІастарын балта этэ буолла±а. Аймахтыылар сылдьыґаллара, хардарыта ыалдьыттаґаллара кэмнээх буолуо дуо. Биир оннук остуолга кыракый Буобулля Хаарчаананы маІнай кірбµт эбит. Ким омуолуо, ким саарбахтыа, ол эрээри уол о±о кістір кірµІэ хачаайы, кыра, о±отук буолбутун да иґин, кыыс аймахха хара±а хатанар. Ситэри ійдіібітір да, талыы таґаа±а курдаттыы тардыстар эбит ээ. Оттон Хаарчаана киґи эрэ хара±а хатаныах барахсана этэ. АІаардас ис-иґиттэн сырдыыр кылдьыылаах киэІ хара±а абылыыр атын уоттаа±а. Кыламан быыґынан кынчайар кэрэ кыыс ама кыракый уолу атыттартан арааран, улахаттартан ордорон ылбыта буолуо дуо диэххэ айылаах. Кини ол маІнай кірірµгэр то±ус эрэ саастаа±а эбээт.

Биир туох эрэ бырааґынньыгар, ол саІаґын аа±ар, Хаарчаана кинини ааґан истэ±инэ илиититтэн тутан ылан баран:

— Кэл эрэ, манна. Ким диэІІиний? — диэн ыйыппыта.

— Буобулля диэммин, — о±о хап-сабар хардарар.

— Хас саастааххыный?

— То±ус.

— Ээ Кыра ба±айы эбиккин дии. Улахан курдук кісті±µн дии. Уон µстээх эІин уол курдуккун дии.

— Аа — дэлби долгуйан хаалбытын бу курдук ійдµµр.

Ол илиититтэн тутан ылбыта, хайдах эрэ нарынын эчи. «Кэл эрэ» — диэн ыллаан эрэр курдук эппитэ уратытык иґиллибитэ. Оччолорго Хаарчаана іссі оскуола±а µірэнэр буолла±а. Уон биирис кылааска.

Ол кэнниттэн уон иккитигэр сылдьан Хаарчаананы кірбµтэ. Эмиэ бырааґынньык буолла. Улахан остуол тардыбыттар. Онно олорор этэ. Кэпсэтэрин кэпсэппэтэхтэрэ. Кіннірµ кірірі Кыыс.

Онтон син сотору-сотору аймахтарыгар кірсір буолбуттара. Кэпсэтэллэрэ эІин.

—Оо, тµргэнник улааппыккын, — эІин диирэ.

Хаарчаана уІуо±унан кыыска син уґун этэ. Буобулля улаатарын са±ана тэІ курдуктара. Киниттэн уґаамаары дуу, хобулук эІин кэтээччитэ суох. Тµіс диэтэххэ тµіс, биил диэтэххэ биил, быґыы-таґаа мааны. Биитэр сібµлµµр буолан дуу, Хаарчаана кини хара±ар саха кэрэ кыыґын идеала, эталона курдук кістірі. Киниэхэ кырааска эІин наадата да суо±а, бэйэтинэн айыл±аттан кэрэ этэ. Оттон оІоґунна±ына, олохтуун да модель курдуга. Сып-сырдык, хаар курдук ыраас сэбэрэлээх кыыс. КугастыІы батта±ын ыґан, бу долгулдьуйан ааста±ына, киґи барыта да ымсыыра, ытыгылыы кірµіх курдук кыыґа.

Кµн-дьыл биллибэтинэн ааґара. Буобулля бэйэтэ да ол кэми тиэтэтиэн ба±арара. Ыллаан эрэр курдук эІээркэй куолас, кыратык энньэ±эр со±ус буолан баран, кэрэтин кэпсии сылдьар ньылтаа маІан сирэй, сырдык-ыраас сэбэрэ уол ійµн-сµрэ±ин сµµйдэр сµµйэн, ыллардар ылларан испитэ. Биитэр хара маІнайгыттан хам ылларбыта эбитэ дуу? Букатыннаахтык уонна хаґан да умнубаттык, сµр кµµскэ уонна ыарыылаахтык Ситтэрбэт кэрэ, со±отох сулус диэн оччолорго, ба±ар билигин да±аны буолуо, кини — Хаарчаана этэ.

