Хоту дойду барҕа баайа

23 октября, 2014 в 1:55
Уткин А.Ильина

Тумууһап тура-тура кинигэ таһаартарар диэн сиилээччи да баарын билэбин. Баардаах, этэрдээх, таһымнаах киһи кинигэлэниминэ. Баар батарбата диэн баар биир эрэй. Ону кэмигэр туһанымына, күҥҥүн-дьылгын ыытарыҥ – бэйэҥ иннигэр буолуохтааҕар, бэдэриҥ иннигэр, бар дьонуҥ уонна бүтүн кэм иннигэр халыҥ буруй.

Киһи – бараммат баай. Олоххо уһаарыллан, кырыыланан, кылааннанан, түһүмэх аайы уларыйан, сайдан иһэр аналлаах.
Тумууһап диэтилэр да тута бэлиитикэни саныы биэриэхтэрэ. Оттон мин бүгүн кини бэлиитигин умнан туран, бу саха саарынын атын өттүттэн тыктаран көрүөхпүн баҕарабын. Баҕам хоту, онно кини бэйэтэ төрүөтү тэбэн биэрэр.
Госдумаҕа үлэлээх киһи күн аайы бу диэки тиэстибэт. Ол оннугар хас кэллэҕин аайы туох эрэ саҥаны ындыыланан соһутар, сөхтөрөр.

Кинини дьон араастык ылынар. Үксүлэрэ үһү хоту сыана быһаллара буолуо. Мин да кинини бу диэн ууран биэрэр, мэтириэт айар кыаҕым суох. Ол курдук ситтэрбэттээх. Хайдах да диэтиннэр, ханна эрэ сыыһар да буоллун, холобур буолуох биир сүрүн өрүтэ – кини сайдар аналлаах. Өрө барар, өрө тахсар. Киниэнэ наар дабаан.
Оннооҕор субу уун-утары олорон кэпсэтэргэр, аныгы түгэҥҥэ туох эрэ саҥаны этэн хабылыннаран соһутуоҕун сэрэйбэккин. Аны туран, кини үлэтин истиилэ итинник. Хардарыта санаа атастаһыы. Улугурбут да өйдөөх киһини өһүлэн, бэйэ диэки тардан, тугунан эрэ уматан, уһугуннаран тэйэр идэлээх. Ол кэмҥэ санаа хардарыта байсан, туох эрэ атын, саҥа кэриҥҥэ тахсар. Дьэ, дьикти.

Бу сырыыга Сөдүөт Тумууһап эмиэ соһутардаах буолла. Биллэн турар, биир күнүнэн кыаллыбатах дьыала буолуо. Саҕыллыбыт санааны сайыннаран, дьоҥҥо таба тайанан бу сонун бырайыак олоххо киирдэҕэ.

Ф.Тумусов «Хоту дойду барҕа баайа» («Сокровища Севера», “Treasures of The North”) диэн үс тылынан альбом-кинигэни таҥан таһаартарбыт. Өбүгэ сахтан күн бүгүнүгэр диэри саха норуота айбыт-туппут, кэрэни уһаммыт барҕа баайын кэлэр кэмҥэ кэһии гынан хаалларарга санаммыт. Бу кинигэ быйылгы 2014 сылга – култуура сылыгар ананар.

Баҕар, ким билбэтэ буолуо, Тумус аҕа ууһа удьуор уус дьон эбиттэр. Ол туһунан номох бөҕө уостан уоска сылдьар. Кыах, үөһэттэн айдарыылаах аймах буолалларын бар дьон билинэр. Көлүөнэттэн көлүөнэ ытык аналларын толороллор, көннөрү киһи көрбөтүн көрөллөр, айбатын айаллар. Тумууһап бэйэтэ этэринии, суохтан баары айан таһаараллар.

Айар дьоҕур бу аймахха дэлэйдик бэриллибит. Аны туран биир эрэ эйгэҕэ буолбатах, барытыгар баардаахтар. Уус диэн барытыгар дэгиттэр буолуохтаах. Тарбаҕар талааннааҕын, тыла сайдыбытын ааһан, өйө өркөн, бүтүн олоҕун оҥосторугар талбан. Ол да иһин уус дьону сахалар урут-уруккуттан өрө туталлар, айыылартан айдарыылаах буолалларын билинэллэр.
Тумууһап тура-тура кинигэ таһаартарар диэн сиилээччи да баарын билэбин. Баардаах, этэрдээх, таһымнаах киһи кинигэлэниминэ. Баар батарбата диэн баар биир эрэй. Ону кэмигэр туһанымына, күҥҥүн-дьылгын ыытарыҥ – бэйэҥ иннигэр буолуохтааҕар, бэдэриҥ иннигэр, бар дьонуҥ уонна бүтүн кэм иннигэр халыҥ буруй.

Кини айар тыыннааҕа өссө ситэри арылла илик дуу диэхпин баҕарабын. Ол да өттүнэн кини үгүстүк соһутуо, кэтэхтэн кэпсэл тиһэн кэрбии сатыыр кэмҥэ таах мэҥэстээччилэри маат ыытыа.
Мин да айар киһи аатын ылан, ону толуйа сатаан суруксуттуу сатыыр бэйэм, киниттэн сөҕөрүм диэн – киниэнэ барыта дириҥ, ырааҕы чугаһатар ис хоһоонноох, уот харахха уонна элбэҕи биир сырыынан хабар, далааһыннаах. Ол да буоллар, ханан эрэ биир ыырдаахпынан испэр киэн тутта саныыбын. Айар киһи айар киһини өйдүүрүн, өйүүрүн бэйэбинэн билэбин.

