Хоһоон дархана

16 октября, 2014 в 7:25
1-2.Уьук.Хоьоон дархана

2014 сыл алтынньы 10 күнүгэр саха норуодунай суруйааччыта Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет театрыгар сылдьан, сүргэм көтөҕүллэн кэллэ. Саха хоһоонньута Иван Васильевич МИГАЛКИН орто дойдуга олох олоро кэлбитэ быйыл алта уон сыла туоларынан үтүөнү-кэрэни баҕара, киниэхэ сахалыы алгыс аныы дьон мустубуттар. Театр көрөр сирэ киһинэн бычары, олорор сир суох.

Этэҥҥэ дьылҕалаах киһи барыта алта уонун туолар уонна бэлиэтиир. ¥түө дьону аймахтара, чугас дьоно, доҕотторо-атастара эҕэрдэлии ыҥырыктаах чалбараҥҥа түмсээччилэр. Мин үөрүүм-көтүүм үрдээһинэ атынтан. Ол түгэни кэпсээн, ааҕааччыбын кытта үллэстиим.

И.В.Мигалкин саха уус-уран тылынан айымньытын саарына буоларын билинии уонна кини айылҕаттан анаппыт дьоҕуругар сүгүрүйүү чаҕылхай күнүгэр кыттыстым. Мин курдук, Иван Васильевичка сүгүрүйэ, кинини айымньыларынан эрэ да билэр ааҕааччылар кытта кэлбиттэр. Ол, ааҕааччы таптала — суруйааччы тыл соноругар ситиспит дьолун толорутун бэлиэтэ. Ама сахабын диэн киэн тутта сананар киһи онтон хайдах сүргэтэ көтөҕүллүбэт буолуой?

Саха тылынан уус-уран айымньытын ааҕар, билэр киһи И.В.Мигалкины билбэт буолуон сатаммат. Кини оҕолорго анаан суруйбут айымньыларын, хоһооннорун, кэпсээннэрин, остуоруйаларын саха көлүөнэттэн көлүөнэтэ ааҕан билиигэ-көрүүгэ, сайдам санааҕа тардыһыыга иитиллэр диирим туоһута, кини айар суолун айанын ортотугар, тохтуу түһэн, эргиллэн, айбытын анааран көрөр, инники айыахтааҕын барылланар күнүгэр үгүс эдэр дьон кэлбиттэрэ туоһулуур.
СӨ-тин баһылыга бэйэтин ыйааҕынан «СӨ-кэтин норуодунай бэйиэтэ» диэн аат иҥэрбитин ааҕан иһитиннэрии уонна анал бэлиэ туттарыы буолла. Идэбинэн, манна биири чопчулаһыым. Ити, туохха да тэҥнэниллибэт үрдүк ааты өрөспүүбүлүкэ баһылыга бэйэтэ иҥэрбэт. Ыйааҕын, саха норуота Иван Васильевыһы дьылҕатын хоһоонньутунан билиммитин бигэргэтии курдук хабааннаан таһаарбыта буоллар, сүргэ көтөҕүллүүтэ өссө үрдүө этэ. Норуот, омук бүттүүн ытыктабылын, сүгүрүйүүтүн туохха тэҥниэххэ сөбүй? Киһи аймахха сирдээҕи олоҕор итинтэн үрдүгү ситиһиэххэ сатаммат.

Саха омук тыл суолтатын, өлөр-өһөр да, өрөгөйдөөн көтүтэр да кыахтааҕын, сиэпкэ уктуллубат кылыһыннаах сэп буоларын билэр. Ол иһин өбүгэлэрбит үгэскэ кубулуппут алгыстара, айылҕаны таҥара оҥостон, үҥэр-сүктэр, көрдөһөр-ааттаһар сиэрдэрэ-туомнара, олоҥхолоро, тойуктара, чабырҕахтара, остуоруйалара, оһуохайдара тыл имэрийэр имэҥигэр, төлөннөөх күүһүгэр олоҕураллар. Аар Айыы Тойон саха дьолугар кинини оннук бараммат баай тыллаах оҥорон айдаҕа.