 Ол аймахтарыгар наар сылдьан, хонон-іріін тахсара. Кэмниэ-кэнэ±эс Буобулля уон тµірдµн туолбута. Хаарчаананы ыраахтан кірі-кірі, санаа ыаґа±а, сµрэх кистэлэІэ эрэ гынара. Утуйаары сытан, хара±ар кинини оІорон кірірі. Јссі да илэ билэ илик суолларын кинини эрэ кытары гыммыттыы, санаатыгар бииргэ буолара

Кини эрэ µґµі, тастыІ быраата Јлµіскэ эмиэ ол Хаарчаана±а хара±ын хатаабыт этэ. Ол сылдьан ійдіібµтэ, Хаарчаана кини диэки дьикти ба±айытык кірµтэлиир буолбута. Кірін баран олорор буолар биитэр кірі-кірі кірбіті±і буолар. Биирдэ Хаарчаана хаайан хаартылаабыттара. Онтон ыла ол-бу остуол оонньууларын бииргэ оонньуур идэлэммиттэрэ. Оннук сылта±ыран, тµµнµ быґа сарсыарда алта±а диэри олороллоро. ТастыІ быраата, убайа эІин буолан. Ыал ийэтэ тахсан: «УтуйуІ эрэ, хайдах буоллугут?!» — диэ±эр диэри.

Биирдэ ал±аска эдьиий диэбитигэр: «То±о итинник диигин? Мин эйиэхэ эдьий буолбатахпын», — диэн іґµргэммит курдук буолбута. Онтон, арай, кыыс кини диэки кір да кір.

— Наґаа кірµмэ эрэ.

— Ґчµгэй ба±айы уолгун дии.

ТастыІ убайа биир кµн хаата±а Харчаананы илдьэ барыахха диэн тыл кітіхпµтэ. Онно тиийэн пивкалыыллар эІин. Хаарчаана Буобулляны кірін баран олорор. Убайа аах ма±аґыыІІа тахсыбыт кэмнэригэр кыыс этэр:

— Хараххын симэ±ин?

— Хайаары гына±ын?

— Хараххын сим ээ, билиэІ оччо±о.

Симэн баран хара±ын аспыта — сыллаан а±ай эрэр эбит. Иккиэн кыбыстан хаалаллар. Сарсыныгар били тастыІ убайыгар ону кэпсиир.

— Бэ±эґээ миигин Хаарчаана сыллаабыта.

— Эс, гони гына±ын дуо?! — убайа ілі сыґар.

Кини хас эмэ сылы быґа Хаарчаананы таптаабыт эбит. Эн кэллэ кэлээт шанстаґа±ын дуо эІин диир.

— Хайдах ол? — арыый уоскуйан баран убайа сураґар.

— Билбэтим, арааґа кини миигин астынар быґыылаах.

Убайа айманан туран кэлэр, бэл ытыахча. Ол иґин:

 — Баран хайаа ээ, быґаарыс, эйигин кытта саастыы дии, — диир убайыгар Буобулля.

Онто сарсыныгар Хаарчаана±а таптыырын эппитин, Буобулляны хас да сыл буоллун, улаатарын кэтэґиэм диэн биирэ саайбыт. Ону истэн баран, сµрэ±э бип-битигирэс буолбут Буобулля уол.