Ити курдук ыһыллаҕас соҕустук, ырааҕынан эрдэ саҕалаан баран, бу дьоһун кинигэ иһигэр, дьэ, киириим.
Кинигэ «Саха туһугар санаалартан» саҕаланар. Дьэ, ити кини уларыйбат биирдээҕин туоһулуур. Хаһан даҕаны, ханна даҕаны сахабын диэнтэн саҕалыыр, сахатын туһугар туруулаһар, саха сахатынан буоларын кэрэһилиир.

“Уус диэн суохтан баары оҥорооччу. Тимир ууһа, көмүс ууһа, мас ууһа, тыл ууһа, иис-күүс ууһа… Сити курдук эйгэ аайы бара турар. Уус диэн, нууччалыы эттэххэ, инновационнай, креативнай диэн өйдөбүллээх. Хас биирдии бэйэбит үөһэттэн кэлэн ким эрэ оҥорорун кэтэспэккэ, сэлээннээбэккэ күн аайы саха туһугар тугу эрэ саныы, оҥоро сылдьыахтаахпыт. Оччоҕо, ол санаа эбиллэн, күүскэ күүс холбоһон, сириэдийэн туохха да хотторбот модун күүс буолуохпут!”.

Дьэ, хайдах курдук тылларый, кини эрэ итинник этэр кыахтаах. Ити тыл домоҕо эрэ буолбатах. Ити – дьыала сорҕото биитэр буолуохтаах торума.

“Хоту дойду барҕа баайа” диэн культурологическай барыл ис хоһооно: «Саха сирин сүрүн баайа – Киһи, кини санаата (дух) буолар». Бу барыл сыала-соруга: Киһи эйгэлиин алтыһыытыттан үөскээбит мөссүөннэри үөскэтии, оҥоруу, харыстааһын, барҕардыы буолар. Туох эмэ улахан суолталааҕы оҥороору гыммыт киһи икки ураты суолтан биирин талыан сөп. Бастакы суол: манныгы оҥороору гынным, эбэтэр оҥоруохха баар этэ диэн санаатын дьүүлгэ таһаарар. Өйөбүл көрдөөн. Иккис суол: санаабыты оҥоһуллар, онтон дьэ дьон дьүүлүгэр таһаарыллар. Бу альбом-кинигэҕэ өр сыллаах саха туһугар санааларым, үлэлэрим хомуллан тоҕуорустулар. Үтүктээччилэр, батыһааччылар элбээтиннэр диэн баҕа санааттан оҥордубут».

Уус буолуу умсугутуулаах, уон оччонон уустуктаах, толуктаах даҕаны. Уруһуй урут түспүтэ дуу, тылынан хоһуйуу эрдэ сайдыбыта дуу диэн мөккүөр туһата суох. Биир ыыр, атынтан айдарыы араас-араас сарадаҕа буоллахтара. Ол гынан баран, бу кинигэ “Кинигэлэр” диэн түһүмэхтэн саҕаламмыта тус бэйэбин манньытар.
Онтон билбэтэхпин билэбин. Билиҥҥэ диэри остуол кинигэтинэн буолар В.Л.Серошевскай “Якутские рассказы” диэн кинигэтинэн “САПИ” корпорация уонна “Кудук” кинигэ кыһата 1997 сыллаахха бу культурологическай барылы саҕалаабыт эбит. Бу – саха омук устуоруйатын үйэтитиигэ улахан хардыынан буолар.
Итинтэн салгыы норуокка, омукка уһулуччу суолталаах, култуурата сайдарыгар ураты өҥөлөөх дьон туһунан кинигэлэртэн биирдэстэрин – «Саха алааһын иэйэхситэ» диэн СР народнай артыыската Анастасия Варламова туһунан кинигэни таһаарбыттар.
Онтон үөһүгэр киирэн, Өксөкүлээх Өлөксөй философскай поэзиятын чыпчаалын – “Ойуун түүлүн” үс тылынан бэчээттииллэр.
Ити курдук, омук бастыҥ айымньыларын аныгы кинигэ гынан бииртэн биири таһааран төрөөбүт норуоттарыгар бэлэх ууналлар.

Тыл – барҕа баай. Тылтан тыын ылбыт ырыа – бу олох кэрэ дьүөрэтэ. Ол кинигэ буолан иккис илэни иччилээһинэ – барҕа баайы көстүбэт кэриҥтэн күөрэтэн, көмүс дуйга суулуур кэриэтэ.
Онно өҥөлөөх – Сөдүөт Тумууһап.
(Салгыыта бэчээттэниэ).

Венера ПЕТРОВА

Алтынньы 25 күнүгэр күнүс 15 чаастан Дьокуускайга Национальнай художественнай музейга Федот Тумусов таҥан оҥорбут «Хоту дойду барҕа баайа» («Сокровища Севера», “Treasures of The North”) диэн альбом-кинигэтин сүрэхтэниитэ буолар.
Бу сонун тэрээһиҥҥэ кэлэн кыттыҥ, сэргээҥ, кэрэҕэ тиксиҥ.

23 октября, 2014 Главные новости Новость дня

Добавить комментарий

*