Иван Васильевич, Айыы Тойон сахаҥ дьонугар төрүт ийэ тылын байҕалыттан, сүмэһиннээҕин сүүрдээн булан, наардыы дьаптайан утары уунаар диэн айан орто дойдуга ыыппыт соругун толорон, хоһуйбутун хомуйан түөрт уонча кинигэ гынан таһаартаран, саха омук уус-уран тылынан баайыгар кыттыһыннардаҕа.

И.В.Мигалкин көннөрү хоһоонньут буолбатах, кини оҕо бэйиэтэ. Оҕо бэйиэтэ ханнык баҕарар омукка атын хайысхалаах суруйааччылартан барыларыттан ордук чорботуллан, үрдүктүк сыаналанар. Ол оруннаах.
Киһи аймах кэлиэхтээх кэскилэ эдэр көлүөнэтэ. Омугу утумнуохтаах ыччат майгытыгар-сигилитигэр, өйүгэр-санаатыгар, билиитигэр-көрүүтүгэр үктэл биэрииттэн сайдыы тэтимэ тутаахтанар. Ону таһынан оҕолорго анаан суруйааччы, ордук хоһоонньут, оҕолору олус таптыырын, саастарын кэрчиктэринэн араартаан уйулҕаларын бэйэтин курдук билэрин ааһан, кинилэр эйгэлэринэн олорор, туруктарыгар киирэр, дууһаларын кылын лыҥкыначчы тыаһатар киһи булуохтааҕа саарбаҕа суох. Оскуолаҕа киирэ илик оҕо, аллараа кылаастарга, орто уонна үөһээ сүһүөхтэргэ үөрэнээччилэр уратылаһан сайдар санааларын сайар, дууһаларын көтүтэр, сүрэхтэрин эппэтэр тылларынан хоһуйан омук билиниитин ситиһии анаан айдарыллыбыт улуу дьоҕура суох кыаллыбата чахчы.
Иван Васильевич бастатан туран саха оҕотун хоһоонньута, остуоруйаһыта, кэпсээнньитэ, ол кэнниттэн саха бэйиэтэ. Кини кимин, хайдах киһитин олоҕун, дьоҕурун анаабыт идэтэ быһаарар. Идэтэ диэн алҕас эттим быһыылаах. Тыл ууһун-уранын туһанан тула эргини дьиктититэн угуйар, дуоһутар, аптатан айарга, ордук хоһоону хоһуйарга идэтийиэххэ сатаммат. Сүрү-куту, өйү-санааны дьикти турукка киирэн айыылартан эттэриигэ идэтийиэххэ сатаммат.

«Бичик» кинигэ таһаарар кыһа салайааччыта Август Егоров, саха литэрэтиирэтин туһугар доруобуйаҕын харыстаа диэн Иван Васильевичка эҕэрдэ тылыгар эппитин сөбүлүү иһиттим. Сахалыы эттэххэ, айдарыылаах дьоҕурдаах (талант) дьон мээнэ ыһылла сыппаттар, сылдьыбаттар. Кинилэри норуот харыстаан алгыс аныы сылдьыахтаах. Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ буоларын кэриэтэ, норуот үтүөҕэ баҕа санаата – арчыһыт, кэрэһит.
Саха тылын дарханнара Г.Г.Филиппов уонна И.И.Илларионов, ХИФУ бэрэпиэссэрдэрэ кэлэн эҕэрдэлээбиттэрин И.В.Мигалкинтан уус тыл утумун ылан саха эдэр ыччатыгар тарҕата илтилэр диир сахам тыла инникилээх буоларыгар бөҕөх санаа өйбөр хаалла.

Барыта кэрэ, үөрүү-көтүү үрдүгэ буолуоҕун, биир кэтэх санаа кэрбиир. Баҕар, миигин эрэ буолуон сөп. Ол кэрбээччини сааһылаан кэпсиим.