Кинилэр олбуордарыгар массыына бі±іті наар баар буолаччы. Хаарчаана массыына±а олороро. Онно уолчаан киирэн кэлэр. Уураґан киирэн бараллар. Кыыс: «Сылдьыахха», — диэн урутунан тыл кіті±ір. Кыбыстан хаалан баран, уол тугу да саІарбат. Уол кулгаа±ыттан эІин сыллаан, букатын уулларан кэбиґэр. Барыах-кэлиэх сирэ суох буолар. Уураґа олорон кыыс:

— Наа, наґаа µчµгэйдик уураґар эбиккин дии, — диэн іссі тэбиэґирдэн биэрэр.

Барыта аан бастаан, кэрэтэ бытаан уонна дьонтон чып-кистээн Уол маІнай кыыс кэрэтин иґигэр іссі эбии кэрэтин арыйар, оттон кыыска эмиэ аан маІнай буолан соґуппута Ол аата бу тухары Хаарчааната кинини кэтэґэ сылдьыбыт буолла±а. Онтон ыла тµгэн кіґµннэ да, таптаґар буолбуттара.  Биир сайыны быґа таптал уотугар куустарбыттара, тугу барытын умнубуттара.

— Кимиэхэ да кэпсээйэ±ин, — кыыс кірдіґір.

Суох буолла±а дии, хайаан кини кэпсии сылдьыай. Буобулля уон тµірдэ, Хаарчаана сµµрбэ биирэ Дьон ійдµі суо±а. Оттон уол ыксары ылларан, ірµµ бииргэ буолуохтарын ыралыыр. Оскуоланы бµтэрдэ±инэ бииргэ олоруохпут эІин дэґэн, инникилэрин торумнууллар.

— Эн то±о кыра±ыный?! — дии-дии Хаарчаана хаста да ытаабыта.

Буруйа киниэнэ сааґа кыратыгар, Хаарчаана±а ханыылыы буолбатыгар. Онтон бэйэтэ сыыстарбыта. «Азия о±олоро» кэмигэр атын кыыстыын быстах алтыспытын Хаарчаана билэн кэбиґэр. Онтон сылтаан дуу, туохтан эрэ атынтан дуу, кыыс тэйэн киирэн барбыта.

Билигин санаата±ына, ба±ар, уол дьоно туох эрэ диэн тэйиппиттэрэ буолуо. Уолбут, о±о сµрэ±ин хайытыма диэн. Сылдьан эрэ кэпсэппэт буолан хаалбыта. Буобулля били быстах кэмІэ билсибит кыыґын туґуттан диирэ, мэлдьи кэпсэтэ, быґаарса сатыыра. Бар диэбитин кэннэ тахсан баран, санаата алдьанан, тугу да гыныан билиминэ иннин хоту испитэ. Ытаабыта. Онтон тіттірµ элээрдэн тиийэн, сыллаабыта-уураабыта. «Барыаххын наада» дии-дии кыыс эмиэ ытаабыта.

Онно Буобулля тібі±і о±устарбыт курдук буолбута. Тапталтан эрэ буолбатах, олохтон, дьонтон, туохтан барытыттан кэлэйбитэ. Сити тµгэнтэн ыла оло±о тиэрэ эргийбитэ, туох да аны наадата суох курдук буолбута. Бэйэтин ыытынан кэбиспитэ. Били бэрт бэйэлээх о±о майгыта-сигилитэ тосту уларыйбыта. Сэттэ оскуоланы уларыта сылдьан µірэнэр, баарга баппат бардам, дохсун, харса суох уолга кубулуйбута. Эмискэ.

Туох баар µчµгэй да, куґа±ан да бу сиргэ баттахтаах аймах туґуттан буоларын кини бэйэтинэн арыйда±а. Биир сыл кэриІэ буолан баран, Хаарчаана: «Тугу дьаабылана сылдьа±ын?! Ґірэниэххин эІин», — диэн дьарыйа-дьайа сатаабыта. Јґіс бэйэлээх ону истииґи дуо, тіттірµтµн оІорор буолла±а. Эмиэ дэлби ытаабыта. Сµрэ±эр ыттарбыт ыччат уйана чугас буолар эбит.

Соруйан буолуо, Хаарчаана бииргэ тіріібµт балтын, этэргэ дылы, тиэмэлээн кэбиспитэ. Эмиэ эдьиийин курдук µчµгэйкээн бэйэлээх эрээри, харатыІы кыыс этэ. Хаарчаананы солбуйар кэлииґи дуо, таах, мээнэ быґыыланыы этэ. Ґірэххэ туттарса кэлбит кыыс буолла±а. Эдьиийгин кытта хоонньоспутум диэн этэн кэбиспитэ. Истэн баран, кыыс о±о ілі сыспыта.

Хаарчаанаттан сылтаан гитаранан оонньуур буолбута. Ырыа — дууґа ымыыта, эмчитэ диэн сіпкі этэллэр. «Гитаранан сатаан оонньуугун дуо?» — диэн ыйыппыттаа±а. Онтон ыла гитара±а охтубута.

Кэлин били урууларыгар сырытта да, Хаарчаана хаартыскатын кып гыннарар идэлэммитэ. Альбомтан. КэлиІІитин хаартыскаттан эрэ билэр буолла±а. Кыыс ыран, хара±а іссі кэІээн хаалбыт курдуга. Хаартыскаттан да кини диэки ыйыппыттыы кіріргі дылыта. Оттон дэІІэ илэ кірсµтэхтэринэ хара±ын куоттара охсоро.

Ити кыыс Буобулля сµрэ±ин алдьаппыта, уолу ытаппыта, барар-кэлэр, µµнэр-сайдар суолун бµілµµ тµспµтэ. ДьиІинэн, быґаарса сатаабыта эрээри, оччо айылаах таптыыр буолан дуу, утары кірін туран саІатыттан матара, олох сатаан саІарбат буолан хаалара. Хаарчаана: «То±о итинникиний?!» — диэ да диэ буолбута. Тугу этэрин ким билиэ баарай. БилиІІэ диэри билбэт то±о кыыс киниттэн эмискэ тэйбитин. Оттон ол тµгэІІэ біті бэрдэрэн, сылааґына быґаарсыбата±а. Ким эрэ туораттан дьайда ини. Арахсыахха диэбитигэр ол тµµнµ быґа ытаабыта. Арахсыахха диэн тымныы тылы быра±аат, оронугар тиийэн сытынан кэбиспитэ. Уол ытыы-ытыы аттыгар тиийэн: «Эйигин оло±ум устата син биир таптыа±ым, син биир кэлэ туруо±ум, эйигин хаґан да умнуом суо±а», — диэн дууґатын арыйбыта. Истиэнэ диэки хайыґан, ойо±оґунан сытар кыыс онно хамнаабата±а да±аны. Ол тµµн уолга уґуна, ытыы-ытыы утуйбакка сыттахха.

Хаарчаана кыыс кини эрэ буолбатах, Буобулля убайын сµрэ±ин эмиэ алдьатта±а. Биир кыыс туґуттан икки уол оло±о алдьанна±а. Эмиэ да барытыгар, кэлин буолбут соччото суох суолларга кыыґы буруйдуу саныыр. «Арай, Хаарчаананы таптаабата±ым эбитэ буоллар, барыта атын суолунан барыа этэ», — диэн билинэр. Бииргэ буолуох этилэр, дьол іссі биир ырыатын айыа этилэр. ХайыаІый, олох сокуона тыйыс, дьыл±а хаан ыйаа±а дьэбир.

Хаарчаана кэнниттэн дійбµт курдук сылдьымалаан баран, тµґµнэн кэбистэ±э. Кыыстан кэґэйбит уол аанньа буолуо дуо, сылдьыахха эрэ диэн сылдьар, барытын соруйан, куґа±ан іттµгэр эргитэр. Ґірэх эІин олох да умнуллубута. Дьонун кытары тапсыбат буолбута. Ийэлээх а±ата кинини кэмигэр ійдіібітіхтірі, итэ±эйбэтэхтэрэ уолу іссі ісіґµннэрбитэ. Куорат оскуолатын кэрийтэрэ сатаан баран, улууска ыыппыттара. Онно тиийэн букатын да тиэрэ суолга µктэнэ сыспыта. Тугу гыммыта барыта Хаарчаана±а харда курдуга.