Саха суруйааччылара билиҥҥи туругунан икки холбоһуктаахтар. Дөрүн-дөрүн норуот араҥаччыһыттара икки аҥыы түмсүүлээхтэрин сүөргүлүүр санаалар этиллэн ааһаллар.

Сэбиэскэй былаас саҕана хомуньуустар баартыйалара инникигэ сирдиир соруктарын норуот биир санаанан өйүөхтээх диэн идеологияларынан, туох барыта биир сүрүн кииннэнэн, кининэн салаллыахтааҕа. Ордук, тыл чыычаах буолбатах, этиллибити тутан ылбаккын диэн норуот бэргэн этиитин ылынан, ордук тылынан уус-уран айымньылары айааччылары, идеология байыастарынан ааҕан, үүннүүрэ-тэһиинниирэ. Туора сылдьан «тылынан оонньооччу» суох буоларын ситиһэрэ. ССРС суруйааччыларын сойууһа бэйэтин чилиэннэрэ баартыйа ыытар идеологиятын сырдатар уус-уран айымньылары суруйан норуокка тарҕаталларын ирдиирэ уонна айымньылары халыыбынан ырытан (цензура) эрэ баран бэчээккэ ыытара. Баартыйа итинник тимир-тамыр ирдэбилин кэмигэр суруйааччылар тус-туспа холбоһуктаналлара түһээн да баттатыллыбата.

Билигин, норуот биир кэлим санааланан былаас баартыйатын ыытар бэлиитикэтин өйүөҕүн баҕарыы улахан эрээри, түүрэ тутууну судаарыстыба сүрүн сокуона көҥүллээбэт. Көҥүл өй-санаа, толкуй бопсуллубат, биир сомоҕо сэбиэскэй норуот буолан, улуу эбэ эҥсиллэ устарыныы, хомуньуус баартыйа идеологиятынан олоруу ирдэммэт кэмэ. Онон, айар дьоҕурдаахтары булгуччу биир сойууска түмэн ким эрэ ыйар сөмүйэтин хоту айымньы суруйар ааспытын өйдүүр сөп этэ. Билиҥҥи сойуус сүрүн соруктарынан, айымньылар уус-уран таһымнара үрдүк буоларын ситиһии, бэйэ икки ардыгар айымньылары ырытыһыы, сүбэлэһии, инники айар соруктары өйөһүү, эдэр айааччылары уһуйуу буолуохтаах дии саныыбын.

Айар дьоҕурдаах дьон бэрт былдьаһар, ордугурҕаһар, онтон саҕалаан күөнтэһэр адьынаттаахтар дииллэр. Ону эмиэ хомуньуустар баартыйаларын идеологтара тэрийбиттэрэ. Иллэрин араартаа да баһылаа диэн сүрүн бас-көс буоларга аналлаах домоҕу сатаан туһаналлара.

Саха суруйааччыларын иккис холбоһугун сүрүн дьоно кэлэн Иван Васильевичка истиҥ тыллары эппэтэхтэриттэн ити адьынаттан арахса иликтэр дуу диэн санаа охсуллан ааста. Сахаҕа төбөттөн үрдүккэ ойбоккун диэн домох баар, ис хоһооно Айыы Тойон Айбыт дьоҕуруттан, баҕарбытыҥ да иһин таһынан барыллыбат диэн. Норуот өйүн-санаатын кэмигэр сыыһа-халты такайбыт иилэриттэн тахсар сөп этэ.

Түмүкпэр, Иван Васильевичка этэрим, саха норуота дьылҕатын бэйиэтинэн билиммитинэн киэн тутун уонна айар дьоҕуру анаан биэрбит соруктарын ситэри толор, саха омук уола буоларгын умнума, ол эйигин арчылыа, харыстыа!
Дом! Дом! Дом!
Уһук УЙБААН

16 октября, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*