То±о кыыс эмискэ тэйбитэ буолуой диэн ыйытык билиІІэ диэри ыйанан турар. Оскуола о±отун сµрэ±ин хайытыма диэн, бука, ким эрэ аймахтарыттан кыттыспыта буолуо диэн бµтэйдии таайар. Дьон киэниттэн туох эрэ атыннаах буолла да, утары тураллар. Сыыґалаах сыґыан диэн дьаралыктаан кэбистилэр да бµтµµкэтэ. О±о да то±о дьиІнээхтии, кµµскэ таптыа суохтаа±ый? Кини уон тµіртээ±э, кыыс сµµрбэ биирдээ±э дьон хара±ын аалла±а.

Билигин кини бэйэтэ сµµрбэ биирдээх. Хаарчаананы, дьэ, ситэн ылбыт бадахтаах. Оттон эн улаатаргын кэтэґиэм диэбит кэрэ кыыс атын киґи киэнэ буолан олорор. Ханнык улууска баарын Буобулля билэр. Кэргэнэ спорка сыґыаннаах со±ус, бэрт киэптээбит ыччат этэ. Онтун кытары билэр.

То±о Хаарчаана тэйбитэй? Бµгµн да ону билиэн, саатар хаґыат ніІµі іссі да умна илик кыыґыгар барытын билиниэн ба±арар. «Туймаада уоттарыгар» маІнайгы тапталын остуоруйатын итэ±эйэр. Оттон мин Буобулляны бэйэтин итэ±эйэбин, сааґын урутаан иґэр уол тугу туойбутун барытын тиґэн иґэбин. Уол гитараны ылан, маІнай сэрэммиттии биир-биир струналары таарыйталыыр, онтон тарбахтара урут сатыылларын санаан, хайа эрэ ырыа алыптаах дор±ооннорун таґааран бараллар. Ыллаґан барыахпын, соруйан гыммыт курдук, ійбір биир да ырыа тыла киирбэт. «Хаарчаана барахсан хаамта±а» диэн хаґааІІы эрэ ырыаны, арай, ійдµµ биэрэбин. Атын кыыстаах, атын олохтоох уол уруккуну санаан уйадыйбыт куолаґа ол ырыаны баґыйар.

Тапталынан эрэ олох таІыллыбат. «Дьахтар диэн барыта дьиІэр биир» диир сааґыгар тиийэ илик уолга ити тымныы тыллары этэн уоскутуохпун туттуннум. Хаарчаана барахсан кини оло±ун суолун быґа хаампыт µґµі, дьыл±а бэлэ±э буолан кµлµм гынан ааста±а. МаІнайгы таптал то±о эрэ иккиэлэри µйэ-саас тухары холбообот, оннук олох суолугар ойуччу туран хаалар. Ыраахтан ымсыырдаары, ыра санаа ымыыта эрэ буолаары. Ууллар аналлаах хаартан айыллыбыт Хаарчаана сырдык уобараґа уол сµрэ±эр дириІник иІэн, сµппэттии олохсуйда±а. Ол эмиэ дьол ээ, дьол. Бараары барда±а, кэрэ остуоруйа сор±отунан хаалаары — хаарыан кэрэ Хаарчаана. Сураґыма, суоллаама кинини. О±о суутун сууйа сылдьар Хаарчаана арыый атын остуоруйаттан ини

Уол эмиэ уйан буоларын, бу орто дойдуга таптал остуоруйата арааґын, сырыы аайы саІатын арыйан, бэйэм кытта ол дьикти остуоруйа сор±ото буолан ылбыттыы сананным.

 

14 февраля, 2014 Без рубрики

Добавить комментарий

*